niż się intuicyjnie wydaje6. Świadomość tych ograniczeń to pierwszy krok do pokory: uznaję, że mogę czegoś nie rozumieć i muszę uczyć się na nowo.

Projektowani v11; rozdział 1; przypis 6; heller-granice; opracowanie

likely to be persuaded by what they hear themselves say” – tę zasadę słusznie podkreśla William Miller, twórca podejścia Motivational Interviewing. Zamiast kogoś przekrzykiwać, lepiej dać mu dojść do słowa i pozwolić samodzielnie dostrzec prawdę.

Projektowani v11; rozdział 1; przypis 8; miller-motivational-2013; psychologia / komunikacja

że jest ciekawy albo potwierdza czyjeś przekonania, a ludzie puszczają go dalej. Dowód natomiast to fakt lub zbiór danych, które można obiektywnie zweryfikować. Nic dziwnego, że mem bywa łatwiejszy do przyjęcia niż surowe dane – jest emocjonalny, prosty i mieści się w dobrze znanych schematach myślenia. To zrozumiałe – ludzie wolą barwną opowieść od nudnych faktów10. Nasz mózg ma też tendencję do selektywnego traktowania

Projektowani v11; rozdział 2; przypis 10; dobelli-thinking-clearly; psychologia popularna

zorganizowanym sceptycyzmem – naukowcy wstrzymują się od sądów w sprawach wykraczających poza naturalne przyczyny i testowalne hipotezy. Dzięki temu nauka trzyma się tego, co da się obiektywnie zbadać. Filozof nauki Imre Lakatos uzupełnia ten obraz: solidny program badawczy trzyma się „twardego rdzenia” swoich podstawowych założeń i testuje tylko to, co sprawdzalne empirycznie15. Nauka skupia się na pytaniu jak działa świat – a

Projektowani v11; rozdział 3; przypis 15; lakatos-falsification; opracowanie

wykracza poza metodę naukową – i naukowcy świadomie zawieszają osąd w tych kwestiach, pozostawiając je filozofii czy teologii. Taka pokora intelektualna jest zdrowa. Historia nauki uczy nas pokory: kiedyś sądzono, że wiedza da pełne odpowiedzi, ale im więcej odkrywamy, tym bardziej widzimy ogrom własnej niewiedzy. Karl Popper trafnie zauważył: „Nasza wiedza może być skończona, podczas gdy nasza ignorancja – nieskończona”16 . Zamiast

Projektowani v11; rozdział 3; przypis 16; popper-conjectures; opracowanie

świata, a sfera duchowa uczy jak tę wiedzę mądrze wykorzystać i jaki nadać jej sens. Odrzucając jedno z tych skrzydeł, daleko nie polecimy. Wniosek? Nie musimy wybierać między nauką a wiarą. Możemy z ciekawością poznawać świat eksperymentami, a jednocześnie szukać głębszego znaczenia w filozofii czy religii. Te dziedziny wspólnie pomagają nam zrozumieć pełnię rzeczywistości.

Projektowani v11; rozdział 3; przypis 17; nas-science-creationism; opracowanie

pytania. Gdy słyszysz naukową sensację, pytaj: „Skąd to wiemy? Czy to wynik eksperymentu, czy interpretacja?”. Oddzielaj twarde dane od czyichś opinii.

Projektowani v11; rozdział 3; przypis 18; zimring-science; opracowanie

sobie podobne przypadki?”22. To przykład tzw. heurystyki dostępności – przez nią przeszacowujemy częstość zdarzeń, które są akurat głośne lub świeżo w pamięci. Ulegamy też heurystyce zakotwiczenia: nadmiernie ufamy pierwszej zasłyszanej informacji jako punktowi odniesienia. Rolf Dobelli zwraca uwagę na jeszcze inny skrót: story bias, czyli pokusę, by układać fakty w spójną, atrakcyjną opowieść kosztem niewygodnych elementów23 . Takie heurystyki

Projektowani v11; rozdział 4; przypis 23; dobelli-thinking-clearly; psychologia popularna

dziennikarskiej pracy. Naukowiec doskonale wie, że może mieć bias – dlatego stosuje ślepe próby, grupy kontrolne i powtarzalne testy, by wykluczyć swoje uprzedzenia. Dziennikarz, świadomy ludzkiej stronniczości, weryfikuje informacje w kilku niezależnych źródłach. Możemy więc świadomie przeciwdziałać wpływowi biasów. Wniosek? Sama świadomość istnienia pułapek umysłu już pomaga się na nie uodpornić 24 . Jeśli wiem, że mam

Projektowani v11; rozdział 4; przypis 24; born-confirmation-bias; psychologia / neuronauka

albo mówi: „Badania potwierdziły coś na 100%”, dopytaj: „Jakie były warunki? Jaki błąd pomiaru? Czy na pewno 100%, a nie 99% lub 95%?”. Politycy i media potrafią żonglować procentami dla poparcia swoich tez – dlatego naukowy sceptyk zawsze szuka, czego mu nie powiedziano. Jeśli komunikat przemilcza niepewność, musisz tę niepewność wkalkulować samodzielnie 29 . Jak celnie zauważył klasyk statystyki Darrell Huff: „The

Projektowani v11; rozdział 5; przypis 29; zimring-science; opracowanie

Politycy i media potrafią żonglować procentami dla poparcia swoich tez – dlatego naukowy sceptyk zawsze szuka, czego mu nie powiedziano. Jeśli komunikat przemilcza niepewność, musisz tę niepewność wkalkulować samodzielnie 29 . Jak celnie zauważył klasyk statystyki Darrell Huff: „The secret language of statistics, so appealing in a fact-minded culture, is employed to sensationalize, inflate, confuse, and oversimplify.”30 Liczby mogą zwodzić,

Projektowani v11; rozdział 5; przypis 30; huff-lie-statistics; statystyka / popularnonaukowe

sądu, dopóki nie zbada dowodów. Zadaje pytania („czy na pewno nikt by się nie dorzucił?”, „czy na pewno te pieniądze by się zmarnowały?”) i testuje hipotezy – ale jeśli dowody są mocne, potrafi przyznać rację. Cynik natomiast odrzuca wszystko z góry, bo „na pewno się nie uda” albo „wszyscy kłamią” niezależnie od danych 40 . To postawa z definicji negatywna – cynik nie

Projektowani v11; rozdział 7; przypis 40; dobelli-thinking-clearly; psychologia popularna

„wywróciło”. Brat porównuje to do przepisu na ciastka: „Jak dodasz za dużo mąki albo za mało cukru, to nic smacznego z pieczenia nie wyjdzie. Nasz kosmiczny przepis też musiał być idealnie zbalansowany”. Astronomowie wymieniają kilka liczb życia, które stanowią właśnie taki przepis na wszechświat. Gdyby zmienić którąkolwiek z nich, nawet minimalnie, nie powstałyby gwiazdy, planety ani chemia potrzebna do życia43 . Wyobraźcie

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 43; rees-six-numbers; opracowanie

szansa na tak gościnny dla życia wszechświat jest niemal zerowa. Trudno to sobie nawet wyobrazić – to jak wygrać na loterii nie raz, ale wiele miliardów razy z rzędu! Wiele osób ma więc problem z przyjęciem, że samo szczęście mogło dać nam aż tak fantastycznie dostrojony kosmos. Jak zauważa pewien filozof, szanse przeciwko czystemu przypadkowi są tutaj tak niewyobrażalnie małe, że nie sposób traktować takiego wyjaśnienia poważnie 44 . Z drugiej

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 44; geisler-hoffman-why-christian; apologetyka

kontynuuje brat. „Mnie samemu samo stwierdzenie Wehikułu Szczęścia nie wystarcza – czuję, że to zbyt niesamowite, by machnąć ręką” – przyznaje i dodaje, że nawet niektórzy naukowcy mówią otwarcie: ta antropiczna wymówka pozostawia pewien niedosyt 45 . Z naszego punktu widzenia

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 45; rees-six-numbers; opracowanie

„wysterował” prawa fizyki tak, aby powstał życiu przyjazny kosmos. To współczesna wersja dawnego argumentu, że skoro jest zegarek, to musi być Zegarmistrz. A skoro dostrojony Wszechświat wygląda jak zaprojektowany, to może faktycznie został zaprojektowany. Nawet poważni uczeni religijni przyznają, że dobry argument z dostrojenia stanowiłby mocną przesłankę za istnieniem Boga46. Oczywiście, to tylko interpretacja – nauka sama w sobie

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 46; plantinga-knowledge; opracowanie

multiświata wynika z niektórych równań kosmologicznych i da się pośrednio testować. Co więcej, współczesna fizyka dopuszcza istnienie wielu wszechświatów – nie jest to sprzeczne z żadnym znanym prawem. Sir Martin Rees, królewski astronom Wielkiej Brytanii, pisze obrazowo, że pewne teorie prowadzą do wizji „wielu wszechświatów wyrastających z osobnych Wielkich 47 . Hipoteza

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 47; rees-six-numbers; opracowanie

intuicyjnie, że nasze istnienie nie jest banalne. Nawet jeśli nie znamy ostatecznej odpowiedzi na pytanie dlaczego kosmos jest dostrojony, samo postawienie tego pytania poszerza nasze horyzonty. Uczy nas też pokory – bo skoro do powstania życia potrzebna była konstelacja tak nieprawdopodobnych warunków, to może nie warto zbyt pochopnie się pysznić swoją wiedzą. Lepiej zachować właściwe proporcje i nie zapominać o odrobinie pokory48 . Fine-

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 48; sagan-pale-blue-dot; popularnonaukowe / kosmologia

KOSMOS MODALNY – „mogło być inaczej”, a jednak jest „pod życie” • KONSENSUS FIZYKÓW – dostrojenie jako fakt, nie wyłącznie intuicja Mówiąc najprościej, „fine-tuning” (dostrojenie) to stwierdzenie, że podstawowe cechy naszego wszechświata muszą mieścić się w bardzo wąskich zakresach wartości, aby istnienie życia w ogóle było możliwe.

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 49; collins-evidence-fine-tuning; filozofia religii / kosmologia

• ARCHITEKTURA KOSMOSU – grawitacja, galaktyki, gwiazdy stabilne • REZONANS HOYLE’A – „podejrzanie trafione” warunki nukleosyntezy Naukowcy przez lata odkryli wiele przypadków zaskakującej czułości praw natury na zmiany wartości różnych stałych51 . Oto kilka klasycznych

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 51; collins-evidence-fine-tuning; filozofia religii / kosmologia