Pracownia poszukiwań
Chaberek Michał,2024-Wiedza a ewolucja
Pełny widok tekstowy rozwija wszystkie sekcje i usuwa elementy strony niepotrzebne dla AI, Speechify oraz wydruku.
Opis bibliograficzny
Michał Chaberek OP, Wiedza a ewolucja. O tym, jak teologia, filozofia i nauki przyrodnicze łączą się w pytaniach o początki, wyd. 1, seria Fundamenta. Studia z Historii Filozofii, t. CXIX, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2024, ISBN 978-83-68182-92-7.
Zakres dostępnej kopii
350 stron polskiego e-booka. Zachowano metrykę, przedmowę, trzy części rozprawy, zakończenie, bibliografię, indeks osób i spis treści na stronach PDF 346–349; strona 350 zawiera zapowiedzi wydawcy. Numeracja główna odpowiada kolejności stron PDF.
Streszczenie treści
Książka przedstawia autorską próbę uporządkowania relacji teologii, filozofii i nauk przyrodniczych w pytaniach o pochodzenie świata i człowieka. Pierwsza część rozróżnia poziomy wiedzy, analizuje naturalizm, historyczne relacje religii i nauki oraz granice wyjaśnień przyrodniczych. Druga omawia pojęcia gatunku i ewolucji, metafizyczne rozumienie zmiany oraz wybrane argumenty biologiczne. Chaberek krytykuje makroewolucję i neodarwinizm, a teorię inteligentnego projektu przedstawia jako konkurencyjne wyjaśnienie; są to stanowiska autora rozwijane w polemice. Trzecia część zestawia interpretacje stworzenia, ewolucjonizm teistyczny, myśl Augustyna, katolickie wypowiedzi o ewolucji i relację chrześcijaństwa do kultury. W zakończeniu autor opowiada się za połączeniem progresywnego kreacjonizmu z inteligentnym projektem. Opracowanie jest użyteczne do rozpoznawania argumentów w sporze o stworzenie, przyczynowość i naturalizm. W pracy egzaminacyjnej należy odróżniać jego propozycje od przywoływanych dokumentów kościelnych oraz osobno oceniać argumentację teologiczną, filozoficzną i przyrodniczą.
Hasła tematyczne
stworzenie; ewolucja; teologia i nauka; filozofia przyrody; naturalizm metodologiczny; naturalizm ontologiczny; inteligentny projekt; kreacjonizm progresywny; ewolucjonizm teistyczny; przyczynowość; gatunek; katolicyzm; Galileusz; antropologia teologiczna
Spis treści
PRZEDMOWA .................................................................................. 3
WSTĘP .............................................................................................. 7
I.
RELIGIA A NAUKA ...................................................................... 9
1. Teologia, filozofia i nauka ............................................................ 11
a. Trzy poziomy ludzkiej wiedzy .................................................. 11
b. Wiedza i prawda ...................................................................... 18
c. Dwie księgi ............................................................................. 20
d. „Wiara i rozum” a „wiara i nauka” ............................................ 23
2. Naturalizm ................................................................................. 28
a. Naturalizm przez ekspansję ...................................................... 28
b. Naturalizm przez odrzucenie .................................................... 29
3. Historyczne zależności między religią, filozofią i nauką ................. 32
a. Historiozofia Augusta Comte’a ................................................. 32
b. Nauka, filozofia i religia poprzez wieki ..................................... 34
1. Ludzie pierwotni .................................................................. 35
2. Pogański antyk .................................................................... 35
3. Wczesne chrześcijaństwo ...................................................... 36
4. Średniowiecze ...................................................................... 37
5. Wczesna nowożytność ........................................................... 39
6. Oświecenie .......................................................................... 41
7. Pozytywizm .......................................................................... 43
8. Postmodernizm .................................................................... 44
4. Granice wyjaśnień naturalnych .................................................... 46
a. Granice nauki w odniesieniu do przestrzeni ............................... 47
Granice nauki w mikroskali ...................................................... 49
Granice nauki w makroskali ..................................................... 52
Filozofia makroskali ................................................................. 58
Granice przestrzenne nauki – podsumowanie ............................. 62
b. Granice nauki w odniesieniu do czasu ....................................... 63
c. Granice nauki i makroewolucja biologiczna .............................. 68
5. Galileusz i Darwin ...................................................................... 73
a. Podsumowanie sprawy Galileusza ............................................ 73
b. Galileusz a Biblia .................................................................... 79
6. Rozwiązanie pozornego konfliktu między nauką a Biblią ............... 86
a. „Jak?” vs. „Skąd?” .................................................................. 86
b. Biblia i pochodzenie formacji geologicznych ............................ 92
c. Postęp i granice nauki .............................................................. 96
Podsumowanie pierwszego rozdziału ............................................... 102
II. EWOLUCJA A WIEDZA NATURALNA ........................................ 103
1. Wstępne definicje ....................................................................... 103
a. Gatunek .................................................................................. 103
b. Ewolucja ................................................................................ 109
c. Biologiczna makroewolucja ..................................................... 113
2. Paradoksy darwinizmu ................................................................ 116
a. Paradoksy starożytnych ........................................................... 116
b. Gatunki istnieją i nie istnieją .................................................... 118
c. Dobór naturalny jednocześnie tworzy i niszczy gatunki .............. 121
d. Paradoks koniecznie rosnącej rozbieżności między
odkryciem a teorią ................................................................. 123
e. Paradoks nieokreśloności gatunku ............................................ 125
f. Paradoks przypadkowej zmienności i naturalnej selekcji ............. 130
3. Ewolucja a metafizyka ................................................................ 135
a. Zmiana przypadłościowa nie prowadzi do zmiany
substancjalnej ........................................................................ 137
b. Odpowiedź na obiekcje co do paradoksów darwinizmu .............. 144
c. Problem dostatecznej przyczyny ............................................... 145
d. Problem redukcji przyczyn ...................................................... 149
e. Transformizm gatunkowy a makroewolucja biologiczna ............. 154
4. Ewolucja a nauka ........................................................................ 156
a. Zapis kopalny ......................................................................... 158
b. Homologia ............................................................................. 165
c. Klasyczne wyjaśnienie homologii ............................................. 167
d. Przetrwanie najlepiej dostosowanych jako tautologia ................. 169
e. Epigenetyka ............................................................................ 171
5. Inteligentny projekt a neodarwinizm ............................................ 173
a. „Cuda probabilistyczne” .......................................................... 176
b. Filtr eksplanacyjny Dembskiego i wyspecyfikowana złożoność .. 180
c. Wszechświatowa granica prawdopodobieństwa ......................... 187
d. Dokąd prowadzi filtr eksplanacyjny? ........................................ 188
e. Działacz, prawo i przypadek .................................................... 190
f. Nieredukowalna złożoność ....................................................... 192
g. Kroki ewolucyjne .................................................................... 195
h. Czy darwinizm jest bardziej naukowy niż teoria inteligentnego
projektu? .............................................................................. 199
i. Granice metodologicznego naturalizmu ..................................... 205
j. Czy teoria inteligentnego projektu łamie metodologiczny
naturalizm? ............................................................................ 208
k. Metodologiczny a ontologiczny naturalizm ............................... 213
Podsumowanie drugiego rozdziału ................................................... 214
III. EWOLUCJA A CHRZEŚCIJAŃSTWO ........................................... 216
1. Przestrzeń współczesnej debaty ................................................... 216
a. Historia myśli zachodniej – od pogaństwa do neopogaństwa ....... 216
b. Cztery koncepcje powstania gatunków ...................................... 222
c. Nieadekwatność określenia „kreacjonizm” ................................ 229
d. Problemy interpretacyjne teistycznego ewolucjonizmu ............... 230
e. Zawartość stworzenia w stworzeniu .......................................... 232
f. Kto z kim debatuje w tej debacie? ............................................. 239
2. Chrześcijaństwo a stworzenie ...................................................... 242
a. Dwie chrześcijańskie interpretacje Księgi Rodzaju ..................... 242
b. Trzy etapy stworzenia .............................................................. 245
c. Natura aktu stwórczego ........................................................... 248
3. Chrześcijaństwo a teistyczny ewolucjonizm .................................. 259
a. Ewolucja teistyczna a pojęcie stworzenia .................................. 259
b. Augustyn a koncepcja ewolucji teistycznej ................................ 260
c. Czy przypadek może brać udział w stworzeniu? ........................ 264
d. Ewolucja teistyczna a historyczny realizm ................................ 267
e. Ewolucja teistyczna a chrześcijaństwo – podsumowanie ............. 269
4. Chrześcijaństwo a inteligentny projekt ......................................... 270
a. Wnioskowanie o projekcie a argument z projektu ...................... 270
b. Inteligentny projekt a „bóg zapchajdziura” ................................ 274
c. Inteligentny projekt a filozofia przyrody .................................... 278
d. Na czym polega problem filozofii przyrody? ............................. 282
5. Katolicyzm a ewolucja ................................................................ 286
a. Czy Kościół potępił Darwina? .................................................. 286
b. Wiara i nauka we współczesnych debatach kościelnych ............. 293
c. W stronę nowej syntezy wiary i nauki ....................................... 297
d. Odnowa katolickiej teologii stworzenia ..................................... 302
e. Korzyści z odnowy .................................................................. 306
6. Chrześcijaństwo a kultura ............................................................ 309
a. Richarda Niebuhra Chrystus a kultura ...................................... 309
b. Czy chrześcijaństwo może być kontrkulturowe? ........................ 315
Podsumowanie trzeciego rozdziału .................................................. 320
PODSUMOWANIE I WNIOSEK ........................................................ 322
BIBLIOGRAFIA ................................................................................ 324
INDEKS OSÓB ................................................................................. 340
Fiszki (1)
AD-CHA-03 — Teologia, filozofia i przyrodoznawstwo: jedność rzeczywistości, odrębność metod i precyzja pojęć
Stały link do fiszkiPrzeczytaj fragment i opracowanie
Czytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Pierwszy ustęp pochodzi z prezentacji trzech poziomów ludzkiej wiedzy. Chaberek poprzedza go określeniem przedmiotu, metody i celu teologii, filozofii oraz nauk przyrodniczych. Drugi ustęp pochodzi z późniejszego rozdziału, w którym autor precyzuje pojęcia używane w debacie o ewolucji.
**1. Przenikanie się dziedzin i ich hierarchia — s. 15**
> Musimy zauważyć, że wszystkie trzy dziedziny (lub domeny) wiedzy w pewnym stopniu wzajemnie się przenikają oraz że istnieją pewne obszary poszukiwań pomiędzy nimi, do których wyjaśnienia mogą pretendować dwie lub wszystkie trzy. Można by również poszukać więcej dziedzin i poddziedzin w obrębie każdej domeny wiedzy, które w sumie tworzyłyby bardziej harmonijne przejścia pomiędzy trzema wskazanymi poziomami wiedzy. Ale to nie są kwestie ani istotne, ani kontrowersyjne. Nasz schemat sugeruje jeszcze coś więcej, mianowicie to, że wymienione dyscypliny można uporządkować od najwyższej do najniższej, przy czym najwyższą jest teologia, a najniższą nauki przyrodnicze.
**2. Warunki komunikacji interdyscyplinarnej — s. 115**
> Przeciwnie do tego, co twierdzą sceptycy (oraz zwolennicy NOMA), możliwe jest porównywanie, zestawianie, a nawet przeciwstawianie sobie wiedzy naukowej, filozoficznej czy teologicznej odnośnie do pochodzenia gatunków. Są jednak dwa warunki, które muszą być spełnione, aby dialog interdyscyplinarny był owocny. Po pierwsze, należy wypracować uniwersalne znaczenia pojęć takich jak „gatunek” i „ewolucja”, które będą opisywać tę samą rzeczywistość dla każdego poziomu wiedzy. Po drugie, pojęcia te muszą być zdefiniowane osobno dla każdego poziomu wiedzy w taki sposób, żeby były zrozumiałe przez każdą dyscyplinę w obrębie jej właściwej terminologii. Tym, co czyni pojęcia komunikowalnymi pomiędzy różnymi poziomami wiedzy, jest jedna rzeczywistość opisywana przez każdą z dyscyplin ze swojej perspektywy. Pojęcia gatunku naturalnego i makroewolucji biologicznej (tak jak je zdefiniowaliśmy) spełniają oba kryteria i dlatego czynią możliwymi dyskusje interdyscyplinarne.
Lokalizacja w źródle
Pierwszy ustęp: rozdział I: „Religia a nauka”, punkt 1: „Teologia, filozofia i nauka”, podpunkt a: „Trzy poziomy ludzkiej wiedzy”, **s. 15**. Kontekst definicji i uzasadnienia hierarchii: **s. 13–18**.
Drugi ustęp: rozdział II: „Ewolucja a wiedza naturalna”, punkt 1: „Wstępne definicje”, podpunkt c: „Biologiczna makroewolucja”, **s. 115**. Kontekst: **s. 113–115**.
W udostępnionym pliku PDF wskazane strony drukowane odpowiadają stronom technicznym **15 i 115**. W polu „Strona techniczna pliku PDF” należy wpisać **15**.
Cytaty obejmują pełne akapity. Scalono wyrazy przeniesione między wierszami; rozstrzelenia typograficzne zapisano zwykłą czcionką. Tekst jest po polsku.
Rozumiem fragment
**Odrębność nie oznacza izolacji**
Chaberek rozróżnia dziedziny według źródeł poznania, metod i zadań. W jego ujęciu teologia korzysta z Objawienia i rozpatruje rzeczywistość w odniesieniu do Boga oraz ostatecznego przeznaczenia człowieka. Filozofia poszukuje ostatecznych przyczyn za pomocą rozumu naturalnego. Przyrodoznawstwo bada empirycznie dostępne zjawiska i ich naturalne, bliższe przyczyny.
Słowo „nauka” ma w tym podziale znaczenie zawężone do nauk przyrodniczych. Nie oznacza, że autor odmawia wszelkiej wartości poznawczej dyscyplinom pozostającym poza przyrodoznawstwem. Właśnie takiemu zawężeniu całego ludzkiego poznania się przeciwstawia.
Odrębne metody nie wymagają według niego odrębnych, całkowicie niepowiązanych rzeczywistości. Ten sam człowiek i ten sam świat mogą być rozpatrywani przez kilka dyscyplin. Dlatego autor odrzuca izolowanie dziedzin pod hasłem „nienakładających się magisteriów”, do którego odnosi się skrót NOMA.
**Hierarchia jest istotną częścią jego stanowiska**
Chaberek nie poprzestaje na umieszczeniu trzech sposobów poznania obok siebie. Ustanawia porządek: teologia, filozofia, przyrodoznawstwo. W dalszym wywodzie uzasadnia go godnością przedmiotu, doniosłością twierdzeń oraz stopniem pewności wynikającym ze źródła poznania. Szczególne miejsce teologii wiąże z prawdomównością Boga jako źródła Objawienia.
Zarazem wyraźnie odrzuca wyprowadzanie z tej hierarchii skrajnego relatywizmu naukowego. Na stronie 17 zaznacza, że nauki przyrodnicze dostarczają wiedzy obiektywnej, a w pewnych przypadkach również trwałej. Niższa pozycja w jego hierarchii nie znaczy zatem, że każdy wynik badań empirycznych jest dowolny lub bezwartościowy.
**Jedność odniesienia i odrębność definicji**
Dwa warunki z drugiego cytatu mają chronić przed rozmową pozorną. Uczestnicy debaty powinni odnosić swoje pojęcia do tej samej rzeczywistości, ale zarazem objaśniać je zgodnie z metodą własnej dyscypliny. Wspólne słowo nie wystarcza, jeżeli w jednym wywodzie oznacza coś innego niż w drugim.
Chaberek stosuje tę zasadę do swoich definicji gatunku naturalnego i makroewolucji biologicznej. Uważa, że umożliwiają one dyskusję obejmującą wszystkie trzy poziomy wiedzy. Jest to określona propozycja autora, nie deklaracja, że każda definicja używana w dowolnej dyscyplinie automatycznie nadaje się do takiego przenoszenia.
**Znaczenie dla artykułu — zastosowanie redakcyjne**
Ta fiszka ma szczególne znaczenie dla pracy z określeniem „entropia”. Przeniesienie postulatu precyzji pojęć na projekt artykułu prowadzi do wymogu oddzielnego zdefiniowania entropii w sensie fizycznym, „entropii genetycznej” w przyjmowanym modelu oraz „entropii duchowej” jako proponowanej kategorii opisującej nieporządek w człowieku.
Samo użycie wspólnej nazwy nie wykazuje, że wszystkie trzy określenia oznaczają jeden proces, mają tę samą miarę albo podlegają identycznemu prawu. Ewentualne przejście od danych biologicznych do twierdzeń antropologicznych i teologicznych wymaga wskazania dodatkowych przesłanek. Jest to zastosowanie metodologiczne do artykułu, nie teoria entropii sformułowana przez Chaberka w cytowanych akapitach.
Zaplecze redakcyjne — analiza szczegółowa
Jak wykorzystać w tekście
Projektowani, część I, rozdział 4 „Jak, dlaczego i kto?”. Propozycja zastosowania redakcyjnego, nie zmiana przeznaczenia fiszki w pozostałych projektach.
Ten materiał może pomóc przejść od samego rozdzielania metod do rzeczywistej rozmowy między dziedzinami. Nie trzeba przedstawiać ich jako trzech zamkniętych pomieszczeń. Chaberek w pierwszym cytacie mówi wprost o przenikaniu się obszarów poszukiwań. W drugim ustala warunki komunikacji. [1–2]
Rdzeniem fragmentu książki może być słowo „człowiek”. Zamiast od razu podawać definicję rozstrzygającą wszystkie spory, pokazujemy różnicę między rozpoznaniem wspólnego przedmiotu a zgodą co do pełnej teorii tego przedmiotu. Czytelnik powinien zobaczyć, które twierdzenie pochodzi z badania, które z rozumowania filozoficznego, które przyjmujemy z Objawienia i gdzie dodajemy własną interpretację.
Hierarchię proponowaną przez Chaberka przedstawiamy jawnie jako jego stanowisko; nie sprowadzamy jej do neutralnego ustawienia dziedzin obok siebie. Następnie pokazujemy pytanie praktyczne: jak uzasadnić konkretny wniosek w sytuacji różnicy interpretacji? Samo przywołanie nazwy wyższej dziedziny nie jest jeszcze odpowiedzią.
Do krótkiego zilustrowania problemu nadaje się opisane przez autora zaskoczenie przy rozmowie o pierwszej wersji książki. Warunkiem wykorzystania są zachowanie perspektywy pierwszoosobowej i niewymyślanie szczegółów. Główną rolą sceny jest pokazanie potrzeby doprecyzowania, nie wydanie wyroku o cudzym stanowisku.
W rozdziale czwartym nie rozstrzygamy na podstawie tej fiszki całej historii ewolucjonizmu, stanowiska Kościoła ani wszystkich teorii człowieka. Uzyskujemy narzędzie, którym później można badać takie spory: wspólne odniesienie, jawne definicje, ujawnione przesłanki i kontrola konsekwencji.