„Zasady są abstrakcyjne i ogólne, doktryny zaś odnoszą się do faktów. Doktryny rozwijają się, a zasady na pierwszy rzut oka — nie. Doktryny rozrastają się i rozszerzają, zasady natomiast trwają.”

„Doktryny i poglądy, które odnoszą się do człowieka, nie są umieszczone w próżni, lecz w zaludnionym świecie i torują sobie drogę przenikaniem, rozwijają się przez wchłanianie.”

Czwarta cecha: następstwo logiczne • A — rdzeniowa „Prawdopodobne jest zatem, że doktryna wyrażająca się w swojej dojrzałości przez filozofię czy religię jest prawdziwym rozwojem, a nie wypaczeniem — o tyle, o ile wydaje się ona być logicznym wynikiem swojej pierwotnej nauki.”

„Zapowiedzi przyszłego rozwoju, choćby niewyraźne i odosobnione, mogą pojawić się od samego początku, jakkolwiek upływ czasu jest konieczny, aby mogły one dojść do pełnego rozkwitu.”

„Prawdziwy rozwój można zatem opisać jako taki, który jest zachowawczy wobec przebiegu poprzednich procesów rozwojowych i który sam jest w rzeczywistości tym poprzednim i ponadto czymś jeszcze: jest to pewien naddatek, który wyjaśnia a nie zaciemnia, który podkreśla, a nie poprawia cały zespół myśli, z jakiego się wywodzi.”

Od uporządkowanego mechanizmu do wniosku o twórcy CYTAT “[T]he inference, we think, is inevitable; that the watch must have had a maker; that there must have existed, at some time and at some place or other, an artificer or artificers, who formed it for the purpose which we find it actually to answer; who comprehended its construction, and designed its use.” TŁUMACZENIE ROBOCZE „Wniosek wydaje się nieunikniony: zegarek musiał mieć twórcę — rzemieślnika lub rzemieślników, którzy ukształtowali go dla celu, jaki rzeczywiście spełnia, rozumieli jego budowę i zaprojektowali jego użytek.”

Projekt nie musi oznaczać doskonałości CYTAT “It is not necessary that a machine be perfect, in order to shew with what design it was made: still less necessary, where the only question is, whether it were made with any design at all.” TŁUMACZENIE ROBOCZE „Maszyna nie musi być doskonała, aby można było rozpoznać, do jakiego celu została wykonana; tym bardziej nie musi być doskonała, gdy pytamy jedynie, czy w ogóle wykonano ją według jakiegoś zamysłu.”

CYTAT “It is a perversion of language to assign any law, as the efficient, operative, cause of any thing. A law presupposes an agent; for it is only the mode, according to which an agent proceeds: it implies a power; for it is the order, according to which that power acts. Without this agent, without this power […] the law does nothing; is nothing.”

TŁUMACZENIE ROBOCZE „Przypisywanie prawu roli przyczyny sprawczej jest nadużyciem języka. Prawo zakłada podmiot działania: określa sposób, według którego działa sprawca, i porządek działania pewnej mocy. Bez sprawcy i bez mocy prawo niczego nie czyni.”

Cel, wybór i relacje części jako znaki umysłu CYTAT “There cannot be design without a designer; contrivance without a contriver; order without choice […] Arrangement, disposition of parts, subserviency of means to an end, relation of instruments to an use, imply the presence of intelligence and mind.” TŁUMACZENIE ROBOCZE „Nie ma projektu bez projektanta, zamysłu bez podmiotu zamysłu ani porządku bez wyboru. Rozmieszczenie części, podporządkowanie środków celowi i relacja narzędzi do użycia wskazują na obecność inteligencji i umysłu.”

Sama sukcesja pokoleń nie jest dla Paleya wyjaśnieniem organizacji CYTAT “The generation of the animal no more accounts for the contrivance of the eye or ear, than […] the production of a watch by the motion and mechanism of a former watch, would account for the skill and intention evidenced in the watch so produced.” TŁUMACZENIE ROBOCZE „Powstanie zwierzęcia z poprzedniego pokolenia nie wyjaśnia zamysłu oka lub ucha bardziej niż wytworzenie zegarka przez mechanizm wcześniejszego zegarka wyjaśnia umiejętność i intencję widoczne w wytworzonym zegarku.”

Argument jako przypadek kumulatywny, a nie pojedynczy łańcuch CYTAT “The proof is not a conclusion, which lies at the end of a chain of reasoning […] but it is an argument separately supplied by every separate example. An error in stating an example affects only that example. The argument is cumulative in the fullest sense of that term.” TŁUMACZENIE ROBOCZE „Dowód nie jest jedynie konkluzją na końcu jednego łańcucha rozumowania. Każdy odrębny przykład dostarcza osobnego argumentu; błąd dotyczący jednego przykładu narusza tylko ten przykład. Argument ma w pełnym sensie charakter kumulatywny.”

Przygotowanie do przyszłego użycia jako ślad przewidywania CYTAT “I can hardly imagine to myself a more distinguishing mark, and, consequently, a more certain proof of design, than preparation, i. e. the providing of things beforehand, which are not to be used until a considerable time afterwards; for this implies a contemplation of the future, which belongs only to intelligence.” TŁUMACZENIE ROBOCZE „Trudno wyobrazić sobie bardziej wyróżniający znak projektu niż przygotowanie czegoś z wyprzedzeniem do użycia dopiero w przyszłości; zakłada to bowiem uwzględnienie przyszłości, właściwe inteligencji.”

Współdziałanie wielu części i pojęcie relacji funkcjonalnej CYTAT “When several different parts contribute to one effect […] the fitness of such parts or instruments to one another, for the purpose of producing, by their united action, the effect, is what I call relation: and wherever this is observed […] it appears to me to carry along with it decisive evidence of understanding, intention, art.” TŁUMACZENIE ROBOCZE „Gdy wiele różnych części wspólnie przyczynia się do jednego skutku, ich wzajemne dopasowanie do wytworzenia tego skutku nazywam relacją; gdzie relację taką obserwujemy, Paley widzi świadectwo rozumienia, intencji i sztuki.”

Dopasowanie organizmu i środowiska CYTAT “The structure therefore of our organs, and the properties of our atmosphere, are made for one another. Nor does it alter the relation, whether you allege the organ to be made for the element […] or the element as prepared for the organ.” TŁUMACZENIE ROBOCZE „Budowa naszych narządów i własności atmosfery odpowiadają sobie wzajemnie. Dla samej relacji nie ma znaczenia, czy uznamy, że narząd jest dostosowany do środowiska, czy środowisko przygotowane dla narządu.”

CYTAT “Contrivance, if established […] proves the personality of the Deity […] Now that which can contrive, which can design, must be a person. These capacities constitute personality, for they imply consciousness, and thought […] a centre in which perceptions unite, and from which volitions flow; which is mind.”

TŁUMACZENIE ROBOCZE „Jeżeli zamysł zostanie ustalony, wskazuje on na osobowy charakter Boga. To, co potrafi obmyślać i projektować, musi mieć świadomość i myśl; musi istnieć centrum, w którym łączą się spostrzeżenia i z którego wypływają akty woli — umysł.”

CYTAT “It is one of the advantages of the revelations which we acknowledge, that […] they introduce the Deity to human apprehension, under an idea more personal, more determinate, more within its compass, than the theology of nature can do.”

TŁUMACZENIE ROBOCZE „Jedną z zalet uznawanego przez nas Objawienia jest to, że przedstawia ono Boga ludzkiemu poznaniu w sposób bardziej osobowy, bardziej określony i łatwiej uchwytny niż teologia natury.”

CYTAT “Of the ‘unity of the Deity’ the proof is, the uniformity of plan observable in the universe. The universe itself is a system; each part either depending upon other parts, or being connected with other parts by some common law of motion, or by the presence of some common substance.”

TŁUMACZENIE ROBOCZE „Podstawą wniosku o jedności Boga jest jednorodność planu obserwowana we wszechświecie. Wszechświat jest systemem: jego części zależą od innych części albo łączą się przez wspólne prawa ruchu lub wspólną substancję.”

CYTAT “Contrivance proves design; and the predominant tendency of the contrivance indicates the disposition of the designer […] Evil no doubt exists; but is never, that we can perceive, the object of contrivance. Teeth are contrived to eat, not to ache.”

TŁUMACZENIE ROBOCZE „Zamysł wskazuje na projekt, a dominująca tendencja projektu — na usposobienie projektanta. Zło niewątpliwie istnieje, lecz nie jest, o ile potrafimy dostrzec, celem zamysłu: zęby są ukształtowane do jedzenia, nie do bólu.”

CYTAT „Metoda historyczno-krytyczna jest niezbędna do naukowego poszukiwania sensu dawnych tekstów. Ponieważ zaś Biblia, która jest Słowem Bożym wyrażonym za pomocą ludzkiej mowy, została napisana we wszystkich swoich częściach, łącznie z ich źródłami, przez ludzi, właściwe jej zrozumienie nie tylko dopuszcza, ale wręcz domaga się zastosowania tej metody.”

CYTAT „Jest to metoda, która, jeśli się ją stosuje w sposób obiektywny, sama w sobie nie zakłada żadnego a priori. Jeżeli w trakcie posługiwania się nią odkrywamy takie a priori, nie wynika to z samej metody, ale z opcji hermeneutycznych, które nadają całej interpretacji określony kierunek i są zazwyczaj obciążone pewną tendencyjnością.”