albo mówi: „Badania potwierdziły coś na 100%”, dopytaj: „Jakie były warunki? Jaki błąd pomiaru? Czy na pewno 100%, a nie 99% lub 95%?”. Politycy i media potrafią żonglować procentami dla poparcia swoich tez – dlatego naukowy sceptyk zawsze szuka, czego mu nie powiedziano. Jeśli komunikat przemilcza niepewność, musisz tę niepewność wkalkulować samodzielnie 29 . Jak celnie zauważył klasyk statystyki Darrell Huff: „The

Projektowani v11; rozdział 5; przypis 29; zimring-science; opracowanie

Politycy i media potrafią żonglować procentami dla poparcia swoich tez – dlatego naukowy sceptyk zawsze szuka, czego mu nie powiedziano. Jeśli komunikat przemilcza niepewność, musisz tę niepewność wkalkulować samodzielnie 29 . Jak celnie zauważył klasyk statystyki Darrell Huff: „The secret language of statistics, so appealing in a fact-minded culture, is employed to sensationalize, inflate, confuse, and oversimplify.”30 Liczby mogą zwodzić,

Projektowani v11; rozdział 5; przypis 30; huff-lie-statistics; statystyka / popularnonaukowe

sądu, dopóki nie zbada dowodów. Zadaje pytania („czy na pewno nikt by się nie dorzucił?”, „czy na pewno te pieniądze by się zmarnowały?”) i testuje hipotezy – ale jeśli dowody są mocne, potrafi przyznać rację. Cynik natomiast odrzuca wszystko z góry, bo „na pewno się nie uda” albo „wszyscy kłamią” niezależnie od danych 40 . To postawa z definicji negatywna – cynik nie

Projektowani v11; rozdział 7; przypis 40; dobelli-thinking-clearly; psychologia popularna

„wywróciło”. Brat porównuje to do przepisu na ciastka: „Jak dodasz za dużo mąki albo za mało cukru, to nic smacznego z pieczenia nie wyjdzie. Nasz kosmiczny przepis też musiał być idealnie zbalansowany”. Astronomowie wymieniają kilka liczb życia, które stanowią właśnie taki przepis na wszechświat. Gdyby zmienić którąkolwiek z nich, nawet minimalnie, nie powstałyby gwiazdy, planety ani chemia potrzebna do życia43 . Wyobraźcie

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 43; rees-six-numbers; opracowanie

szansa na tak gościnny dla życia wszechświat jest niemal zerowa. Trudno to sobie nawet wyobrazić – to jak wygrać na loterii nie raz, ale wiele miliardów razy z rzędu! Wiele osób ma więc problem z przyjęciem, że samo szczęście mogło dać nam aż tak fantastycznie dostrojony kosmos. Jak zauważa pewien filozof, szanse przeciwko czystemu przypadkowi są tutaj tak niewyobrażalnie małe, że nie sposób traktować takiego wyjaśnienia poważnie 44 . Z drugiej

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 44; geisler-hoffman-why-christian; apologetyka

kontynuuje brat. „Mnie samemu samo stwierdzenie Wehikułu Szczęścia nie wystarcza – czuję, że to zbyt niesamowite, by machnąć ręką” – przyznaje i dodaje, że nawet niektórzy naukowcy mówią otwarcie: ta antropiczna wymówka pozostawia pewien niedosyt 45 . Z naszego punktu widzenia

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 45; rees-six-numbers; opracowanie

„wysterował” prawa fizyki tak, aby powstał życiu przyjazny kosmos. To współczesna wersja dawnego argumentu, że skoro jest zegarek, to musi być Zegarmistrz. A skoro dostrojony Wszechświat wygląda jak zaprojektowany, to może faktycznie został zaprojektowany. Nawet poważni uczeni religijni przyznają, że dobry argument z dostrojenia stanowiłby mocną przesłankę za istnieniem Boga46. Oczywiście, to tylko interpretacja – nauka sama w sobie

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 46; plantinga-knowledge; opracowanie

multiświata wynika z niektórych równań kosmologicznych i da się pośrednio testować. Co więcej, współczesna fizyka dopuszcza istnienie wielu wszechświatów – nie jest to sprzeczne z żadnym znanym prawem. Sir Martin Rees, królewski astronom Wielkiej Brytanii, pisze obrazowo, że pewne teorie prowadzą do wizji „wielu wszechświatów wyrastających z osobnych Wielkich 47 . Hipoteza

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 47; rees-six-numbers; opracowanie

intuicyjnie, że nasze istnienie nie jest banalne. Nawet jeśli nie znamy ostatecznej odpowiedzi na pytanie dlaczego kosmos jest dostrojony, samo postawienie tego pytania poszerza nasze horyzonty. Uczy nas też pokory – bo skoro do powstania życia potrzebna była konstelacja tak nieprawdopodobnych warunków, to może nie warto zbyt pochopnie się pysznić swoją wiedzą. Lepiej zachować właściwe proporcje i nie zapominać o odrobinie pokory48 . Fine-

Projektowani v11; rozdział 8; przypis 48; sagan-pale-blue-dot; popularnonaukowe / kosmologia

KOSMOS MODALNY – „mogło być inaczej”, a jednak jest „pod życie” • KONSENSUS FIZYKÓW – dostrojenie jako fakt, nie wyłącznie intuicja Mówiąc najprościej, „fine-tuning” (dostrojenie) to stwierdzenie, że podstawowe cechy naszego wszechświata muszą mieścić się w bardzo wąskich zakresach wartości, aby istnienie życia w ogóle było możliwe.

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 49; collins-evidence-fine-tuning; filozofia religii / kosmologia

• ARCHITEKTURA KOSMOSU – grawitacja, galaktyki, gwiazdy stabilne • REZONANS HOYLE’A – „podejrzanie trafione” warunki nukleosyntezy Naukowcy przez lata odkryli wiele przypadków zaskakującej czułości praw natury na zmiany wartości różnych stałych51 . Oto kilka klasycznych

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 51; collins-evidence-fine-tuning; filozofia religii / kosmologia

zapaść się zanim zdążyło powstać życie (za szybko utworzyłyby się czarne dziury, zapadające się gwiazdy itp.). Gdyby zaś grawitacja była słabsza (względnie silniejszy elektromagnetyzm), gwiazdy i galaktyki mogłyby się wcale nie uformować – materia rozproszyłaby się zbyt szybko. Innymi słowy, istnieje tylko wąski „złoty środek” natężenia grawitacji, w którym gwiazdy żyją dostatecznie długo, by mogło rozwinąć się życie.

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 53; collins-evidence-fine-tuning; filozofia religii / kosmologia

cięższych (np. węgla w gwiazdach)55. • Pierwotne warunki i tzw. entropia początkowa – nawet gdy ustalimy

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 55; craig-design-fine-tuning; filozofia religii / kosmologia

skrajnie nieprawdopodobny przy założeniu czysto losowego przypadku. Jak nieprawdopodobny? Mniej więcej 1 na 10 do 10123 – to liczba tak absurdalnie mała, że trudno ją sobie wyobrazić. Dla porównania: 10123 to jedynka z 123 zerami – a tu mówimy o dziesięciu do potęgi takiej liczby! Penrose komentuje, że tak zdumiewający wynik aż prosi się o pytanie, dlaczego nasz wszechświat miał akurat tak „skrojone” warunki początkowe.

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 56; penrose-emperors-new-mind; fizyka / filozofia umysłu

dostrojenia. W literaturze naukowej i popularnonaukowej wskazuje się także m.in. na precyzyjne dostrojenie efektywności syntezy chemicznej w gwiazdach. Przykładowo węgiel – pierwiastek kluczowy dla życia – powstaje w gwiazdach dzięki tzw. rezonansowi Hoyle’a. Energia tego rezonansu jądrowego ma dokładnie taką wartość, by możliwa była wydajna produkcja węgla z helu57 . Gdyby poziom energetyczny tego procesu był trochę inny,

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 57; barnes-fine-tuning; opracowanie

wartość, że stwierdził: „Zdroworozsądkowa interpretacja faktów sugeruje, iż jakiś super–intelekt majstrował przy fizyce, a także chemii i biologii, i że nie istnieją ślepe siły warte wzmianki w przyrodzie”58. To mocne słowa jak na naukowca znanego z

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 58; geisler-hoffman-why-christian; apologetyka

Rozwinięcie – prezentacja interpretacji W rzeczywistości właśnie dokładnie takie koncepcje pojawiają się wśród naukowców i filozofów próbujących wyjaśnić fenomen fine-tuningu, czyli precyzyjnego dostrojenia praw i parametrów kosmosu do wymogów życia.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 60; lennox-buried-god; opracowanie

W rzeczywistości właśnie dokładnie takie koncepcje pojawiają się wśród naukowców i filozofów próbujących wyjaśnić fenomen fine-tuningu, czyli precyzyjnego dostrojenia praw i parametrów kosmosu do wymogów życia60. Istnieją cztery dominujące interpretacje tego zjawiska. Omówmy je po kolei – każda z nich zakłada coś innego i każda niesie inne konsekwencje dla naszego rozumienia świata.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 61; margenau-varghese-cosmos; nauka i religia

PLUTON EGZEKUCYJNY – przeżycie domagające się wyjaśnienia • NIEDOSYT WYJAŚNIENIA – przypadek jako intelektualne minimum Pierwsza możliwość jest najprostsza: wszechświat może być dziełem czystego przypadku. Innymi słowy, trafiliśmy na wyjątkowo szczęśliwy los w niewyobrażalnie wielkiej kosmicznej loterii62 . Wszystkie podstawowe stałe

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 62; barrow-tipler-anthropic; opracowanie

intuicyjna (bo w końcu liczby opisujące wszechświat są nadzwyczaj „trafione”), zwolennicy podejścia czysto naturalistycznego mówią: “Gdyby było inaczej, nie byłoby nas tutaj, żeby się nad tym zastanawiać.” To tak zwana zasada antropiczna w swojej najsłabszej postaci – przypomina ona, że nasze istnienie wymusza pewne właściwości wszechświata, bo tylko w gościnnym dla życia kosmosie mogą pojawić się istoty zdolne zadawać pytania63 . Nie

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 63; barrow-tipler-anthropic; opracowanie