Autorzy zakładają, że należy stosować symetryczne wymagania wyjaśniające wobec Wszechświata i wobec Boga.

Tekst zakłada albo sugeruje, że:

byt wprowadzony jako wyjaśnienie może sam wymagać wyjaśnienia;
Bóg może być potraktowany jako kolejny byt należący do ogólnego porządku rzeczywistości;
pytanie „kto stworzył Boga?” jest kategorialnie podobne do pytania „kto albo co stworzyło Wszechświat?”;
nie wystarczy nazwać Boga niestworzonym; Jego niepochodność musi być niezależnie uzasadniona;
określony zbiór praw mógłby być inny albo przynajmniej sensownie można postawić pytanie o alternatywy;
wyjaśnienie przez osobowy wybór konkuruje z wyjaśnieniami naturalistycznymi;
regres wyjaśnień stanowi problem dla hipotezy Boga;
Bóg, o którym mowa, posiada cechy podobne do przygodnej inteligencji projektującej.

Cytat wnosi do rozprawy dwa odrębne, ale powiązane problemy.

Pierwszym jest kontyngencja praw. Autorzy sami pytają, dlaczego obowiązuje właśnie taki porządek. Pozwala to przejść od 3.1 do 3.4: od bezosobowego prawa do pytania, czy określony porządek jest wynikiem wyboru.

Drugim jest granica wnioskowania projektowego. Nawet gdybym wykazał inteligentne pochodzenie określonego układu, nie wynikałoby jeszcze, że jego autor jest niestworzony, konieczny i stanowi rację istnienia całego świata. Projektant biologiczny albo kosmiczny mógłby sam być bytem przygodnym.

Cytat zmusza mnie więc do oddzielenia:

wykrycie projektu → wniosek o inteligencji → profil cech inteligencji → transcendencja względem kosmosu → niepochodna racja istnienia → identyfikacja z Bogiem klasycznego teizmu.

Każde przejście wymaga osobnych przesłanek.

Przyjmuję rozróżnienie pomiędzy opisem zachowania świata a pytaniem o rację istnienia i określoną postać całego porządku.

Przyjmuję, że teista nie może zakończyć argumentacji słowem „Bóg” bez uzasadnienia, dlaczego Bóg nie wymaga przyczyny w ten sam sposób co byty przygodne.

Przyjmuję, że pytanie „kto stworzył Boga?” jest trafne wobec skończonego, złożonego albo wewnątrzświatowego Projektanta.

Przyjmuję również, że sama teoria inteligentnego projektu nie dostarcza pełnej odpowiedzi na ten zarzut.

Przyjmuję konieczność stosowania symetrycznych kryteriów wobec praw przyrody i wobec hipotezy Boga.

Nie przyjmuję, że pytanie „kto stworzył Boga?” samo w sobie obala klasyczny teizm.

Nie przyjmuję przesłanki „wszystko bez wyjątku musi mieć przyczynę”. Argument powinien dotyczyć bytów przygodnych, złożonych, zmiennych albo otrzymujących istnienie.

Nie przyjmuję, że Boga można traktować bez dodatkowej argumentacji jako jeden z bytów należących do tej samej klasy co materia, prawa i organizmy.

Nie uważam, że samo pytanie o inne możliwe prawa dowodzi ich metafizycznej kontyngencji.

Nie uważam też, że kontyngencja praw automatycznie dowodzi osobowego wyboru.

Naturalista może odpowiedzieć, że uznanie Boga za byt konieczny jest tylko sposobem definicyjnego zabezpieczenia hipotezy przed pytaniem o przyczynę. Równie dobrze można uznać za konieczne prawa przyrody, fundamentalny stan kwantowy albo strukturę matematyczną.

Ponadto osobowa przyczyna może wydawać się bardziej złożona niż prawa, które ma wyjaśniać. Wprowadzenie intelektu, woli i zamiaru może zwiększać, a nie zmniejszać liczbę niewyjaśnionych elementów. Jeżeli Bóg może istnieć bez przyczyny, naturalista może zapytać, dlaczego Wszechświat albo prawa nie mogą istnieć bez przyczyny.

Uznaję ten kontrargument za poważny. Nie zamierzam odpowiadać, że Bóg jest konieczny wyłącznie „z definicji”. Muszę wykazać, czy z analizy zależności, złożenia, zmiany i przygodności rzeczywiście wynika potrzeba niepochodnej racji.

Podobnie nie mogę tylko zakładać, że prawa nie są konieczne. Muszę zbadać ich status i możliwość alternatywnego porządku.

Odpowiedź będzie więc porównawcza. Jeżeli prawa okażą się konieczne, samowyjaśniające i zdolne wyjaśnić cały profil danych, argument na rzecz osobowego źródła zostanie osłabiony. Jeżeli natomiast prawa okażą się przygodne, opisowe albo niewystarczające do wyjaśnienia intencjonalnego wyboru i funkcjonalnego ukierunkowania, hipoteza racjonalnej przyczyny zyska na mocy.

Nie przedstawiam zatem Boga jako arbitralnego wyjątku, lecz jako hipotezę, której konieczność, prostota i adekwatność muszą zostać osobno uzasadnione

Mój wkład może polegać na rozdzieleniu dwóch argumentów, które często zostają bezpodstawnie połączone:

argumentu od projektu do inteligentnej przyczyny;
argumentu od przygodnego istnienia do niepochodnej racji bytu.

Pierwszy argument może wskazać umysł, intencję i wybór, lecz nie wykazuje jeszcze samoistności Projektanta. Drugi może prowadzić do bytu koniecznego, ale sam nie wykazuje wszystkich treści konkretnego projektu.

Pytanie „kto stworzył Boga?” staje się w mojej rozprawie nie przeszkodą zewnętrzną, lecz narzędziem kontroli przejść argumentacyjnych. Pozwala badać, czy w danym miejscu rzeczywiście przeszedłem:

od inteligencji do transcendencji,
od transcendencji do konieczności,
od konieczności do Boga klasycznego teizmu.

Drugą możliwą tezą własną jest:

Kontyngencja praw jest warunkiem pytania o wybór, ale nie jest jeszcze jego dowodem. Wniosek o woli wymaga połączenia kontyngencji z danymi wskazującymi na selekcję środków ze względu na przewidywany skutek.

Porównać HM_2010_2 z HM_2010_1 w pełnym kontekście książki.
Ustalić, czy autorzy używają słowa „why” w tym samym sensie.
Opracować modalny status praw przyrody.
Przeanalizować zasadę racji dostatecznej i jej krytykę.
Opracować tomistyczne pojęcie bytu koniecznego, samoistnego istnienia i przyczyny pierwszej.
Zestawić Projektanta ID z Kantowskim „architektem” działającym na zastanym materiale.
Zestawić zarzut Hawkinga z zarzutem Dawkinsa dotyczącym złożonego Projektanta.
Przeanalizować Plantingę 22: kontyngencja stworzenia i wolny akt.
Zestawić z Barrem B-11, B-13 i B-14.
Opracować naturalistyczną odpowiedź: prawa jako fakt podstawowy albo metafizyczna konieczność.
Określić, jakie kryteria pozwalają porównać dwa proponowane fundamenty: prawa oraz osobową rację.

Hawking i Mlodinow sami odróżniają opis zachowania Wszechświata od pytania o rację jego istnienia oraz określoną postać praw. Prawa fizyczne mogą wyjaśniać poszczególne zdarzenia przez wskazanie regularności, warunków i mechanizmów, ale nie wynika z tego automatycznie, że wyjaśniają również własne obowiązywanie. Pytanie, dlaczego istnieje właśnie taki, a nie inny porządek praw, nie jest jeszcze dowodem jego przygodności. Ujawnia jednak problem, dopóki nie zostanie wykazane, że aktualne prawa są metafizycznie konieczne.

Teistyczna odpowiedź odwołująca się do wolnego wyboru Boga nie może zostać wprowadzona bezpośrednio po stwierdzeniu kontyngencji. Nie każdy przygodny stan jest skutkiem wyboru. Wniosek o woli wymaga dodatkowych danych wskazujących, że jedna z wielu możliwości została urzeczywistniona ze względu na przewidywany rezultat. Taką rolę mogłyby pełnić dopiero argumenty z fine-tuningu, funkcjonalnego uporządkowania i informacji, o ile zostanie wykazana ich przewaga nad alternatywami.

Zarzut „kto stworzył Boga?” trafnie uderza w uproszczony argument, według którego wszystko musi mieć przyczynę, a Bóg zostaje arbitralnie z tej zasady wyłączony. Jest on także zasadny wobec skończonego Projektanta, który organizuje zastaną materię. Nie rozstrzyga jednak bezpośrednio stanowiska klasycznego teizmu, w którym Bóg nie jest kolejnym przygodnym bytem, lecz niepochodną racją istnienia. Nie wolno przy tym uznać tej niepochodności wyłącznie na mocy definicji. Musi ona wynikać z odrębnej argumentacji metafizycznej.

HM_2010_2 wyznacza zatem granicę teorii inteligentnego projektu. Z rozpoznania projektu można przejść do inteligentnej przyczyny, lecz nie automatycznie do samoistnego Stwórcy. W mojej rozprawie przejście to musi zostać rozłożone na osobne etapy, a siła każdej konkluzji powinna odpowiadać sile przesłanek.

HM_2010_1; Plantinga 20–22; Barr B-11, B-13 i B-14; Behe CS-11, CS-16 i P-12; Brooke BRO-12 — Kant i architekt; Dawkins GD1; Swinburne; Tomasz z Akwinu, Byt i istota, S.th. I, q. 2 oraz q. 44–46; Sober PE-06.

Miejsca: 2.2, 3.1, 3.4 i 3.8; pomocniczo 3.2.

working

medium