Popper K., Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge, New
York–London 1963, s. VII: “Criticism of our conjectures is of decisive importance:
by bringing out our mistakes it makes us understand the difficulties of the problem
which we are trying to solve. […] As we learn from our mistakes our knowledge
grows, even though we may never know--that is, know for certain. Since our
knowledge can grow, there can be no reason here for despair of reason. And since we
can never know for certain, there can be no authority here for any claim to authority,
for conceit over our knowledge, or for smugness.”

Laudan L., The Demise of the Demarcation Problem, w: Physics, Philosophy and
Psychoanalysis, red. R. Cohen, L. Laudan, Dordrecht 1983, s. 112: „the numerous
well-known efforts at demarcation (several of which will be discussed below), it is
probably fair to say that there is no demarcation line between science and non-science,
or between science and pseudo-science, which would win assent from a majority of
philosophers. Nor is there one which should win acceptance from philosophers or
anyone else; but more of that below.

Lennox J., Czy nauka pogrzebała Boga?, dz. cyt., s. 390 „Optymizm Dawkinsa
okazuje się nierealistyczny. Wchodzą mu w drogę paskudne matematyczne fakty w
postaci słynnego twierdzenia Kurta Godła, które mówi, że dobrze nam znana
arytmetyka i inne większe systemy matematyczne nie są w stanie dowieść swej
własnej niesprzeczności i muszą zawierać twierdzenia, których prawdziwości lub
fałszywości nie da się udowodnić metodami arytmetycznymi.”

Tamże, s.8: „W historii nauki kilkakrotnie wytyczano takie bariery; np. w XIX wieku
wyrażano pogląd, że nauka nigdy nie zbada, z jakich pierwiastków chemicznych
zbudowane są gwiazdy. Wbrew pesymistycznym prognozom, wkrótce jednak analiza
spektroskopowa rozwiązała ten problem. W odniesieniu do tego rodzaju
przepowiedni słuszne jest powiedzenie, że w nauce nigdy nie należy mówić „nigdy”.
Ale też trzeba umieć spojrzeć na naukę z perspektywy pytań, na które nie dostarcza
ona odpowiedzi.”

Taner Edis, Chance and Necessity – and Intelligent Design? w: Why Intelligent
Design Fails: A Scientific Critique of the New Creationism, red. M. Young, T. Edis
(Rutgers University Press 2004), s. 139–142. Edis argumentuje, że mechanizmy
naturalistyczne (przypadek + konieczność) są wystarczająco twórcze, by wyjaśnić
złożoność biologiczną i kosmiczną bez odwoływania się do nadprzyrodzonego
projektu.

Elliott Sober, wywiad 3:AM Magazine, 2014. Zob. też E. Sober, Absence of Evidence
and Evidence of Absence: Evidential Transitivity in Connection with Fossils, Fishing,
Fine‐Tuning, and Firing Squads, „Philosophical Studies” 2010, gdzie porusza
kwestie niskiego prawdopodobieństwa zdarzeń. Sober zauważa m.in., że bardzo małe
prawdopodobieństwo naszego istnienia (np. konkretnych osób czy zdarzeń
historycznych) nie implikuje automatycznie potrzeby nadnaturalnego wyjaśnienia –
improbable is not impossible.

Taner Edis, Illusion of Harmony: Science and Religion in Islam (Prometheus 2007),
s. 45. Edis krytykuje tu szerzej teorie inteligentnego projektu, nazywając ich
twierdzenia „ekstrawaganckimi” i niewspartymi empirycznie. Por. też T. Edis, Why
Intelligent Design Fails, op. cit., rozdz. 10: Chance and Necessity—and Intelligent
Design?, gdzie wskazuje, że zwolennicy ID nie dostarczyli pozytywnych dowodów
na istnienie projektu, poza wskazywaniem palcem na luki w wiedzy naukowej.

Michael J. Behe, Czarna skrzynka Darwina: Biochemiczne wyzwanie dla ewolucji,
tłum. M. Gumnicki (Warszawa: Wyd. Fronda & En Arche, 2020), s. 39–47. Behe
definiuje tam nieredukowalną złożoność i opisuje klasyczny przykład pułapki na
myszy oraz bakteryjnej wici. Zwraca uwagę, że systemy nieredukowalnie złożone nie
mogą powstać stopniowo drogą doboru naturalnego, ponieważ żadna uproszczona ich
wersja nie spełniałaby funkcji.

M.J. Behe, Czarna skrzynka Darwina, op. cit., s. 169. Behe pisze: „Wiele systemów
biochemicznych zostało zaprojektowanych. Nie powstały one poprzez przypadek czy
konieczność – zostały zaplanowane. Ich projektant wiedział, jak układy te będą
wyglądały po złożeniu i podjął odpowiednie kroki, by je skonstruować”. Podkreśla
przy tym, że wnioski o projekcie wywodzi z danych naukowych, nie z religijnych
założeń – chodzi o zastosowanie standardowego rozumowania w nauce
(wnioskowania do najlepszego wyjaśnienia).

William A. Dembski, Wnioskowanie o projekcie. Wykluczenie przypadku metodą
małych prawdopodobieństw, tłum. Z. Kościuk (Warszawa: Fundacja En Arche,
2021), s. 125–133. Dembski przedstawia tzw. filtr eksplanacyjny: aby stwierdzić
istnienie projektu, należy wykazać (1) brak wyjaśnienia przez prawo naturalne, (2)
skrajnie niskie prawdopodobieństwo przypadkowego powstania oraz (3) istnienie
specyficznego wzorca (specyfikacji). Jeśli te warunki są spełnione, wnioskowanie do
inteligentnej przyczyny jest uzasadnione. Autor podaje przykłady z kryptografii,
archeologii, SETI itp., gdzie podobny schemat rozumowania jest rutynowo
stosowany.

William Lane Craig, Reasonable Faith (Wheaton: Crossway 2008), s. 161–166. Craig
formułuje tam tzw. argument z fine-tuningu: (1) Fine-tuning wszechświata
(dostosowanie do życia) wynika z fizycznej konieczności, przypadku lub projektu.
(2) Nie wynika z konieczności ani ślepego przypadku (co Craig uzasadnia małym
prawdopodobieństwem). (3) Zatem wynika z projektu. Zob. też W.L. Craig, The
Teleological Argument and the Anthropic Principle, [w:] The Logic of Rational
Theism (Edwin Mellen Press 1990).

Jan Paweł II, Przesłanie do Papieskiej Akademii Nauk: „Magisterium Kościoła a
teoria ewolucji” (22 października 1996). Papież stwierdził tam m.in., że liczne
badania i odkrycia naukowe „prowadzą do rozpoznania w teorii ewolucji czegoś
więcej niż hipotezy”. Zaznaczył jednak konieczność, by teoria ewolucji nie
przekraczała swoich kompetencji – to znaczy, by nie przeradzano jej w ideologię
negującą duchowy wymiar człowieka. Por. też Katecheza Jana Pawła II z 16 kwietnia
1986, gdzie wyjaśniał, że stworzenie przez Boga nie wyklucza ewolucyjnego
powstawania gatunków, o ile uznaje się Boga za ostateczne Źródło bytu.

Benedykt XVI, Homilia na inaugurację pontyfikatu, 24 kwietnia 2005. „Nie jesteśmy
jakimś przypadkowym i bezsensownym produktem ewolucji. Każdy z nas jest owocem
zamysłu Boga” – mówił papież. (Tekst polski: L’Osservatore Romano 5:2005, s. 18).
Benedykt XVI wielokrotnie podkreślał, że wiara w Stwórcę i naukowa teoria ewolucji
się nie wykluczają – sprzeciwiał się natomiast naturalistycznej interpretacji ewolucji,
wedle której jest ona procesem całkowicie pozbawionym celu czy sensu.

Alvin Plantinga, Where the Conflict Really Lies: Science, Religion, and Naturalism
(Oxford University Press 2011), s. 11–12, 114–116. Plantinga argumentuje, że
stwierdzenie o „losowości” mutacji w biologii dotyczy braku kierunku w sensie
adaptacyjnym, a nie metafizycznym. Uważa, że Bóg mógł kierować mutacjami na
poziomie kwantowym w niezauważalny dla nauki sposób. Proponuje także słynny
argument, że połączenie ewolucji z czystym naturalizmem podważa zaufanie do
ludzkiego rozumu (tzw. ewolucyjny argument przeciw naturalizmowi), co pośrednio
wskazuje, iż racjonalność świata lepiej tłumaczy założenie o istnieniu Boga-planisty
niż ślepy przypadek.

Heller, Granice nauki, op. cit., s. 225: „Z jednej strony usiłuje się ewolucję
zredukować do czystej gry przypadków, z drugiej strony – często w imię interpretacji
religijnych – stara się uzupełnić naukową teorię ewolucji o elementy „inteligentnego
projektu” (intelligent design). Obie te skrajności opierają się na nieporozumieniu,
polegającym głównie na niezrozumieniu roli przypadku w strukturze i ewolucji
Wszechświata.”

Tamże, st. 227: „Celem tego tekstu jest pokazanie, że właśnie tu kryje się
nieporozumienie: przypadki nie są obcym ciałem w „siatce praw przyrody” lecz jej
inherentna częścią, bez której „siatka” nie mogłaby funkcjonować. Struktura
Wszechświata jest utkana z praw przyrody i przypadków; oba te elementy wzajemnie
bez siebie nie mogłyby istnieć. Wszechświat jest daleko bardziej całością niż się to
wydaje naszemu umysłowi przyzwyczajonemu do kawałkowania.”

Plantinga, Where the conflict really lies, op. cit., Kindle Loc. 3822 [cytuje A.
Einstein’a]: “Finally, Albert Einstein again: ‘Everyone who is seriously engaged in
the pursuit of science becomes convinced that the laws of nature manifest the
existence of a spirit vastly superior to that of men.’”.

Young Edis, Why Intelligent Design Fails a Scientific…, op. cit., s. 4: “Behe identifies,
for example, the bacterial flagellum and the blood-clotting system as irreducibly
complex. To prove his point, he relies heavily on the analogy of a mousetrap, which
he says cannot function with any one of several parts missing. Behe's argument
founders, however, on the pretense that the irreducibly complex components came
together at once and in their present form; he makes no effort to show that they could
not have coevolved.”

Lennox, Czy nauka pogrzebała Boga?, op. cit., s. 8: „Co więcej, niektórzy mówią, że
skoro pewne podstawowe parametry naszego Wszechświata, takie jak zasięg
oddziaływań podstawowych i liczba obserwowalnych wymiarów czasu i przestrzeni,
to skutek przypadkowych czynników działających u początku Wszechświata,
oznacza to, iż równie dobrze mogą istnieć inne wszechświaty o całkiem odmiennych
strukturach. Czy nie może być tak, że nasz Wszechświat jest zaledwie jednym z
całego mnóstwa równoległych wszechświatów na zawsze od siebie odseparowanych?
Czy więc nie jest absurdem twierdzić, że ludzie ostatecznie jednak coś znaczą?”

Young Edis, Why Intelligent Design Fails a Scientific…, op. cit., s. 3: “A few states,
such as Arkansas in 1981, passed ‘balanced-treatment’ acts. Arkansas's act required
that public schools teach creation science, the new name for flood geology, as a viable
alternative to evolution. In 1982, Judge William Overton ruled that creation science
was not science but religion and that teaching creation science was unconstitutional.
Finally, the 1987 Supreme Court ruling, Edwards v. Aguillard, signaled the end of
creation science as a force in the public schools[…] Johnson named his next book
The Wedge of Truth (2000) after the wedge strategy, which was spawned at the
institute. According to a leaked document titled “The Wedge Strategy” (anonymous
n.d.), whose validity has been established by Barbara Forrest (2001), the goal of the
wedge is nothing less than the overthrow of materialism. The thin edge of the wedge
was Johnson's book, Darwin on Trial. […] take legal action to inject intelligent-
design theory into the public schools.”