wszyscy chybili. Czy powinieneś wzruszyć ramionami i powiedzieć: „Cóż, gdyby mnie trafili, nie stałbym tu teraz, by się dziwić”?64 Oczywiście, że nie.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 64; lennox-buried-god; opracowanie

konfiguracja zaistniała. Szanse na to wydają się astronomicznie małe – jak wygrana na loterii z biletem losowanym raz na całą wieczność. Czy powinniśmy poprzestać na stwierdzeniu, że mieliśmy niebywałe szczęście? Niektórzy naukowcy rzeczywiście skłaniają się ku takiej konkluzji. Uważają dostrojenie za zdumiewający przypadek, który jednak nie wymaga dalszego wyjaśnienia poza samą rachubą prawdopodobieństwa65. Ich zdaniem

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 65; plantinga-conflict; opracowanie

parametry musiałyby przybrać jedyne możliwe wartości. Rzeczywiście, intuicja unifikacji podpowiada, że być może obecne zagadkowe stałe (jak np. masa elektronu czy wartość siły grawitacji) okażą się w przyszłości obliczalne z bardziej fundamentalnych zasad. Gdyby tak było, dostrojenie można by uznać za pozorny problem – bo tak naprawdę nic nie było strojone, po prostu tylko takie prawo fizyki jest spójne wewnętrznie i trwałe.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 66; rees-six-numbers; opracowanie

tacy67. Nie znamy żadnego głębszego powodu, dla którego stała grawitacji czy masa protonu muszą mieć akurat takie wartości, jakie mają. Co więcej, czysto

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 67; barnes-fine-tuning; opracowanie

kupisz miliard losów, prawdopodobieństwo, że któryś okaże się wygrany, jest już całkiem spore. Multiversum to właśnie taki pakiet losów – wypełniamy nim kosmiczną loterię, zwiększając szanse na sukces. Trzeba jednak jasno powiedzieć: na razie nie mamy bezpośrednich dowodów, że inne wszechświaty istnieją. To koncepcja z pogranicza nauki i filozofii – wynik pewnej ekstrapolacji znanych teorii 68 . Wieloświat bywa

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 68; polkinghorne-one-world; nauka i religia

obserwatora (czyli nas) nie powinno dziwić, że widzimy tak nieprzeciętnie zgrany zestaw praw: tylko w takich warunkach mogliśmy się pojawić. Jeden z czołowych kosmologów, Martin Rees, obrazowo stwierdza, że nasz wszechświat może być po prostu „szczęśliwym zbiegiem okoliczności w wielkiej kosmicznej mnogości” – jednym z nielicznych szczęśliwych światów, w których powstały gwiazdy, planety i istoty żywe.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 69; rees-six-numbers; opracowanie

majstrował przy fizyce…” – to mocne słowa, szczególnie z ust dawnego sceptyka. Podobne odczucia wyraża współczesny kosmolog Paul Davies, pisząc na początku swojej książki: „The impression of design is overwhelming; the laws of nature seem remarkably finely tuned to make life possible.” („Wrażenie istnienia projektu jest przytłaczające; prawa natury wydają się niezwykle precyzyjnie dostrojone, by umożliwić powstanie życia.”).

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 70; davies-goldilocks; kosmologia / filozofia przyrody

wszechświat nadawał się do zamieszkania. W tradycji religijnej oczywiście to miejsce zajmuje Bóg Stwórca. Trzeba jednak podkreślić, że w kontekście naukowym niekoniecznie musi chodzić o Boga w rozumieniu teologicznym – po prostu o jakiś rozumny początek, źródło celowości we wszechświecie. Zwolennicy tej interpretacji wskazują, że fine-tuning kosmosu wręcz woła o wskazanie na celowe działanie71 . Jeżeli zobaczysz na plaży napis wielkimi

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 71; barrow-tipler-anthropic; opracowanie

zrównoważonego tak, by dokładnie odpowiadał potrzebom życia. 72 ” Takie wypowiedzi pokazują, że dostrojenie silnie działa na wyobraźnię – nawet u

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 72; margenau-varghese-cosmos; nauka i religia

potrafi zwodzić: wiele zjawisk doczekało się później naturalnych wyjaśnień, choć początkowo wydawały się cudowne. Czy z dostrojeniem będzie podobnie? Zwolennicy projektu odpowiadają, że tu sytuacja jest inna – mówimy przecież o prawach fundamentalnych. Jeśli wszystkie potencjalne naturalne wyjaśnienia (jak konieczność czy multiversum) zawodzą bądź są nieweryfikowalne, to hipoteza projektanta staje się poważną kandydatką.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 73; plantinga-conflict; opracowanie

hipotetyczne. Po drugie – problem weryfikacji: skoro nie możemy ich zaobserwować, hipoteza wieloświata może okazać się niewytestowalna, a więc nienaukowa według niektórych definicji nauki. Po trzecie – „brzytwa Ockhama”: mnożenie bytów ponad potrzebę. Czy naprawdę musimy postulować nieskończoną liczbę niewidocznych światów, by wyjaśnić jeden widoczny?74 Czy to nie przesada? Krytycy ironizują czasem, że multiversum

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 74; carr-multiverse; opracowanie

gwiazdy, planety i żywe istoty. W takim ujęciu nie powinniśmy się dziwić, że obserwujemy tak wyjątkowo dopasowany do nas kosmos – tylko w takim mogliśmy się pojawić. Multiversum w pewnym sensie rozszerza zasadę antropiczną: nasz świat jest przyjazny życiu, ponieważ spośród niezliczonych światów tylko w takim warunku mogą istnieć obserwatorzy zadający pytania.

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 75; barrow-tipler-anthropic; opracowanie

wszystkiego, np. w postaci teorii strun, podsuwa koncepcję “landskape” – ogromnej liczby możliwych rozwiązań, z których każde odpowiada innemu wszechświatowi o własnych parametrach. Krótko mówiąc, współczesna fizyka teoretyczna oferuje kilka ścieżek prowadzących do idei multiversum. Pomysł, który kiedyś brzmiał jak czysta spekulacja, dziś bywa traktowany poważnie przez uczonych z najwyższej półki.

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 76; tegmark-mathematical-universe; kosmologia / popularnonaukowe

wyniku kwantowego). Wreszcie niektórzy dodają poziom IV – najbardziej abstrakcyjny – gdzie każdy matematycznie możliwy świat istnieje “gdzieś” jako odrębna rzeczywistość. Niezależnie od podziałów, kluczowa cecha wszystkich tych wizji jest wspólna: istnienie innych rzeczywistości poza naszą własną. Nasz kosmos byłby tylko jednym z wielu.

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 77; tegmark-parallel-universes; kosmologia / artykuł popularnonaukowy

zwolennicy – prawdopodobieństwo trzeba zwiększyć przez mnogość prób. Wystarczy, że istnieje ogromna liczba wszechświatów o losowo ustawionych parametrach, a prawo wielkich liczb zadziała: pojawią się wszelkie możliwe kombinacje, w tym te sprzyjające życiu. My istniejemy oczywiście w jednym z tych nielicznych “wygranych” wszechświatów – bo tylko takie mają mieszkańców zdolnych snuć rozważania o kosmosie.

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 78; rees-six-numbers; opracowanie

nieuniknionych w multiversum przykładów79. Zwolennicy podkreślają, że hipoteza wieloświata pozwala pozostać w

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 79; rees-six-numbers; opracowanie

fine-tuningu podobnie, jak darwinowska teoria ewolucji rozwiązała pozorny projekt w biologii: poprzez dobór naturalny. W kosmosie nie ma co prawda konkurencji i reprodukcji światów (choć bywają spekulacje i na ten temat), ale sam fakt istnienia mnogich prób pełni rolę analogiczną – z milionów możliwości tylko te nadające się do życia “przechodzą dalej” w tym sensie, że mogą być doświadczone i zamieszkane.

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 80; carter-large-number; kosmologia

nawet kilka intrygujących “zimnych punktów”, które mogłyby pasować do takiego scenariusza. Jak dotąd jednak żaden z tych sygnałów nie jest rozstrzygający – równie dobrze mogą to być fluktuacje przypadkowe, a nowe, dokładniejsze dane nie potwierdziły jednoznacznie obecności “odbicia” innego wszechświata81. Niemniej sam fakt, że multiversum stało się obiektem

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 81; tegmark-mathematical-universe; kosmologia / popularnonaukowe

innych cudów i stwierdzić, że nasz wcale nie jest wyjątkowy. Dla wielu uczonych taka strategia to zbyt wysoka cena: wolą szukać głębszych praw lub wstrzymać sąd, niż mnożyć byty ponad potrzebę. W tym ujęciu multiversum jawi się jako rozwiązanie zbytnio komplikujące obraz świata, swoista intelektualna ucieczka przed przyznaniem, że czegoś nie umiemy na razie wyjaśnić prostszymi środkami.

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 82; penrose-road-reality; fizyka / kosmologia

horyzont” pozostaje spekulacją. Fizycy George Ellis i Joe Silk ostrzegali na łamach Nature, że zbyt pochopne akceptowanie niepopartych dowodami idei (jak multiversum czy pewne wersje teorii strun) może rozmywać granice nauki i osłabiać jej wiarygodność. Innymi słowy, niektórzy obawiają się, że wieloświat to filozofia przebrana za naukę – atrakcyjna intelektualnie, ale nieuchwytna w praktycznej weryfikacji.

Projektowani v11; rozdział 11; przypis 83; hawking-nutshell; opracowanie