zapaść się zanim zdążyło powstać życie (za szybko utworzyłyby się czarne dziury, zapadające się gwiazdy itp.). Gdyby zaś grawitacja była słabsza (względnie silniejszy elektromagnetyzm), gwiazdy i galaktyki mogłyby się wcale nie uformować – materia rozproszyłaby się zbyt szybko. Innymi słowy, istnieje tylko wąski „złoty środek” natężenia grawitacji, w którym gwiazdy żyją dostatecznie długo, by mogło rozwinąć się życie.

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 53; collins-evidence-fine-tuning; filozofia religii / kosmologia

cięższych (np. węgla w gwiazdach)55. • Pierwotne warunki i tzw. entropia początkowa – nawet gdy ustalimy

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 55; craig-design-fine-tuning; filozofia religii / kosmologia

skrajnie nieprawdopodobny przy założeniu czysto losowego przypadku. Jak nieprawdopodobny? Mniej więcej 1 na 10 do 10123 – to liczba tak absurdalnie mała, że trudno ją sobie wyobrazić. Dla porównania: 10123 to jedynka z 123 zerami – a tu mówimy o dziesięciu do potęgi takiej liczby! Penrose komentuje, że tak zdumiewający wynik aż prosi się o pytanie, dlaczego nasz wszechświat miał akurat tak „skrojone” warunki początkowe.

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 56; penrose-emperors-new-mind; fizyka / filozofia umysłu

dostrojenia. W literaturze naukowej i popularnonaukowej wskazuje się także m.in. na precyzyjne dostrojenie efektywności syntezy chemicznej w gwiazdach. Przykładowo węgiel – pierwiastek kluczowy dla życia – powstaje w gwiazdach dzięki tzw. rezonansowi Hoyle’a. Energia tego rezonansu jądrowego ma dokładnie taką wartość, by możliwa była wydajna produkcja węgla z helu57 . Gdyby poziom energetyczny tego procesu był trochę inny,

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 57; barnes-fine-tuning; opracowanie

wartość, że stwierdził: „Zdroworozsądkowa interpretacja faktów sugeruje, iż jakiś super–intelekt majstrował przy fizyce, a także chemii i biologii, i że nie istnieją ślepe siły warte wzmianki w przyrodzie”58. To mocne słowa jak na naukowca znanego z

Projektowani v11; rozdział 9; przypis 58; geisler-hoffman-why-christian; apologetyka

Rozwinięcie – prezentacja interpretacji W rzeczywistości właśnie dokładnie takie koncepcje pojawiają się wśród naukowców i filozofów próbujących wyjaśnić fenomen fine-tuningu, czyli precyzyjnego dostrojenia praw i parametrów kosmosu do wymogów życia.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 60; lennox-buried-god; opracowanie

W rzeczywistości właśnie dokładnie takie koncepcje pojawiają się wśród naukowców i filozofów próbujących wyjaśnić fenomen fine-tuningu, czyli precyzyjnego dostrojenia praw i parametrów kosmosu do wymogów życia60. Istnieją cztery dominujące interpretacje tego zjawiska. Omówmy je po kolei – każda z nich zakłada coś innego i każda niesie inne konsekwencje dla naszego rozumienia świata.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 61; margenau-varghese-cosmos; nauka i religia

PLUTON EGZEKUCYJNY – przeżycie domagające się wyjaśnienia • NIEDOSYT WYJAŚNIENIA – przypadek jako intelektualne minimum Pierwsza możliwość jest najprostsza: wszechświat może być dziełem czystego przypadku. Innymi słowy, trafiliśmy na wyjątkowo szczęśliwy los w niewyobrażalnie wielkiej kosmicznej loterii62 . Wszystkie podstawowe stałe

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 62; barrow-tipler-anthropic; opracowanie

intuicyjna (bo w końcu liczby opisujące wszechświat są nadzwyczaj „trafione”), zwolennicy podejścia czysto naturalistycznego mówią: “Gdyby było inaczej, nie byłoby nas tutaj, żeby się nad tym zastanawiać.” To tak zwana zasada antropiczna w swojej najsłabszej postaci – przypomina ona, że nasze istnienie wymusza pewne właściwości wszechświata, bo tylko w gościnnym dla życia kosmosie mogą pojawić się istoty zdolne zadawać pytania63 . Nie

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 63; barrow-tipler-anthropic; opracowanie

wszyscy chybili. Czy powinieneś wzruszyć ramionami i powiedzieć: „Cóż, gdyby mnie trafili, nie stałbym tu teraz, by się dziwić”?64 Oczywiście, że nie.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 64; lennox-buried-god; opracowanie

konfiguracja zaistniała. Szanse na to wydają się astronomicznie małe – jak wygrana na loterii z biletem losowanym raz na całą wieczność. Czy powinniśmy poprzestać na stwierdzeniu, że mieliśmy niebywałe szczęście? Niektórzy naukowcy rzeczywiście skłaniają się ku takiej konkluzji. Uważają dostrojenie za zdumiewający przypadek, który jednak nie wymaga dalszego wyjaśnienia poza samą rachubą prawdopodobieństwa65. Ich zdaniem

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 65; plantinga-conflict; opracowanie

parametry musiałyby przybrać jedyne możliwe wartości. Rzeczywiście, intuicja unifikacji podpowiada, że być może obecne zagadkowe stałe (jak np. masa elektronu czy wartość siły grawitacji) okażą się w przyszłości obliczalne z bardziej fundamentalnych zasad. Gdyby tak było, dostrojenie można by uznać za pozorny problem – bo tak naprawdę nic nie było strojone, po prostu tylko takie prawo fizyki jest spójne wewnętrznie i trwałe.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 66; rees-six-numbers; opracowanie

tacy67. Nie znamy żadnego głębszego powodu, dla którego stała grawitacji czy masa protonu muszą mieć akurat takie wartości, jakie mają. Co więcej, czysto

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 67; barnes-fine-tuning; opracowanie

kupisz miliard losów, prawdopodobieństwo, że któryś okaże się wygrany, jest już całkiem spore. Multiversum to właśnie taki pakiet losów – wypełniamy nim kosmiczną loterię, zwiększając szanse na sukces. Trzeba jednak jasno powiedzieć: na razie nie mamy bezpośrednich dowodów, że inne wszechświaty istnieją. To koncepcja z pogranicza nauki i filozofii – wynik pewnej ekstrapolacji znanych teorii 68 . Wieloświat bywa

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 68; polkinghorne-one-world; nauka i religia

obserwatora (czyli nas) nie powinno dziwić, że widzimy tak nieprzeciętnie zgrany zestaw praw: tylko w takich warunkach mogliśmy się pojawić. Jeden z czołowych kosmologów, Martin Rees, obrazowo stwierdza, że nasz wszechświat może być po prostu „szczęśliwym zbiegiem okoliczności w wielkiej kosmicznej mnogości” – jednym z nielicznych szczęśliwych światów, w których powstały gwiazdy, planety i istoty żywe.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 69; rees-six-numbers; opracowanie

majstrował przy fizyce…” – to mocne słowa, szczególnie z ust dawnego sceptyka. Podobne odczucia wyraża współczesny kosmolog Paul Davies, pisząc na początku swojej książki: „The impression of design is overwhelming; the laws of nature seem remarkably finely tuned to make life possible.” („Wrażenie istnienia projektu jest przytłaczające; prawa natury wydają się niezwykle precyzyjnie dostrojone, by umożliwić powstanie życia.”).

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 70; davies-goldilocks; kosmologia / filozofia przyrody

wszechświat nadawał się do zamieszkania. W tradycji religijnej oczywiście to miejsce zajmuje Bóg Stwórca. Trzeba jednak podkreślić, że w kontekście naukowym niekoniecznie musi chodzić o Boga w rozumieniu teologicznym – po prostu o jakiś rozumny początek, źródło celowości we wszechświecie. Zwolennicy tej interpretacji wskazują, że fine-tuning kosmosu wręcz woła o wskazanie na celowe działanie71 . Jeżeli zobaczysz na plaży napis wielkimi

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 71; barrow-tipler-anthropic; opracowanie

zrównoważonego tak, by dokładnie odpowiadał potrzebom życia. 72 ” Takie wypowiedzi pokazują, że dostrojenie silnie działa na wyobraźnię – nawet u

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 72; margenau-varghese-cosmos; nauka i religia

potrafi zwodzić: wiele zjawisk doczekało się później naturalnych wyjaśnień, choć początkowo wydawały się cudowne. Czy z dostrojeniem będzie podobnie? Zwolennicy projektu odpowiadają, że tu sytuacja jest inna – mówimy przecież o prawach fundamentalnych. Jeśli wszystkie potencjalne naturalne wyjaśnienia (jak konieczność czy multiversum) zawodzą bądź są nieweryfikowalne, to hipoteza projektanta staje się poważną kandydatką.

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 73; plantinga-conflict; opracowanie

hipotetyczne. Po drugie – problem weryfikacji: skoro nie możemy ich zaobserwować, hipoteza wieloświata może okazać się niewytestowalna, a więc nienaukowa według niektórych definicji nauki. Po trzecie – „brzytwa Ockhama”: mnożenie bytów ponad potrzebę. Czy naprawdę musimy postulować nieskończoną liczbę niewidocznych światów, by wyjaśnić jeden widoczny?74 Czy to nie przesada? Krytycy ironizują czasem, że multiversum

Projektowani v11; rozdział 10; przypis 74; carr-multiverse; opracowanie