Marcin Luter — D. Martin Luthers Werke, t. VII (WA 7), 1897 — pisma 1520–1521

Przekład roboczy AI z powyższego tekstu łacińskiego; pełny zakres przytoczonego ustępu, nie opublikowane tłumaczenie.

Ponadto, skoro wierzymy, że święty Kościół katolicki ma tego samego ducha wiary, którego raz otrzymał u swego początku, dlaczego dzisiaj nie wolno byłoby studiować wyłącznie albo przede wszystkim Pisma Świętego, jak wolno było Kościołowi pierwotnemu? Tamci przecież nie czytali Augustyna ani Tomasza. Albo powiedz, jeśli potrafisz: jaki sędzia rozstrzygnie kwestię, gdy wypowiedzi Ojców będą sobie przeciwne? Trzeba tutaj wydać orzeczenie, przyjmując Pismo za sędziego. Nie można tego uczynić, jeśli nie przyznamy Pismu pierwszego miejsca we wszystkim, co przypisuje się Ojcom; to znaczy, że samo przez się jest najpewniejsze, najłatwiejsze, najjaśniejsze, jest własnym interpretatorem, wszystko u wszystkich sprawdza, osądza i oświetla. Tak napisano w Psalmie 118: „Wyjaśnienie — albo, jak właściwie ma tekst hebrajski: otwarcie, czyli brama — Twoich słów oświeca i daje rozumienie prostaczkom”. Duch wyraźnie przypisuje tu oświecenie i naucza, że rozumienie zostaje dane przez same słowa Boga, jak przez bramę i otwarcie albo — jak się mówi — pierwszą zasadę, od której powinien zacząć ten, kto zamierza wejść w światło i rozumienie. I znowu: początkiem albo głową Twoich słów jest prawda. Widzisz, że także tutaj prawdę przypisuje się jedynie początkowi słów Boga; to znaczy: gdy najpierw poznasz słowa Boga i posłużysz się nimi jako pierwszą zasadą do osądzania wszelkich słów. A cóż czyni cały ów psalm złożony z ośmiowierszowych strof, jeśli nie to, że potępia przewrotność naszych studiów, przywołuje nas z powrotem do źródła i uczy, iż przede wszystkim i wyłącznie należy studiować słowa Boga, Duch zaś przyjdzie z własnej inicjatywy i usunie naszego ducha, abyśmy mogli uprawiać teologię bez niebezpieczeństwa?

Przekład roboczy AI z powyższego tekstu łacińskiego; pełny zakres przytoczonego ustępu, nie opublikowane tłumaczenie.

ARTYKUŁ TRZYDZIESTY SZÓSTY.

Wolna wola po grzechu jest rzeczą jedynie z nazwy, a kiedy czyni to, co w niej jest, grzeszy śmiertelnie.

Nieszczęsna wolna wolo! Sprawiedliwy w dobrym uczynku grzeszy śmiertelnie, jak widzieliśmy, a o niej głosi się, że przed usprawiedliwieniem czymś jest i coś może. O nieszczęśni potępiający! Artykuł opiera się najpierw na słowach Augustyna z „O Duchu i literze”, rozdział czwarty: „Wolna wola bez łaski nie ma mocy do niczego poza grzeszeniem”. Pytam: cóż to za wolność, która może zwrócić się tylko w jedną stronę, i to gorszą? Czy to znaczy być wolnym: nie móc niczego poza grzeszeniem? Ale nie oprę się na wierze Augustynowi. Posłuchajmy Pism. Chrystus mówi w J 15: „Beze Mnie nic nie możecie czynić”. Czym jest to „nic”, które wolna wola czyni bez Chrystusa? Przygotowuje się — powiadają — do łaski przez uczynki moralnie dobre. Chrystus jednak uznaje je tutaj za nic; przygotowuje się zatem przez nic. Dziwne przygotowanie, które dokonuje się przez nic.

Co zaś oznacza owo „nic”, sam wyjaśnia zaraz potem: „Jeśli ktoś we Mnie nie pozostanie, zostanie wyrzucony na zewnątrz jak latorośl i uschnie; zbierają go, wrzucają w ogień i płonie”. Proszę, cóż to za nierządnicza bezczelność z twojej strony, Najświętszy Namiestniku Chrystusa, że tak śmiesz sprzeciwiać się swojemu Panu? Ty mówisz, że wolna wola może się przygotować, aby wejść w łaskę; Chrystus natomiast mówi, że zostaje wyrzucona na zewnątrz, aby znalazła się dalej od łaski. Jak pięknie zgadza się twoja bulla z Ewangelią! Posłuchajmy więc Chrystusa, który wymienia pięć stopni zguby odciętej latorośli i pokazuje przez nie, że nie tylko nie może ona przygotować się do dobra, ale z konieczności staje się gorsza. Pierwszy polega na wyrzuceniu na zewnątrz, a zatem nie na dopuszczeniu do wnętrza: zostaje oddana pod władzę szatana, który nie pozwala jej dążyć do dobra. Cóż innego może bowiem oznaczać wyrzucenie na zewnątrz? Po drugie, usycha, to znaczy pozostawiona sobie z dnia na dzień staje się gorsza. Oto dwa działania wolnej woli: grzeszyć oraz trwać i wzrastać w grzechach, zostać wyrzuconym i usychać. Jeśli bowiem wolna wola może coś innego, Chrystus z pewnością kłamie. Trzy następne rzeczy to kary: zbierają ją, mianowicie na sąd, aby została uznana za winną wraz z innymi; potem, po wydaniu wyroku, wrzucają w ogień wieczny, gdzie w końcu tylko płonie, to znaczy poniesie wieczną karę. To, że wolna wola nic nie może, nie znaczy zatem — jak oni sobie wyobrażają — jedynie nie spełniać uczynku zasługującego; znaczy to być wyrzuconym i usychać. Odcięta latorośl nie przygotowuje się do połączenia z krzewem winnym, bo nie może, lecz oddala się od niego i coraz bardziej ginie. Tak samo wolna wola, czyli człowiek bezbożny.

Przekład roboczy AI z powyższego tekstu łacińskiego; pełny zakres przytoczonego ustępu, nie opublikowane tłumaczenie.

Czy masz, godny pożałowania papieżu, co tu jeszcze wyszczekać? Dlatego trzeba również odwołać ten artykuł. Źle bowiem powiedziałem, że wolna wola przed łaską jest rzeczą jedynie z nazwy; powinienem był po prostu powiedzieć: „Wolna wola jest zmyśleniem wśród rzeczy, czyli nazwą bez rzeczy”. Nikt bowiem nie ma we własnej mocy pomyśleć czegokolwiek złego lub dobrego, lecz wszystko — jak słusznie naucza potępiony w Konstancji artykuł Wiklefa — wydarza się z absolutnej konieczności. To samo miał na myśli Poeta, gdy powiedział: „Wszystko trwa według ustalonego prawa”; oraz Chrystus w Mt 10: „Liść drzewa nie spada na ziemię bez woli Ojca waszego, który jest w niebiosach, i wszystkie włosy waszej głowy są policzone”. Także Iz 41 urąga im, mówiąc: „Uczyńcie dobro albo zło, jeśli potraficie”.

Dlatego także ja wzywam z Eliaszem owych proroków wolnej woli, czyli Baala: dalej, bądźcie mężami, czyńcie to, co w was jest; spróbujcie choć kiedyś uczynić to, czego nauczacie, przygotujcie się do łaski i uzyskajcie, czego chcecie, skoro mówicie, że Bóg niczego nie odmówi, jeśli uczynicie to, co wolna wola może. Wielce haniebne jest to, że nie potraficie przytoczyć żadnego przykładu swojej nauki ani sami spełnić żadnego takiego dzieła, lecz jesteście mądrzy tylko w słowach. W tych zabiegach karmią jednak Pelagiusza. Cóż bowiem za różnica, jeśli zaprzeczasz, że łaska jest z naszych uczynków, a jednak nauczasz, że zostaje dana przez nasze uczynki? Pozostaje ten sam bezbożny sens: wierzy się, że łaska jest dawana nie darmo, lecz ze względu na nasze uczynki. Pelagianie nie nauczali przecież ani nie wykonywali innych uczynków, z powodu których chcieli otrzymywać łaskę, niż te, których wy nauczacie i które czynicie. Są to uczynki tej samej wolnej woli i tych samych członków, ale wy nadaliście im inne nazwy, a oni inne. Post, modlitwa i jałmużny były te same; wy jednak nazwaliście je odpowiednimi do otrzymania łaski, oni zaś ściśle na nią zasługującymi. Wszędzie jednak ten sam Pelagiusz pozostawał zwycięzcą.

Tych nieszczęsnych ludzi zwodzi niestałość ludzkich spraw, czyli — jak ją nazywają — przygodność. Zanurzają swoje niemądre oczy w samych rzeczach i ich działaniach, a nie wznoszą ich przed oblicze Boga, aby poznawać rzeczy ponad rzeczami, w Bogu. Gdy patrzymy ku temu, co niskie, rzeczy wydają się nam zależne od wyboru i przypadkowe; gdy patrzymy ku temu, co wysokie, wszystko jest konieczne. Wszyscy bowiem żyjemy, działamy i doznajemy wszystkiego nie tak, jak my chcemy, lecz tak, jak On chce. Ustaje wolna wola względem Boga, która jawi się względem nas i spraw doczesnych. Tam bowiem, jak mówi Jakub, nie ma przemiany ani cienia zmienności; tutaj zaś wszystko zmienia się i przeobraża. A my, niemądrzy, oceniamy sprawy Boże według tych doczesnych: za pomocą wolnej woli ośmielamy się uprzedzać Boga i wydzierać łaskę jakby śpiącemu, ilekroć nam się spodoba, jak gdyby On mógł zmieniać się wraz z nami i chcieć tego, czego wcześniej nie chciał, a to dzięki działaniu i chceniu naszej wolnej woli. O szaleństwo najgorsze ze wszystkich szaleństw!

Przekład roboczy AI z powyższego tekstu łacińskiego; pełny zakres przytoczonego ustępu, nie opublikowane tłumaczenie.

Paweł mówi również w Ef 2: „Także my byliśmy z natury dziećmi gniewu, jak i pozostali”. Jeśli wszyscy poza łaską są dziećmi gniewu z samej natury, to również wolna wola jest dzieckiem gniewu ze swojej natury; jeśli ze swojej natury, to tym bardziej ze wszystkich swoich uczynków. Cóż może znaczyć być z natury dzieckiem gniewu, jeśli nie to, że wszystko, co czyni, jest złe i przygotowuje nie do łaski, lecz do gniewu, a nawet na gniew zasługuje? Idźcie zatem, pelagianie, i przygotowujcie się swoimi uczynkami do łaski, skoro Paweł mówi tu, że wszyscy zasługują przez nie jedynie na gniew. Łagodniejsze byłoby samo zdanie „byliśmy dziećmi gniewu”; dodając jednak „z natury”, chciał z pewnością, aby wszystko, czym jesteśmy i co czynimy z natury, rozumieć jako zasługiwanie wyłącznie na gniew, a bynajmniej nie na łaskę. Trudno znaleźć w Pismach krótsze, jaśniejsze i mocniejsze zdanie przeciw wolnej woli.

Po cóż mnożymy słowa? Z tego, co wcześniej powiedziano, poznaliśmy dostatecznie, że także sprawiedliwi z wielkim trudem walczą przeciw swemu ciału, aby czynić dobro; przeciwstawia się im ich wolna wola i myślenie ciała, z całych sił pożądające przeciw Duchowi, nienawidzące tego, co należy do Ducha i prawa Boga. Jak więc możliwe jest, aby bez Ducha, z własnej natury, mogła pragnąć tego, co sprzyja Duchowi, albo przygotować się do Ducha, czyniąc to, co w niej jest? Gdy znajduje się w łasce, jej natura jest taka, że nieokiełznana walczy przeciw łasce; a poza łaską jej natura mogłaby być taka, żeby wspomagała Ducha? Cóż bardziej szalonego można wymyślić? Byłoby to nowe dziwactwo podobne do sytuacji, w której ktoś nie potrafi oswoić dzikiego zwierzęcia trzymanego w więzach, a jednak szaleńczo twierdzi, że przed związaniem i bez więzów jest ono tak łagodne i potulne, iż samo się oswaja albo zabiega o oswojenie. Odstąpcie, proszę, od tego szaleństwa, nieszczęśni pelagianie. Jeśli wolna wola w łasce grzeszy i szaleje przeciw łasce — co wszyscy zmuszeni jesteśmy odczuwać i na co skarżą się Apostoł oraz wszyscy święci — to z pewnością przeciwne wszelkiemu rozumieniu jest twierdzenie, że poza łaską byłaby prawa i przygotowywała się do łaski nieobecnej, którą obecną nienawidzi i prześladuje.

Wynika więc z konieczności, że samymi zmyśleniami i obłudą jest wszystko, czego naucza się i co robi się przed łaską dla jej uzyskania. Konieczne jest bowiem, aby uprzedziło nas miłosierdzie Boga, żebyśmy chcieli. Także Augustyn w piśmie przeciw listom Pelagiusza mówi, że Bóg nawraca niechcących i opierających się, jak pokazał na przykładzie Pawła: nawrócił go wtedy, gdy ten szalał w najwyższej gorliwości prześladowania i sprzeciwiał się łasce. Również Piotr nie spojrzał na Pana, aby przypomnieć sobie słowo, które powiedział mu Jezus; lecz Pan spojrzał na Piotra pośród owego najgłębszego zaparcia się, i tak Piotr, przypomniawszy sobie słowo, gorzko zapłakał.