Fragment A — s. 187–188 PDF:
„Na bazie opartego o teorię emergencji modelu można się pokusić o zbudowanie hipotezy teologicznej. Myśląc o animacji, a więc stworzeniu duszy, można przyjąć, że jest to impuls sprawiający, że z mózgu ludzkiego w sposób emergentny wyłaniają się nowe jakości, właściwe relacji człowieka z Bogiem. W przypadku tej hipotezy zagwarantowane jest jednocześnie boskie pochodzenie duszy i wiarygodność teologii wobec neuronauk. Z jednej bowiem strony, Bóg jest tym, który zadziałał, by emergentnie pojawiły się nowe jakości z ludzkiego mózgu. Z drugiej strony, oparcie tej boskiej przyczynowości o teorię emergencji sprawia, że w naturalny sposób pojawiają się w skanach mózgu ślady duchowej aktywności człowieka, ponieważ to na gruncie mózgu ma ona miejsce. Używając języka wspomnianej już Nancey Murphy, możemy powiedzieć, że Bóg działa przyczynowo na ludzkie mózgi (God acts causally on human brains) (Murphy, 2006, s. 36).”

Fragment B — s. 188 PDF:
„Hipoteza druga mogłaby zakładać różne poziomy funkcjonowania duszy. Byłby jakiś poziom elementarny, właściwy każdej żyjącej osobie i jakiś bardziej zaawansowany, uwzględniający rozwój biologiczny. Pozostaje pytanie o możliwość uzgodnienia takiej stopniowalności z orzeczeniami Magisterium Kościoła.”

A. Cały pierwszy akapit § 1.4 — s. 24–25 PDF. Rekonstrukcja stanowiska Adolphe’a Geschégo w książce Grygiela i Wąska.

„Relacyjność jako klucz do rozumienia i rozwoju Objawienia stała też w centrum teologii Adolphe’a Gesché (1928–2003). Uważał on, że choć ważne jest mówienie we właściwy sposób o Bogu i o człowieku, to najważniejsze w teologii jest mówienie w odpowiedni sposób o relacji między Bogiem i człowiekiem. Te pytania o relacje są najważniejsze z kilku powodów. Po pierwsze, ludzie, pytając o Boga, pytają najczęściej o relacje z Nim i o to, kim mogą stać się w tej relacji. Po drugie, skoro chrześcijaństwo jest religią przymierza, to głównie o relację w nim chodzi. Po trzecie, unia hipostatyczna sprawia, że myśląc o Chrystusie, myślimy o relacji bosko-ludzkiej. Jezus historii dziś w mniejszym stopniu interesuje ludzi, więc ważne jest akcentowanie Chrystusa wiary, który choć jest «elementem» historii, może nieść odpowiedź na pytanie o wiarygodną relację dziś. W rezultacie dla belgijskiego teologa Jezus nie stanowi centrum wiary chrześcijańskiej, ponieważ w chrystologii nie o Jezusa chodzi, a o prawdę o relacji Boga i człowieka. Jeśli chrystologia będzie się skupiała przede wszystkim na Chrystusie – Jego naturze i osobie, to rozminie się z chrześcijańskim pytaniem o człowieka. W taki sposób zachowuje się zresztą sam Jezus podczas ziemskiego życia, odsuwając się na drugi plan, mówiąc głównie o Ojcu, nie szukając nigdzie własnej chwały i szczególnych względów. Jawi się wszędzie jedynie jako pośrednik między człowiekiem i Ojcem. Jeśli w taki sposób spojrzymy na chrystologię, to nie możemy traktować Jezusa jako celu, a jedynie jako «środek» do wyciągania wniosków na temat relacji, a więc powinniśmy patrzeć «nie w Jego twarz, a na Jego plecy», czyli w tym samym co On kierunku, bo tylko wtedy mamy szansę na otrzymanie zbawienia.”

B. Krytyka patrystyki w tej rekonstrukcji — s. 25 PDF. Sześć kolejnych zdań początku następnego akapitu; dalszy ciąg o „Bogu filozofów” pozostaje poza cytatem.

„W kontekście tych myśli Gesché skomentował poglądy z epoki patrystycznej. Zauważył, że Ojcowie Kościoła, gdy pisali o Bogu Ojcu, to czerpali głównie z filozofii greckiej i często na tym polu wyczerpywali temat. Ta droga nie wydała mu się właściwą, ponieważ zaniedbywała istotę Nowego Testamentu – świadectwo Jezusa o Ojcu. Jego zdaniem, podobny błąd popełniono podczas sporów chrystologicznych w IV wieku. Wtedy tak dużo mówiło się o bóstwie Chrystusa, że stało się ono centralnym tematem teologii. Zapominano jednocześnie lub pomijano w refleksjach to, co Jezus mówił o Bogu, a to powinno być treścią chrystologii.”

C. Własne zastosowanie do programu autorów — s. 26 PDF. Cztery kolejne zdania z tego samego dłuższego akapitu, nie następują bezpośrednio po B.

„Szukając wniosków z teologii Geschégo dla podejmowanego w tej książce zagadnienia, podkreślić należy bardzo daleko posunięty dystans wobec łączenia filozoficznych obrazów świata z prawdami wiary. Wszystkie te obrazy, jeśli już znalazły się na mapie rozwoju idei teologicznych, nie tylko nie stanowiły «elementu» objawionego, ale często przeszkadzały w odkryciu esencji chrześcijaństwa. Nie powinno więc być żadnego problemu z reinterpretacją tych elementów doktryny, które kłócą się z ewolucyjnym obrazem świata. Jeśli myślimy o budowaniu nowych sformułowań, uwzględniających współczesne odkrycia naukowe, to należy to czynić w sposób ostrożny, by nie powtórzyć błędów z przeszłości, a więc by koncentracja na scenie, na której dochodzi do relacji, nie odwróciła uwagi od niej samej.”

D. Samoobjawienie Boga — s. 27 PDF, § 1.5, w toku omówienia Geralda O’Collinsa. Ciągły fragment od „Podobnie…” do „JA JESTEM”.

„Podobnie w 1 Kor 15,3-5 zawarte są cztery propozycje prawdy objawionej, ale propozycje te wywodzą się z osobistych spotkań z Jezusem w czasie Jego śmierci i po Jego zmartwychwstaniu. Tak więc Objawienie nie jest przede wszystkim sprawą ujawniania prawd (liczba mnoga) czy nawet prawdy (liczba pojedyncza) o Bogu. Objawienie polega na tym, że Bóg ujawnia Prawdę lub Rzeczywistość, którą On sam jest. Chrystus jest osobiście objawieniem Prawdy, która jest Bogiem. Jezus, nawet (a może zwłaszcza?) na krzyżu, jest samoobjawieniem się Boga we własnej osobie. Przywołując Księgę Wyjścia (3,14) Jezus mówi: «Gdy wywyższycie Syna Człowieczego, wtedy poznacie, że JA JESTEM» (J 8,28), a nie: «gdy wywyższycie Syna Człowieczego, wtedy będziecie mieli dostęp do prawdy o JA JESTEM».”

E. Zachowanie treści doktrynalnej — s. 28 PDF. Cztery kolejne zdania kończące pierwszy pełny akapit; odrębny fragment.

„Nie można więc odrzucać doktryny, ponieważ nawet jeśli pytanie osobowe («Kto jest objawiony?») jest pytaniem podstawowym, to treść propozycjonalna Objawienia (odpowiedź na pytanie «Co jest objawione?») zachowuje swoje właściwe, choć drugorzędne miejsce. W ujęciu personalistycznym podkreśla się, że poznanie Boga zawiera się w wydarzeniu Objawienia, ucieleśnia się w nim. Implikuje to jednak z konieczności, że ludzie wierzący w efekcie spotkania posiadają wiedzę o Bogu. Przekazanie prawdy lub prawd o Bogu należy do Objawienia, nawet jeśli jest ono zawsze na usługach osobistego doświadczenia Boga lub spotkania z Bogiem.”

Why are the fundamental laws as we have described them? The ultimate theory must be consistent and must predict finite results for quantities that we can measure. We’ve seen that there must be a law like gravity, and we saw in Chapter 5 that for a theory of gravity to predict finite quantities, the theory must have what is called supersymmetry between the forces of nature and the matter on which they act. M-theory is the most general supersymmetric theory of gravity. For these reasons M-theory is the only candidate for a complete theory of the universe.

If it is finite—and this has yet to be proved—it will be a model of a universe that creates itself.

We must be part of this universe, because there is no other consistent model.

Fragment A — rozdział II, „Of Variety”, s. 31; strona 22 PDF-u. Pierwsze pięć akapitów.

How great a share Variety has in producing beauty may be seen in the ornamental part of nature.

The shapes and colors of plants, flowers, leaves, the paintings in butterflies’ wings, shells, etc. seem of little other intended use than that of entertaining the eye with the pleasure of variety.

All the senses delight in it, and equally are averse to sameness. The ear is as much offended with one even continued note, as the eye is with being fixed to a point, or to the view of a dead wall.

Yet when the eye is glutted with a succession of variety, it finds relief in a certain degree of sameness; and even plain space becomes agreeable, and properly introduced, and contrasted with variety, adds to it more variety.

I mean here, and everywhere indeed, a composed variety; for variety uncomposed, and without design, is confusion and deformity.

Fragment B — rozdział III, „Of Uniformity, Regularity, or Symmetry”, s. 37–38; strony 27–28 PDF-u. Końcowe trzy akapity rozdziału; fragment odrębny od A.

In short, whatever appears to be fit, and proper to answer great purposes, ever satisfies the mind, and pleases on that account. Uniformity is of this kind. We find it necessary, in some degree, to give the idea of rest and motion, without the possibility of falling. But when any such purposes can be as well effected by more irregular parts, the eye is always better pleased on the account of variety.

How pleasingly is the idea of firmness in standing conveyed to the eye by the three elegant claws of a table, the three feet of a tea-lamp, or the celebrated tripod of the ancients!

Thus you see regularity, uniformity, or symmetry, please only as they serve to give the idea of fitness.

Fragment C — rozdział IV, „Of Simplicity, or Distinctness”, s. 43; strona 31 PDF-u. Pierwsze dwa akapity; fragment odrębny od B.

Simplicity, without variety, is wholly insipid, and at best does only not displease; but when variety is joined to it, then it pleases, because it enhances the pleasure of variety, by giving the eye the power of enjoying it with ease.

There is no object composed of straight lines, that has so much variety, with so few parts, as the pyramid: and it is its constantly varying from its base gradually upwards in every situation of the eye, without giving the idea of sameness, as the eye moves round it, that has made it been esteemed in all ages in preference to the cone, which in all views appears nearly the same, being varied only by light and shade.

Fragment A — rozdział VII, „Of Lines”, s. 72 i 75; strony 54 i 56 PDF-u. Ciągły wywód od „It is to be observed” do końca rozdziału; pomiędzy stronami tekstu znajduje się tablica 12 (strona 55 PDF-u).

It is to be observed, that straight lines vary only in length, and therefore are least ornamental.

That curved lines, as they can be varied in their degrees of curvature, as well as in their lengths, begin, on that account, to be ornamental.

That straight and curved lines, joined, being a compound line, vary more than curves alone, and so become somewhat more ornamental.

That the waving line, or line of beauty, varying still more, being composed of two curves contrasted, becomes still more ornamental and pleasing, insomuch that the hand takes a lively movement in making it with pen or pencil.

And that the serpentine line, by its waving and winding at the same time different ways, leads the eye in a pleasing manner along the continuity of its variety, if I may be allowed the expression; and which, though but a single line, by its twisting so many different ways, may be said to enclose varied contents; and therefore all its variety cannot be expressed on paper by one continued line, without the assistance of the imagination, or the help of a figure; see figure 4, plate 12, where that sort of proportioned winding line, which will hereafter be called the precise serpentine line, or line of grace, is represented by a fine wire properly twisted round the elegant and varied figure of a cone.

Fragment B — rozdział IX, „Of Composition with the Waving-Line”, s. 93; strona 70 PDF-u. Pierwsze dwa akapity; tablica 16 znajduje się na stronie 72 PDF-u. Fragment odrębny od A.

There is scarce a room in any house whatever, where one does not see the waving-line employed in some way or other. How inelegant would the shapes of all our moveables be without it! How very plain and unornamental the mouldings of cornices, and chimney-pieces, without the variety introduced by the ogee member, which is entirely composed of waving-lines!

Though all sorts of waving-lines are ornamental, when properly applied; yet, strictly speaking, there is but one precise line, properly to be called the line of beauty, which in the scale of them, figure 1, plate 16, is number 4: the lines 5, 6, 7, by their bulging too much in their curvature, becoming gross and clumsy; and, on the contrary, 3, 2, 1, as they straighten, becoming mean and poor; as will appear in figure 2, plate 16, where they are applied to the legs of chairs.

Fragment C — rozdział X, „Of Compositions with the Serpentine-Line”, s. 105; strona 78 PDF-u. Pierwsze zdanie akapitu zaczynającego się „Though I have distinguished”; fragment odrębny od B.

Though I have distinguished these lines so particularly as to give them the titles of the lines of beauty and grace, I mean that the use and application of them should still be confined by the principles I have laid down for composition in general: and that they should be judiciously mixed and combined with one another, and even with those I may term plain lines—in opposition to these—as the subject in hand requires.

A. Przyroda, wiedza przyrodnicza i nauka
S. 39 = PDF 40. Cały akapit pod nagłówkiem „Przyroda, wiedza przyrodnicza, nauki przyrodnicze (ang. sciences albo science)”.

Należy - dla precyzji myślenia - odróżnić od siebie trzy pojęcia: (1) „przyrodę” (2) „wiedzę przyrodniczą” i (3) „naukę”. „Przyroda” istnieje niezależnie od tego, czy istnieje człowiek, czy nie, niezależnie od tego, jak głęboko udało się człowiekowi zbadać „tajemnicze zakamarki” tej Przyrody. „Wiedza przyrodnicza” może być dobrze rozwinięta u analfabetów, u plemion „pierwotnych”. Dzięki tej wiedzy owe plemiona są w stanie bronić się przed niekorzystnymi dla człowieka zmianami zachodzącymi w przyrodzie (suszą, trudnością zdobycia pokarmu, chłodem ... itd.). Nowoczesny Europejczyk z reguły nie posiada tej ogromnej wiedzy przyrodniczej, która plemionom „pierwotnym” pozwala, pomimo ubóstwa narzędzi, przetrwać w ciężkich warunkach klimatycznych. Natomiast „nauka” jest pewną historycznie zmienną, szkicową wizją rzeczywistości, związaną nie tylko z obserwacją i badaniem Przyrody, ale też z pewnymi historycznymi tendencjami filozoficznymi. Nauka, w swoim historycznym rozwoju, podlega rozmaitym wpływom, nie zawsze opartym na empirii i nie zawsze do końca racjonalnym. Punktem odniesienia i podstawą weryfikacji wartości poglądów naukowców-przyrodników jest - lub przynajmniej powinna być - przyroda (kosmos astronomiczny, biologiczny oraz ewentualnie świat kultur wytworzonych przez człowieka). Nie oznacza to jednak, że „świat przyrody” musi się okazać samowystarczalny w swojej genezie, rozwoju, doskonałości. Twierdzenie, że np. „świat mineralny jest pełnym i racjonalnym wyjaśnieniem całej przyrody” nie musi być traktowane jako dogmat, ale jako hipoteza, którą można badać i krytycznie porównywać z innymi hipotezami tego rodzaju.

B. Błąd a niekompletność poznania
S. 55 = PDF 56. Cały akapit pod nagłówkiem „Błędy w procesach poznawania przyrodniczego, filozoficznego i teologicznego”.

Według Teorii Jednej Prawdy w niezwykle skomplikowanym opisie Kosmosu i w intelektualnych rekonstrukcjach jego genezy, mogą się pojawiać sprzeczności. Ewentualne sprzeczności pomiędzy ostatecznymi (w danym momencie historii), fundamentalnymi twierdzeniami przyrodoznawstwa a „prawdami objawienia nadprzyrodzonego” wskazują, w przekonaniu Kościoła, na jakiś błąd w procesie poznawania lub na białą plamę chwilowej ignorancji. Błędy pojawiają się wszędzie, w filozofii, w teologii i w przyrodoznawstwie[12]. Fakt ich rozpoznawania powinien budzić nasz optymizm i zwiększać zaufanie do naszych władz poznawczych, na przekór opinii sceptyków i agnostyków. Natomiast „niepełność”, „szkicowość” naszych zdroworozsądkowych pojęć na temat Początków i Stwórcy nie różni się, w zasadzie, od niepełności i szkicowości takich pojęć przyrodniczych i naukowych jak „materia”, „cząstki elementarne”, „instynkt”, „inteligencja” czy „intelekt”. Ta niepełność i szkicowość występuje też w odniesieniu do treści teologicznych, objawionych, badanych przez Magisterium Kościoła i przez teologów. Nieunikniona szkicowość i niekompletność naszych poglądów na rzeczywistość nie powinna być traktowana jako błąd.

C. Kontrola obu stron sporu
S. 56 = PDF 57. Pierwszy akapit; w tekście głównym następuje bezpośrednio po B.

Istnieje nieskończona liczba możliwych błędów w opisie rzeczywistości. Teoria Jednej Prawdy dopuszcza możliwość błędu sprzeczności lub gołosłowności na styku poznania religijnego i przyrodniczego. Czasem wynika to z winy teologów lub kapłanów, a czasem z winy przyrodników.

Przypis autora 12 do fragmentu B
S. 55 = PDF 56. Jest to objaśnienie Lenartowicza, nie osobno przytoczony dokument Magisterium.

Kościół katolicki wierzy, że w uroczystych orzeczeniach Papieży i Soborów Powszechnych, nigdy nie pojawiają się błędy tam, gdzie chodzi o sprawy religii i moralności. W innych jednak dziedzinach teologii błędy zdarzały się i mogą dalej się zdarzać, podobnie jak w każdej innej dziedzinie ludzkiego poznania.

A. Poziom techniczny a wspólnota gatunku
S. 35 = PDF 36. Cały akapit pod nagłówkiem „Trudności związane z postępem technicznym ludzkości”.

Następna trudność wynika z faktu postępu technicznego, który jest, w mniejszym lub większym stopniu, obserwowany we wszystkich plemionach ludzkich. Ten postęp oznacza, że z upływem czasu, konkretna populacja człowieka zaczyna stosować bardziej efektywne sposoby obróbki pokarmu, nowe techniki polowania, budowania szałasów, chat, coraz bardziej wyszukane formy odzieży lub ozdób ciała. Jednak ten postęp ma bardzo różne tempo. Z punktu widzenia postępu technicznego, poszczególne plemiona dzisiejszej ludzkości różnią się prawie tak, jak różni się dynamika produkcji narzędzi sprzed milionów lat od technologii wypraw kosmicznych. Pomimo tych ogromnych różnic w zaawansowaniu postępu technicznego, wszystkie bez wyjątku plemiona ludzkości, żyjące obecnie na naszej planecie, są uznawane za przedstawicieli tego samego gatunku Homo sapiens.

B. Produkowanie i używanie narzędzia
S. 248 = PDF 249. Cały tekst pod nagłówkiem „Narzędzie jako produkt i narzędzie jako narzędzie”. Wewnątrz znajduje się cytat z Pawlika (2009), znany tu za pośrednictwem Lenartowicza.

Narzędzie jest to przedmiot, który został celowo ukształtowany tak, aby ułatwić swojemu twórcy obróbkę materiału (np. usunięcie skóry, przecięcie ścięgien, wywiercenie otworu w muszli lub w kłach upolowanych drapieżników, struganie drewna). Narzędzia kamienne - podobnie jak zęby - są wyjątkowo odporne na niszczący wpływ otoczenia i dlatego stanowią cenny ślad behawioru hominidów, żyjących przed milionami lat.

Narzędzia, podobnie jak zęby „służą do czegoś”, a nie są celem samym w sobie. Problem celowości w ich powstawaniu różni się od problemu celowości w ich używaniu. Używanie narzędzia jest czymś nadrzędnym nad produkowaniem narzędzia. Zatem celowość używania zawiera w sobie celowość produkowania.

„Obiektywny opis narzędzi kamiennych musi zawierać ich rzeczywiste zastosowanie i ich celowość. Z punktu widzenia użytkownika, produkcja jakiegoś narzędzia jest tylko wstępnym etapem, poprzedzającym jego używanie. Sama technika wytwarzania może być dla niego zupełnie nieistotna. Stąd, można twierdzić, że to raczej wykorzystywanie narzędzia, a nie tylko jego projektowanie i produkowanie odzwierciedla zdolności i zamiary użytkownika" (Pawlik 2009).

Obie te formy celowości stanowią niepodzielną serię selektywnych działań, które można nazwać działaniem narzędziowym.

C. Seria selektywnych działań
S. 249 = PDF 250. Cały akapit pod nagłówkiem „Celowość produkowania narzędzi”. Pomiędzy B i C autor omawia osobno używanie narzędzi.

Przykładem celowości produkowania narzędzia może być seria selektywnych działań, takich jak dobór kamienia o odpowiednich rozmiarach, strukturze i twardości, przeniesienie go w odpowiednie miejsce (np. do obozowiska), dobór odpowiedniego kamienia na „młotek”, wykonanie serii uderzeń z odpowiednią siłą, w odpowiednim kierunku i odpowiedniej kolejności tak, aby np. zamienić kulisty otoczak w stosunkowo płaskie narzędzie z ostrymi krawędziami (por. Hayden et al. 1996/9-43; Semaw 2000; por. też Ryc. 2,3 i 4). Inne są zatem ślady produkowania narzędzi, a inne są ślady używania narzędzi.

D. Zakres zadeklarowany w Przedmowie
S. 15 = PDF 17. Pierwszy akapit Przedmowy; nie następuje po C. Uzasadnia ograniczenie zastosowania materiału.

Ta książka nie dotyczy pytania o początek gatunku Homo sapiens. Pytanie o początek gatunku (naturalnego) pozostaje bez odpowiedzi nie tylko w przypadku człowieka, ale również w przypadku małp, psów, kotów, roślin i bakterii. Książka dotyczy pytania o to, na czym polega jedność plemion człowieka, z jednej strony, i pytania o relację tych wszystkich plemion wobec małp człekokształtnych. Dotyczy też pytania o starożytność człowieczeństwa.

A. Niekompletność przekazu biblijnego
S. 68–69 = PDF 69–70. Trzy pełne akapity od „Nikt rozsądny…” do odsyłacza „(por. Tab. I)”. Cytat poprzedza tabelę autora; tabela nie została tutaj przepisana.

Nikt rozsądny nie upiera się, że w Biblii jest zawarty precyzyjny i kompletny opis całej rzeczywistości od Początków aż po okres I wieku po Chrystusie. Biblia bowiem w wielu aspektach nie opisuje rzeczywistości w sposób kompletny, a tylko szkicowo i fragmentarycznie - co wcale nie znaczy, że nieprawdziwie. Nawet nowoczesne akademickie podręczniki przyrodoznawstwa opisują rzeczywistość szkicowo i fragmentarycznie. Tak więc szkicowy i fragmentaryczny charakter informacji zawartych w Piśmie Świętym nie oznacza, że jego informacje są nieprawdziwe. Pismo Święte nie opisuje Chińczyków, ani Aborygenów australijskich. Nie opisuje kontynentu Ameryki Północnej i Południowej, ani kontynentu Antarktydy. Z tego wcale nie wynika, że informacje biblijne na temat geografii basenu Morza Śródziemnego i jego okolic są fałszywe, błędne. One są prawdziwe, mimo, że niekompletne.

Biblia nie opisuje wszystkich istot stworzonych przez Boga, nie opisuje wszystkich roślin, które On stworzył. Nie opisuje wszystkich ciał astronomicznych, nie opisuje nawet wszystkich planet naszego układu słonecznego. Nie opisuje wszystkich rzek, a tylko niektóre, ani wszystkich miast, a tylko niektóre. Opisuje niektórych faraonów, niektóre wojny, niektóre oblężenia, niektóre zwycięstwa. Jednych ludzi opisuje szerzej, o innych znajdziemy w Biblii tylko wzmiankę, zaś o wielu nie ma w Biblii najmniejszej wzmianki.

Istnieją jednak ludzie pobożni, którzy w kwestii chronologii wydarzeń polegają na Biblii tak, jak gdyby zawierała kompletną wiedzę na temat chronologii wydarzeń, które nastąpiły na Ziemi po jej stworzeniu przez Boga. Takie przekonanie powoduje poważny zgrzyt i poważny problem w konfrontacji z wynikami badań przyrodniczych (por. Tab. I).

B. Niekompletność a sprzeczność
S. 70 = PDF 71. Cały akapit pod nagłówkiem „Niekompletność a sprzeczność”.

Czymś innym jest pominięcie jakichś wydarzeń a czym innym ewentualna sprzeczność pomiędzy relacją biblijną a historyczną lub przyrodniczą rekonstrukcją przeszłości[5]. Sprzeczność jest czymś oczywiście niedopuszczalnym. By usunąć sprzeczność należałoby albo podważyć wiarygodność jednego z dwu sprzecznych twierdzeń (albo biblijnego albo historyczno-przyrodniczego), względnie zmodyfikować sens jednego z tych twierdzeń. Ludzie wychowani w tradycji szacunku do Księgi Rodzaju nie zgadzają się na podważenie wiarygodności twierdzeń tej księgi, natomiast przyrodnicy nie zgadzają się na podważenie zasadniczej wiarygodności swoich rekonstrukcji epok geologicznych. Trzeba dodać, że język przyrodników jest językiem stosunkowo ścisłym, technicznym, odwołującym się do wielu skomplikowanych pomiarów (magnetyzmu, struktury chemicznej, radioaktywności itp.). Język Biblii natomiast jest bardzo bogaty i zawiera oczywiste porównania poetyckie, skróty myślowe, warstwy znaczenia symbolicznego, szkicowe przedstawienia pewnych wydarzeń, liczne opisy tych samych, w zasadzie, wydarzeń ale dokonywane z perspektywy różnych obserwatorów.

C. Zakres argumentu przeciw krótkiej chronologii
S. 81 = PDF 82. Cały akapit rozpoczynający się od „To fakt, że…”, po wprowadzeniu do metod rekonstrukcji chronologii. Dalej autor podaje przykłady geologiczne.

To fakt, że dosłowne rozumienie ciągłości rodowodów rozpoczynających się od Pierwszego Człowieka i dosłowne rozumienie terminu „dzień” w relacji o „Dniach” Stworzenia prowadzi do wniosku, że Kosmos powstał ok. 6 tysięcy lat temu. Aby uznać takie rozumienie za błąd, nie trzeba wcale udowadniać, że Kosmos istnieje miliardy lat. Zupełnie wystarczy wykazać, że Kosmos, a w nim Ziemia, istnieją dłużej niż np. 8 czy 10 tys. lat. Już taka stosunkowo „mała” różnica dowiodłaby, że chronologia biblijna zawiera luki, a zatem traktowanie jej jako pełnego opisu wydarzeń jest błędem.

Przypis autora 5 do fragmentu B
S. 70 = PDF 71. Zachowuje zastrzeżenie autora co do zakresu rozważań o Potopie.

Literalizm biblijny kłóci się też z aktualną wiedzą przyrodniczą w kwestii Potopu. Jeśli zlodowaceń i następujących po nich interglacjałów (okresów ocieplenia klimatu) było wiele, to zjawiska podobne do „potopu” mogły na Ziemi zachodzić wielokrotnie. Biblia przedstawia Potop jako zjawisko nadzwyczajne i niepowtarzalne. To opracowanie nie zamierza wdawać się w dyskusję dotyczącą kwestii Potopu, Noego i jego Arki.

A. Własna ocena świadectw kopalnych przez Lenartowicza
S. 62 = PDF 63. Cały akapit bezpośrednio przed nagłówkiem „Pokrewieństwo a podobieństwo”. „Sytuacja B” odnosi się do schematu autora na s. 61: trwałej odmienności dwóch linii, w odróżnieniu od ich zbliżania lub oddalania.

Jak dotąd - powiedzmy to otwarcie - nie udało się dostrzec w odnalezionych, kopalnych szczątkach żadnego przekonywującego dowodu, że linia pokoleń (przodków i potomków), na szczycie której znajduje się człowiek nowoczesny, łączyła się kiedykolwiek lub choćby zbliżała do linii pokoleń (przodków i potomków), na szczycie której znajdują się nowoczesne formy małp. Innymi słowy, jeśli pominąć zmiany nieistotne lub ilościowe, to w przypadku relacji pomiędzy genealogią człowieka i genealogią małp mamy do czynienia z sytuacją B (por. Ryc. 2).

B. Rozróżnienie pokrewieństwa i podobieństwa
S. 62 = PDF 63. Cały akapit pod nagłówkiem „Pokrewieństwo a podobieństwo”. Następuje po A. Ryc. 3 przedstawia podobieństwo pokroju różnych organizmów do zwiędłego liścia.

W tym miejscu warto sobie uświadomić, że pokrewieństwo nie musi oznaczać podobieństwa, a podobieństwo nie musi wyrażać pokrewieństwa. Formy żywe przybierają wiele różnych postaci. Gąsienica, która wylęga się z jaja złożonego przez samicę motyla, różni się od niej pod względem pokroju ciała, anatomii, fizjologii i behawioru, mimo oczywistego pokrewieństwa. Z kolei pewne, niespokrewnione ze sobą formy żywe - takie jak ryby, jaszczurki, motyle i pasikoniki - są do siebie podobne pod względem pokroju ciała, albowiem wszystkie udają zwiędły listek (por. Ryc. 3).

C. Przykład pokrewieństwa akceptowanego przez autora
S. 63 = PDF 64. Cały pierwszy akapit; po ilustracji do B. Przywołany przykład koni i jego szczegóły empiryczne podano za Lenartowiczem, bez niezależnej kontroli.

Paleontolodzy odnajdują szczątki form żywych, które pomimo pewnych różnic w budowie ciała, bez wątpienia były ze sobą spokrewnione. Przykładem może być pokrewieństwo pomiędzy małym koniem sprzed ok. 50 mln lat (Hyracotherium), który miał rozmiary lisa i każdą kończynę zaopatrzoną czterema kopytkami, a koniem lub zebrą holocenu, które są od tamtego konika sześć razy większe i około 200 razy cięższe (por. Ryc. 4).

A. Hierarchia świadectw i zasada rekonstrukcji
S. 113–114 = PDF 114–115. Cały pierwszy akapit pod nagłówkiem „Zasada perfekcyjności i zasada całościowości”, przechodzący przez granicę stron. Przywołanie Wanga i Cromptona pozostaje odwołaniem Lenartowicza.

Na wstępie do rekonstrukcji systemu lokomocji hominidów należy przyjąć następującą zasadę: te szczątki elementów ciała, które są bardziej decydujące w rekonstrukcji dynamiki lokomocji i te z nich, które są lepiej zachowane, będą traktowane poważniej, niż te elementy struktur, których wymowa (ze względu na dokonane zniszczenia lub mniej istotną rolę w dynamice lokomocji) jest wieloznaczna. Dalszą, niesłychanie ważną zasadą rekonstrukcji na podstawie szczątków, jest zasada perfekcyjności materiałowo-energetycznej żywego organizmu, co ściśle wiąże się z zasadą całościowości rekonstruowanych systemów dynamicznych. Przykładem stosowania takiej zasady może być praca Wanga i Cromptona (2004), w której badali oni - na modelu komputerowym - efektywność energetyczną różnorodnych, hipotetycznych modyfikacji anatomii systemu lokomocji człowieka i australopiteka.

B. Perfekcyjność
S. 114 = PDF 115. Kolejny pełny akapit; następuje bezpośrednio po A.

Zasada perfekcyjności, oparta na obserwacjach form żywych (a nie ich szczątków) wymaga precyzyjnego dopasowania poszczególnych struktur w złożonych układach kości, mięśni, stawów, więzadeł... itp. Nie da się zmontować dobrego zegara z byle jakich części, a najprawdopodobniej nie da się z nich zbudować żadnego funkcjonalnego urządzenia.

C. Całościowość
S. 114 = PDF 115. Kolejny pełny akapit; następuje bezpośrednio po B.

Zasada całościowości natomiast, wymaga równoczesnego spełnienia wszystkich istotnych dla danej dynamiki warunków strukturalnych. Właściwie ukształtowane części muszą się pojawić równocześnie i w tym samym miejscu. Części oddalone od siebie na kilometry lub odległe o całe stulecia w czasie, nie są strukturami odpowiednimi do działania. Nie mogą więc być podstawą rekonstrukcji, bez założenia, że stanowią one jedynie wskazówkę, jak mogła wyglądać całościowa i doskonała dynamika konkretnego organu.

D. Zmienność przy zachowaniu funkcjonalnej całości
S. 114 = PDF 115. Cały ostatni akapit podrozdziału; następuje bezpośrednio po C. A–D stanowią ciągły wywód bez pominiętych akapitów.

Te dwie zasady nie oznaczają wcale, że organizmy żywe - w ramach danego „gatunku naturalnego” - są identycznie zbudowane. Lis jest mniejszy od wilka i ma inne zabarwienie futra. Osioł przypomina konia lub zebrę, ale dostrzegamy wiele różnic pomiędzy tymi grupami zwierząt. Każde z nich jest perfekcyjne w działaniu i stanowi pewną istotną całość - mimo tych wszystkich różnic. Co to może znaczyć? Otóż arystotelizm i tomizm (AT) uznaje, że poprawny opis organizmu żywego ujawnia pewne cechy istotne i pewne cechy mniej istotne. Np. rozpiętość skali rozmiarów ciała psów jest bardzo duża, ale podobna sytuacja dotyczy też i ludzi, którzy różnią się od siebie wzrostem, wagą, rozwojem tych czy innych organów. Gdy mówimy o perfekcyjności i całościowości, to mamy na uwadze cechy bardziej fundamentalne dla dynamiki biologicznej. Natomiast, gdy mówimy o barwie futra lub o skali rozmiarów całego ciała, to mamy na myśli cechy zdecydowanie niższej rangi. Omawiając rekonstrukcje hominidów najpierw będziemy starali się ukazać podobieństwo okazów szczątków odkrytych przez paleoantropologów, a dopiero potem pewien całościowy - w sensie niepodzielności - charakter tych podobieństw.

A. „Inteligencja zmysłowa” i „intelektualność”
S. 210 = PDF 211. Cały główny akapit pod nagłówkiem „«Inteligencja zmysłowa» człowieka jest warunkiem, a nie źródłem jego «intelektualności»”. Następujący po nim komentarz o zasięgu zmysłów i krótka kontynuacja na s. 211 należą do zalecanej lektury.

Jak to rozróżnienie między inteligencją a intelektualnością wiąże się z hipotezą sapientyzacji? Otóż wbrew założeniom hipotezy darwinizmu wydaje się, że „intelektualność” człowieka jest zupełnie nową, niespotykaną u zwierząt formą kontaktu z rzeczywistością. Wymaga ona oparcia w inteligencji zwierzęcej. Dzięki tej inteligencji człowiek zdobywa taką samą jak zwierzęta orientację w rzeczywistości. Widzi te same barwy, te same kształty, czuje te same zapachy, przeżywa podobne stany emocjonalne. Natomiast intelektualność, w oparciu o rezultaty poznania typu zwierzęcego, otwiera przed człowiekiem nowe, nieznane zwierzętom sfery rzeczywistości (por. Tab. I). By wyrazić to przy pomocy podobieństwa, możemy powiedzieć, że również w sferze komunikacji międzyosobniczej człowiek korzysta z dwóch, a nie z jednego systemu znaków. Z jednej strony wydaje dźwięki podobne do zwierzęcia, związane ze stanami emocjonalnymi - np. jęki, wycie, mruczenie, szlochanie, śmiech, nieartykułowane nawoływania... itp. Ten system znaków jest powszechnie zrozumiały na podstawie wspólnego ludziom instynktu. Ludzie różnych ras i kultur rozumieją je jednoznacznie. Z drugiej strony, człowiek korzysta z systemu znaków (symboli) dźwiękowych lub graficznych, zwanego językiem. Ten drugi system znaków wymaga wtajemniczenia i bez kontaktu intelektualnego nie jest możliwy do rozszyfrowania (por. Koszteyn & Lenartowicz 1999 a, b). Podobnie ma się rzecz z dwoma rodzajami ludzkiej inteligencji: zmysłowej i intelektualnej. Istnieją one w człowieku obok siebie, współpracują ze sobą, ale można je wyraźnie myślowo wyodrębnić. Ludzka „intelektualność” nie jest więc ulepszoną „inteligencją typu zmysłowego”. Jednocześnie nasza „inteligencja typu zmysłowego” jest - pod wieloma względami - inna niż u zwierząt, w tym sensie, w jakim inteligencja węży różni się od inteligencji myszy, a inteligencja małp od inteligencji kruków.

B. Konieczne warunki a dokonywana czynność
S. 223 = PDF 224. Oba pełne akapity pod nagłówkiem „Orientacja i manipulacja wykorzystujące organy ciała”. Nie następują bezpośrednio po A: pomiędzy nimi autor omawia m.in. wielkość mózgu.

Nie należy powyższych stwierdzeń rozumieć jako tezy o niezależności dynamiki inteligencji od struktur anatomicznych i procesów fizjologicznych. Te struktury i te procesy są oczywiście koniecznym warunkiem nie tylko dynamiki racjonalnej (typu zwierzęcego) ale również dynamiki intelektualnej (występującej tylko u człowieka). Jednak należy wyraźnie rozróżnić pomiędzy warunkiem dynamiki a samą dynamiką racjonalną lub intelektualną. Anatomia i fizjologia oka nigdy nie pozwoli nam poznać tych zjawisk, które zwierzę lub człowiek obserwował przy pomocy tych organów. Anatomia i fizjologia kończyn nigdy nie dostarczy nam informacji o literackiej lub charytatywnej działalności człowieka, mimo, że obie te formy działania dokonują się przy pomocy kończyn. Lornetka - choć umożliwia obserwację odległych przedmiotów - nie jest w stanie niczego zaobserwować. Prawidłowo ukształtowany system kończyn chwytnych nie jest w stanie niczego - sam z siebie - dokonać. Gdy mówimy o behawiorze wskazującym na racjonalność lub intelektualność formy żywej mamy na myśli dokonania, rezultaty w oczywisty sposób zależne od procesu obserwacji i manipulacji. Obserwacja jest uwarunkowana prawidłową funkcją organów anatomicznych. Podobnie ma się rzecz z manipulacją. Gdy obserwujemy pająka budującego swą misterną sieć łowną, obserwujemy nie warunki, lecz dokonania zależne w oczywisty sposób od procesów obserwacji i manipulacji. Nie da się tych dwóch procesów zredukować do samej anatomii i fizjologii organów. Podobnie akrobacje ptaka lub lotnika są zależne od materialnych struktur zmysłów i skrzydeł, ale wymagają one obserwacji, manipulacji, umiejętności, których w owych strukturach na próżno byłoby szukać.

Użyjmy jeszcze innego porównania. Nikt z narzędzi murarskich nie wydedukuje kształtu murowanej chałupy. Nikt też nie wydedukuje tego kształtu z parametrów mózgu i kończyn murarza.

C. Uznana zależność i pozostające pytanie o źródło
S. 242 = PDF 243. Cały drugi akapit pod nagłówkiem „Podstawą rekonstrukcji behawioru są jego osiągnięcia”. Fragment z rozdziału 8, nie bezpośrednia kontynuacja B.

Obserwując behawior biologiczny możemy dostrzec pewne istotne korelacje pomiędzy strukturami mózgu a tym behawiorem. Uszkodzenie określonych obszarów mózgu może prowadzić do zaburzeń pamięci, percepcji zmysłowej, do trudności w mówieniu i rozumieniu słów,... itp. Korelacja między uszkodzeniem a zaburzeniem jest w takich wypadkach oczywista. Pozostaje jednak pytanie, czy mózg jest ostatecznym i pierwotnym źródłem języka, pamięci lub percepcji, czy jest on tylko narzędziem dla tego typu behawioru. Jeszcze trudniej jest odpowiedzieć na pytanie o najgłębszą przyczynę behawioru intelektualnego.

A. Konieczność i wielkość Magisterium. S. 7 wydania drukowanego; PDF 3. Cały drugi akapit Wprowadzenia.

Mais d’abord grandeur : elle vient du mystère lui-même de l’incarnation. Jésus a confié son message, de même que la gestion de ses propres mystères, au peuple qu’il voulait rassembler en Église. Ce message doit demeurer intact jusqu’à son retour. Il est confié à un peuple gardé infaillible dans la foi par pure grâce. Mais la grâce ne supprime pas les médiations humaines. De même que ce message a pris la forme de la parole humaine de Jésus, de même il doit se transmettre comme parole vivante de génération en génération. Sous cette forme il obéit aux lois de la transmission de toute connaissance entre les hommes. Il connaît donc certaines vicissitudes. Un message, pour rester lui-même et pour rester vivant, se doit en effet de pouvoir rendre compte de lui-même à mesure que des questions nouvelles s’expriment au cours de l’histoire. Son langage se modifie inévitablement en fonction des cultures. Bref, il se développe. De ce fait, il a besoin d’une régulation autorisée. Le magistère ecclésial assure cette régulation. C’est là sa nécessité et sa grandeur. Mais une telle responsabilité est redoutable.

B. Autorytet posłuszeństwa. S. 8 wydania drukowanego; PDF 4. Początek następnego akapitu; cytat kończy się przed omówieniem pokus i historycznych nadużyć.

Servitude et dangers aussi : dans le terme de servitude il y a l’idée de service. Servir est une grandeur. Mais celui qui sert n’est pas le maître de la maison. Ce n’est pas parce que le Seigneur a pris parmi ses disciples la place de celui qui sert, que ceux-ci ont le droit de prendre la place du maître. Le magistère, malgré le nom qu’il a pris au cours de l’histoire, n’est pas une maîtrise du contenu de la foi, il en est le ministère. Il ne trouve donc pas sa norme en lui-même. Son paradoxe veut que son autorité soit une autorité d’obéissance. Il est au service de la foi et de la vérité de l’Évangile et son obéissance à cette vérité doit être exemplaire.

Fragment A — Wstęp, s. 3.

Będę starał się wykazać, że powszechniejsze zastosowanie linii falistej w architekturze doprowadzi do pełniejszej emanacji jej piękna, a w efekcie przyjemniejszego i zgodniejszego z naturą naszego życia. Na początku będę starał się ujednolicić pojęcia występujące w tytule pracy opowiadając się za wybranymi przez siebie definicjami. Tezę mojej pracy:

domy jednorodzinne pełniej eksponują swą wartość estetyczną o ile zastosowane w nich linie falista i prosta, pozostają względem siebie w takim stosunku, w jakim pozostaje estetyczność względem funkcjonalności tegoż domu

będę chciał to udowodnić przez porównywanie i ciągłe odnoszenie się do stanu i wyglądu obecnej architektury domów jednorodzinnych oraz do powszechnie otaczającej nas natury.

Fragment B — Rozdział V, s. 39. Odrębny fragment, nie bezpośrednia kontynuacja wstępu.

Przez kompromis rozumiem współistnienie. Wcześniej w tej pracy wskazywałem, że pełnym językiem architekta-artysty jest posługiwanie się w swych dziełach linią prostą i linią falistą oraz wszystkimi odmianami powyższych linii. Wszystko jeszcze zależy od intensywności ich występowania.

Fragment A — § 3.1, s. 25.

Prócz linii wywodzącej się z świata hipotetycznego, nierealnego, istnieje jeszcze jeden rodzaj linii: linia falista. Są tacy, którzy przyjmują, że linia falista jest pochodną linii prostej i koła i nie można mówić o istnieniu osobnego bytu, takiego jak linia falista.

Fragment B — § 3.1, s. 26. Dalszy ciąg wywodu.

Natomiast ja stoję na stanowisku, że istnieje jedynie jedna linia: falista. Jej przykłady możemy odnaleźć w otaczającej nas rzeczywistości, natomiast linia prosta oraz koło są idealistycznym wyobrażeniem człowieka i istnieją, ale jedynie jako przedmiot naszych rozważań, a najczęstsze miejsce ich występowania to nasz umysł. Czasami idea linii prostej i koła próbuje przedostać się do rzeczywistości realnej, najpierw w postaci rysunków, na przykład komputerowych, potem w architekturze. Po bliższym jednak przyglądnięciu się tej linii zauważymy, że tak naprawdę, to znowu występuje w niej jakaś nierówność.

Liczy się tak naprawdę wrażenie jakie każda linia pozostawia u odbiorcy. W rysunkach komputerowych a potem w architekturze każdy z nas będzie widział linię prostą nie zważając na to, czy tak naprawdę ona jest dokładnie prosta czy nie. Przyjmując jej istnienie, przyjmujemy tym samym istnienie powierzchni doskonale płaskiej. Podobnie rzecz się ma z kołem. Świat geometrii stara się wedrzeć do realnej rzeczywistości i buduje swoje kolonie najpierw w świecie rysunku, potem w świecie architektury.

Fragment A — § 3.2, s. 27–28.

Wiele racji jest w zafascynowaniu secesji pięknem natury, bo, jak już wspominałem w mej pracy, człowieka najbardziej pociąga to co zmienne, niepowtarzalne, nieprzewidywalne. Natura ma w sobie tych cech w nadmiarze. Występujące w niej linie faliste tak różnią się od samych siebie, że nie sposób do którejś z nich dopasować drugą podobną. Te i wiele innych właściwości sprawiają, że linii falistej skłonni jesteśmy przypisać jakości istot żywych, jak na przykład: niezależność, indywidualność, niepowtarzalność. Daleki tu jestem od „ożywiania” linii falistej, mam jedynie na myśli wrażenia jakie nam towarzyszą podczas jej oglądania.

Dostrzegamy również pewną zależność pomiędzy ilością jej występowania a organicznością. Im więcej jest linii falistej w jakiejś rzeczy, tym więcej życia ma ona w sobie. Czynimy tak tym bardziej, że właśnie człowiek w swej zewnętrznej formie pełen jest falistości i obłości. Przyjrzyjmy się na przykład kształtom i wrażeniom, które nam towarzyszą podczas zwiedzania jakiejś przepastnej jaskimi skalnej, np. Łokietka. Zakładając, że nie znamy jej zawijasów, będziemy pełni zachwytu podziwiać jej faliste kształty. W porównaniu z ludzkimi kształtami, skalne są jakoś bardziej ciosane, noszące w sobie jakiś potencjał grozy i nieprzyjazności. Są to zupełnie innego rodzaju falistości niż ludzkie. Nic dziwnego, bo przecież skały nie mają życia w sobie. Natomiast co innego jest z falistością człowieka. Obserwując nasze ciało widzimy, że nie ma w nim, ani jednego miejsca, które moglibyśmy uznać za doskonale proste. Staje się jednak ono podobnym do skalnej falistości gdy obumiera i się rozpada. W człowieku istnieje jeszcze innego rodzaju falistość, o której będę pisał w kolejnym rozdziale mojej pracy.

Fragment B — § 4.2, s. 38. Odrębny fragment przed kolejnym przytoczeniem Deleuze’a.

Wszechobecna falistość sprawia, że przy jej użyciu zaczynamy definiować otaczającą nas rzeczywistość. Bo jeśli przyjmiemy, że im więcej falistości tym więcej życia jest w jakimś organizmie, to z tego miejsca łatwo dojść do przekonania, że falistość to przejaw życia, a im jego więcej, tym bardziej atrakcyjnym zdaje się nam to, na co patrzymy.

Fragment A — § 3.3, s. 30.

Dowodząc istnienia myśli, dowodzimy istnienia ducha. Czy myśli mają jakieś granice, jakieś krawędzie, czy poruszają się wzdłuż jakiejś linii? Z pewnością jest tak, że z jednych myśli wywodzą się inne, a z tych wyłaniają się kolejne. Moim zdaniem można mówić o pewnego rodzaju „krzaczastość” ruchów wewnątrz naszych myśli, które wydają się przypominać dendryty neuronu lub bujnie rozrośnięty krzak. Nie ma tu linii prostej ani falistej. Dla uproszczenia przyjąć można, że w świecie myśli istnieje specyficzny rodzaj linii składającej się z nieskończonej ilości punktów, z których to punktów może mieć początek kolejna linia posiadająca właściwości jak ta, z której się wywodzi.

Fragment B — § 3.3, s. 31. Komentarz autora po przytoczeniu Deleuze’a.

Tak więc dusza ma fałdy, plisy, nierówności. Ulokowała się wewnątrz naszych przekonań i nimi zawiaduje. Dość skomplikowanym jest to proces, a zgłasza jej powiązanie ze światem realnym, które podobno znowu oddziela linia falista, fałda. Nikt bezpośrednio opisanego wyżej świata nie doświadczył, jest to stanowisko wywodzące się z pewnych założeń, których konsekwencją jest przyjęcie istnienia duszy i fałd ją określających.

Powyższy opis z pewnością jawi się bardziej zrozumiałym w oryginalnym języku, z którego pochodzi. Nie chcąc ująć niczego z tak skomplikowanej myśli autora tekstu postanowiłem przytoczyć dłuższy jego fragment, a według mnie bardzo istotny w całym przebiegu dowodzenia istnienia fałd w nienamacalnym świecie naszych myśli.

Fragment A — § 3.4, s. 32. Zdania poprzedzające przykłady gotyku i secesji.

Architekci stali się głównie inżynierami, przez to oddalili się od swych pierwotnych artystycznych źródeł. Sztuka to w pierwszej kolejności forma przekazu. Zakłada ona treść oraz odbiorcę. Różni się od zwykłego dialogu tym, że w niej treścią przekazu są emocje, a narzędziami ludzkie dzieła. Przykładając tę definicję do współczesnych dzieł architektury, można powiedzieć, że dawno przestały one służyć jako źródło społecznego przekazu emocji.

Fragment B — § 3.4, s. 33. Zdania poprzedzające odwołanie do Chwistka.

U wielkich artystów-architektów dostrzec można zmagania i próby połączenia w jednym dziele zachwytu nad pięknem z funkcjonalnością. Natomiast u wielkich inżynierów-architektów akcent z całą mocą pada na funkcjonalność i utylitarność, a dopiero potem nagina się ją do wymogów estetycznych, jeśli w ogóle. W procesie architektoniczno-artystycznego przekazu ograniczanie się jedynie do stosowania linii prostych i kół jest podobnym wyzwaniem, jak napisanie wiersza przy użyciu jedynie spółgłosek.

Fragment A — Wprowadzenie do rozdziału IV, s. 33.

Linia prosta lub falista mogą być nośnikami pewnych wartości, które wyzwalają się dopiero w kontekście całości dzieła, w tym przypadku np. domu jednorodzinnego. Obserwowanie samej linii bez kontekstu w jakim została umieszczona nie daje nam żadnych silnych wrażeń, z których najpełniejszymi są te, które wzbudzają w nas poczucie przyjemności.

Fragment B — § 4.1, s. 34. Początek rozważań o linii prostej.

Linia prosta często kojarzy nam się z atakiem, bo gdy zwierze atakuje, czyni to po linii prostej, gdy spada coś z wysoka lub leci na nas z dużą prędkością, to dzieje się to po linii prostej.

Fragment C — § 4.1, s. 35. Odrębny fragment o monotonii i zagrożeniu.

Linia prosta wprowadza monotonię. Brak zmienności powoduje, że szybko się nią nudzimy. Cokolwiek, poruszając się po linii prostej, może nabrać większych prędkości, może zagrozić naszemu życiu. W linii prostej najlepiej kogoś dostrzec, na terenie płaskim, gorzej jest się schować przed zagrażającym niebezpieczeństwem.

Fragment D — § 4.2, s. 37. Zdania przed odwołaniem do Filaretego.

Linia falista dodaje nam ukojenia i pozytywnie nas usposabia zwłaszcza, gdy występuje ona w zestawieniu z krzyżującymi się liniami prostymi. Przykładem mogą tu być projekty budynków, w których zastosowano takie kontrasty. Obłość i falistość jest nam najbardziej znana, przywykliśmy do jej widoku i często kojarzymy ją z płynnością. Pozytywnie nas nastraja płynność dźwięków jakiegoś instrumentu lub utworu muzycznego, płynność wypowiedzi, płynność ruchów, płynność zdarzeń, a jednocześnie ich zmienność, wariabilizm to kolejne przejawy bardzo szeroko rozumianej falistości.

Fragment A — Rozdział V, s. 39. Po przeciwstawieniu dominacji prostokątów i trójkątów.

Zupełnie odwrotnie rzecz się ma, gdy w budynku większość linii to linie faliste – półokrągłe: dach, bryła budynku, otwory okienne, balkony – łagodnie przechodzące z kształtu w kolejny kształt. Przy założeniu, że zostały zachowane proporcje oraz nie zrezygnowano z symetrii, to takie dzieło może jawić się jako piękne. Celowo pomijam tu kwestię funkcjonalności, gdyż przy dzisiejszym rozwoju technologii budowlanych i myśli konstruktorskich możliwym jest zbudowanie tego, co kiedyś było zupełnie niemożliwe.

Fragment B — Rozdział V, s. 40. Zdania przed odwołaniem do Ingardena.

Największym niebezpieczeństwem na drodze do upiększania architektury domów jednorodzinnych jest ich dekorowanie, czyli lepsze lub gorsze formy łagodzenia ostrości kształtów budynków. Na zewnątrz osiąga się to przez obsadzanie budynków roślinnością (drzewa, krzewy), budowaniem fontann, malowaniem na uspakajające kolory. Wewnątrz budynku podobnemu celowi służą firany, zasłony, obrusy, obrazy, rzeźby, kominki, kolory. A co jeśli tych wszystkich dodatków zabraknie? Prostokątno-trójkątny budynek szpeci otaczający go krajobraz.

Fragment C — Rozdział V, s. 40–41. Własny komentarz autora po przytoczeniu Ingardena.

W kanciastych budynkach prawie zawsze będzie pojawiał się pewien element falistości, a mianowicie będziemy nim my sami, o ile go użytkujemy. Dla postronnego obserwatora pomiędzy człowiekiem a jego dziełem będzie istniało wiele dysproporcji i braku dopasowania. Linie w kanciastych budynkach są długie a przez to i „ciężkie”, w porównaniu z filigranowymi liniami człowieka, skrywającego w sobie wiele szczegółów i zaskoczeń. Z całą pewnością upiększenia budynków wspomnianymi wcześniej dodatkami bardzo im służą i są ze wszech miar pożądane. Jednak, jak już powiedziałem wcześniej, jest to niepewna forma dbałości o estetyczny wymiar naszych domów.

Poszukując piękna, najpierw dostrzegamy je w drugim człowieku i chcielibyśmy, aby podobne wrażenia trwały podczas naszego kontaktu z innymi tworami organicznymi i nieorganicznymi. Gdy natomiast pozbawimy człowieka wszystkich tak zwanych dodatków, dekoracji, to w niezniszczonej przez siebie formie nadal pozostaje on pięknym przedmiotem naszego zachwytu. Natomiast nie dzieje się tak w przypadku budynków.

„masz jakieś dziesięć sekund, zanim okienko się zamknie”