Jan Paweł II, Fides et Ratio (1998), n. 17.

Pius XII, Encyklika Humani Generis (1950), n. 36 – Papież nie zabrania badań nad
ewolucją „według dzisiejszego stanu nauk przyrodniczych i teologicznych”, gdy
chodzi o pochodzenie ciała ludzkiego z wcześniej istniejącej materii; zastrzega
jednak, że dusze są bezpośrednio stworzone przez Boga.

KKK 390.

Dokument stwierdza, że pierwsze 11 rozdziałów Księgi Rodzaju nie odpowiada w pełni ścisłej formie kroniki historycznej, lecz zawiera archaiczny, popularny przekaz fundamentalnych prawd o pochodzeniu ludzkości i ludu Bożego, w formie literackiej właściwej starożytnemu gatunkowi historycznemu w pewnym sensie (mieszczącemu elementy symboliczne). Innymi słowy: opis stworzenia jest podany językiem obrazowym, przekazując prawdy teologiczne, a nie szczegóły naukowe.

Jan Paweł II, Fides et Ratio (1998), n. 17 – „Nie ma więc powodu do jakiejkolwiek
rywalizacji między rozumem a wiarą”, obie dziedziny wzajemnie się przenikają.
Papież podkreśla harmonię wiary i rozumu; w innym miejscu pisał też, że wiara
poszerza horyzont rozumu, pozwalając dostrzec działanie Boga w procesach świata;
J. H. Walton, The Lost World of Genesis One (2009) – Autor proponuje odczytanie
opisu stworzenia jako dotyczącego ustanawiania funkcjonalnego porządku świata, a
nie dosłownego materialnego formowania w sześć dni. Według Waltona, Genesis 1
ukazuje świat jako „kosmiczną świątynię” dla Boga; siedem dni to czas inauguracji
tej świątyni, a Boży „odpoczynek” oznacza zamieszkanie i panowanie Boga w
stworzeniu. Taka interpretacja pozwala pogodzić starożytny tekst z danymi
naukowymi – dni można rozumieć jako zwykłe dni liturgicznego tygodnia
inauguracji, podczas gdy fizyczne powstawanie wszechświata i życia mogło trwać
miliardy lat.

John C. Lennox, Czy nauka pogrzebała Boga? (Warszawa 2009) – znakomity
przykład pogodzenia nauki z wiarą. Lennox pokazuje, że kluczowy spór to nie „nauka
kontra religia”, ale światopogląd naukowca. „Wszechświat istnieje, ponieważ Bóg
sprawił, aby zaistniał” – pisze, kontrastując teizm z naturalizmem. Podkreśla, że
nauka bada jak działa świat, ale nie odpowiada dlaczego istnieje – tu wkracza wiara.

Alvin Plantinga, Where the Conflict Really Lies: Science, Religion, and Naturalism
(Oxford 2011) – Słynny filozof argumentuje, że rzeczywisty konflikt nie leży między
nauką a wiarą w Boga, lecz między nauką a światopoglądem naturalistycznym.
Zwraca uwagę m.in. na to, że jeśli nasze umysły są wytworem czysto ślepej ewolucji,
to trudno ufać w ich zdolność do poznania prawdy – tymczasem teizm daje podstawy,
by ufać rozumowi. Plantinga dowodzi też, że nie ma sprzeczności w założeniu, iż
Bóg mógł kierować procesami ewolucji czy dokonywać cudów: Stwórca, który
ustanowił prawa natury, może nimi swobodnie dysponować. Jego konkluzja brzmi:
nauka i wiara w Boga są w głębokiej zgodzie, a to materialistyczny naturalizm popada
w kolizję z nauką (bo czyni z rozumu wytwór przypadku, podważając zaufanie do
naukowego poznania).

William Lane Craig, In Quest of the Historical Adam (Grand Rapids 2021) –
Współczesny filozof i teolog ewangelikalny, W. L. Craig, proponuje podejście do
początkowych rozdziałów Biblii jako „mito-history”. Uważa on, że Genesis 1–11
zawiera zarówno elementy symboliczne (mityczne), jak i historyczne. Według Craiga
autor biblijny zamierzał opisać realne wydarzenia i postaci (historyczny Adam i
Ewa), ale ujął je w obrazowy język starożytnego mitu. Craig wskazuje np., że
genealogie od Adama do Noego, mimo stylizowanej formy, płynnie łączą się z
historią Abrahama – sugerując zamiar historyczny. Jego wnioski: Adam i Ewa to
postacie historyczne u początków ludzkości, choć żyjące bardzo dawno (Craig lokuje
Adama nawet ~750 tys. lat temu, utożsamiając go z archaicznym Homo
heidelbergensis). Taka koncepcja stara się zachować dosłowną prawdę o grzechu
pierworodnym i jedności rodzaju ludzkiego, jednocześnie akceptując dane
paleontologii i genetyki. Genesis czytane jako „mito-historia” nie wymaga literalnej
wiary w gadającego węża czy drzewo poznania – te elementy traktuje jako
symboliczne – ale podkreśla realność upadku pierwszych ludzi i potrzebę zbawienia
wszystkich ich potomków. Craigowskie spojrzenie stanowi interesujący most między
tradycyjnym kreacjonizmem a naukowymi odkryciami, starając się niczego istotnego
nie utracić po drodze.

Lennox J., Czy nauka pogrzebała Boga?, dz. cyt., s. 389: „Jestem optymistą co do
tego, że nawet jeśli teoria wszystkiego doprowadzi fizykę do przekonującego końca,
sama fizyka będzie się dalej rozwijać i kwitnąć, podobnie jak biologia rosła i
rozwijała się po tym, jak Darwin rozwiązał jej poważny problem.”

Plantinga A., Where the Conflict Really Lies: Science, Religion, and Naturalism,
Oxford 2011, kindle loc. 89: “My overall claim in this book: there is superficial
conflict but deep concord between science and theistic religion, but superficial
concord and deep conflict between science and naturalism.”

Lennox J., Czy nauka pogrzebała Boga?, op. cit., s. 390: „Biorąc pod uwagę obiekcje
Dawkinsa wobec Boga jako kresu wszystkich wyjaśnień, powinien ciskać gromy na
fizyków za twierdzenia, że ich teoria będzie ostatecznym wyjaśnieniem pochodzenia
Wszechświata.”

Popper K., Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge, New
York–London 1963, s. VII: “Criticism of our conjectures is of decisive importance:
by bringing out our mistakes it makes us understand the difficulties of the problem
which we are trying to solve. […] As we learn from our mistakes our knowledge
grows, even though we may never know--that is, know for certain. Since our
knowledge can grow, there can be no reason here for despair of reason. And since we
can never know for certain, there can be no authority here for any claim to authority,
for conceit over our knowledge, or for smugness.”

Laudan L., The Demise of the Demarcation Problem, w: Physics, Philosophy and
Psychoanalysis, red. R. Cohen, L. Laudan, Dordrecht 1983, s. 112: „the numerous
well-known efforts at demarcation (several of which will be discussed below), it is
probably fair to say that there is no demarcation line between science and non-science,
or between science and pseudo-science, which would win assent from a majority of
philosophers. Nor is there one which should win acceptance from philosophers or
anyone else; but more of that below.

Lennox J., Czy nauka pogrzebała Boga?, dz. cyt., s. 390 „Optymizm Dawkinsa
okazuje się nierealistyczny. Wchodzą mu w drogę paskudne matematyczne fakty w
postaci słynnego twierdzenia Kurta Godła, które mówi, że dobrze nam znana
arytmetyka i inne większe systemy matematyczne nie są w stanie dowieść swej
własnej niesprzeczności i muszą zawierać twierdzenia, których prawdziwości lub
fałszywości nie da się udowodnić metodami arytmetycznymi.”

Heller M., Granice nauki, dz. cyt., s. 5: „Nauki nowożytne odnalazły swoją
tożsamość i zaczęły odnosić szereg niespotykanych dotychczas sukcesów, gdy tylko
zrezygnowały ze stawiania pytań, na które nie były w stanie udzielić odpowiedzi.
[…] Metoda nauk jest wysoce ascetyczna: eliminuje wszystkie zagadnienia, których
na danym etapie rozwoju nie daje się sformułować w języku matematycznym i to tak,
aby możliwa była konfrontacja z danymi doświadczalnymi. W ten sposób wraz z
matematyczno-empiryczną metodą narodził się problem jej granic.”

Taner Edis, Chance and Necessity – and Intelligent Design? w: Why Intelligent
Design Fails: A Scientific Critique of the New Creationism, red. M. Young, T. Edis
(Rutgers University Press 2004), s. 139–142. Edis argumentuje, że mechanizmy
naturalistyczne (przypadek + konieczność) są wystarczająco twórcze, by wyjaśnić
złożoność biologiczną i kosmiczną bez odwoływania się do nadprzyrodzonego
projektu.

Elliott Sober, wywiad 3:AM Magazine, 2014. Zob. też E. Sober, Absence of Evidence
and Evidence of Absence: Evidential Transitivity in Connection with Fossils, Fishing,
Fine‐Tuning, and Firing Squads, „Philosophical Studies” 2010, gdzie porusza
kwestie niskiego prawdopodobieństwa zdarzeń. Sober zauważa m.in., że bardzo małe
prawdopodobieństwo naszego istnienia (np. konkretnych osób czy zdarzeń
historycznych) nie implikuje automatycznie potrzeby nadnaturalnego wyjaśnienia –
improbable is not impossible.

Taner Edis, Illusion of Harmony: Science and Religion in Islam (Prometheus 2007),
s. 45. Edis krytykuje tu szerzej teorie inteligentnego projektu, nazywając ich
twierdzenia „ekstrawaganckimi” i niewspartymi empirycznie. Por. też T. Edis, Why
Intelligent Design Fails, op. cit., rozdz. 10: Chance and Necessity—and Intelligent
Design?, gdzie wskazuje, że zwolennicy ID nie dostarczyli pozytywnych dowodów
na istnienie projektu, poza wskazywaniem palcem na luki w wiedzy naukowej.

Michael J. Behe, Czarna skrzynka Darwina: Biochemiczne wyzwanie dla ewolucji,
tłum. M. Gumnicki (Warszawa: Wyd. Fronda & En Arche, 2020), s. 39–47. Behe
definiuje tam nieredukowalną złożoność i opisuje klasyczny przykład pułapki na
myszy oraz bakteryjnej wici. Zwraca uwagę, że systemy nieredukowalnie złożone nie
mogą powstać stopniowo drogą doboru naturalnego, ponieważ żadna uproszczona ich
wersja nie spełniałaby funkcji.

M.J. Behe, Czarna skrzynka Darwina, op. cit., s. 169. Behe pisze: „Wiele systemów
biochemicznych zostało zaprojektowanych. Nie powstały one poprzez przypadek czy
konieczność – zostały zaplanowane. Ich projektant wiedział, jak układy te będą
wyglądały po złożeniu i podjął odpowiednie kroki, by je skonstruować”. Podkreśla
przy tym, że wnioski o projekcie wywodzi z danych naukowych, nie z religijnych
założeń – chodzi o zastosowanie standardowego rozumowania w nauce
(wnioskowania do najlepszego wyjaśnienia).