Bokwa Ignacy i in., oprac.,2007-Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, Poznań: Księgarnia Świętego Wojciecha

1. Jako podstawę osobowej ciągłości Adama

Dokument daje mocniejszą podstawę niż samo filozoficzne rozumowanie do stwierdzenia, że po śmierci istnieje nadal ludzkie „ja”.

W artykule można więc napisać:

Przyjmując tradycyjne przekonanie o zbawieniu Adama, nie mamy do czynienia jedynie z trwaniem bezosobowej zasady życia. Trwa świadomy i obdarzony wolą podmiot, czyli ludzkie „ja” Adama.

Pozwala to zachować tożsamość pomiędzy:

Adamem żyjącym na ziemi;
duszą Adama po śmierci;
przyszłym Adamem zmartwychwstałym.
2. Do połączenia Benedictus Deus z antropologią Tomasza

Benedictus Deus naucza, że zbawione dusze oglądają Boga i są prawdziwie szczęśliwe przed zmartwychwstaniem ciał.

Recentiores episcoporum synodi dopowiada, kto uczestniczy w tym stanie:

świadome;
obdarzone wolą;
nadal istniejące ludzkie „ja”;
określane pojęciem duszy;
oczekujące dopełnienia przez ciało.

Fiszka stanowi więc pomost między:

AD-BF-01 — szczęśliwość duszy;
AD-TA-01 — człowiek jako jedność duszy i ciała;
AD-TA-02 — zachowanie wiedzy nabytej;
przyszłymi fiszkami o zmartwychwstaniu.
3. Do doprecyzowania języka o Adamie w niebie

W języku zwyczajnym można powiedzieć:

Adam jest w niebie.

W analizie naukowej należy jednak dopowiedzieć:

Ludzkie „ja” Adama trwa po śmierci w jego świadomej i obdarzonej wolą duszy, która uczestniczy w chwale, lecz oczekuje jeszcze na cielesne dopełnienie w zmartwychwstaniu.

Pozwala to uniknąć dwóch błędów:

twierdzenia, że po śmierci nie istnieje już Adam, a jedynie anonimowa dusza;
twierdzenia, że Adam posiada już pełnię cielesno-duchowego stanu zmartwychwstałego.
4. Do uzasadnienia, że pytanie o pamięć Adama jest zasadne

Skoro po śmierci istnieje nadal świadome i obdarzone wolą ludzkie „ja”, można zasadnie pytać o:

zachowanie ziemskiej biografii;
świadomość własnej winy;
pamięć Kaina i Abla;
odniesienie do potomków;
stosunek do własnego ciała;
oczekiwanie zmartwychwstania.

Dokument nie odpowiada na te pytania, ale chroni ich osobowy podmiot.

5. Do korekty określenia „balast ziemskiego doświadczenia”

Twoje sformułowanie, że Adam wszedł do nieba z „balastem ziemskiego doświadczenia”, należy zachować jako intuicję, ale zinterpretować ostrożnie.

Dokument pozwala powiedzieć:

Do stanu pośmiertnego przechodzi to samo ludzkie „ja”, które posiada własną ziemską historię.

Nie pozwala jeszcze powiedzieć:

Wszystkie psychiczne rany, emocje, wspomnienia i cielesne sposoby przeżywania trwają po śmierci w niezmienionej postaci.

Lepszym określeniem może być:

ziemskie dziedzictwo osobowej biografii

albo:

ciągłość odpowiedzialnego i świadomego podmiotu.

Recentiores episcoporum synodi; dusza; ludzkie „ja”; świadomość; wola; stan pośredni; osobowa tożsamość; zmartwychwstanie ciała; Adam

Kongregacja Nauki Wiary naucza, że śmierć nie unicestwia osobowego podmiotu człowieka. Po śmierci istnieje nadal duchowy element obdarzony świadomością i wolą, dzięki któremu trwa ludzkie „ja”. Kościół nazywa ten element duszą.

Jednocześnie dusza oddzielona nie stanowi ostatecznej pełni ludzkiego zbawienia. Zmartwychwstanie dotyczy całego człowieka, a cielesne dopełnienie zbawionych nastąpi w przyszłości, wraz z powszechnym zmartwychwstaniem. Wyjątkowym uprzedzeniem tej przyszłej pełni jest cielesne uwielbienie Maryi.

Kościół wyznaje zmartwychwstanie umarłych.
Zmartwychwstanie nie dotyczy wyłącznie ciała rozumianego jako przedmiot materialny, lecz całego człowieka.
Zmartwychwstanie zbawionych stanowi uczestnictwo w zmartwychwstaniu Chrystusa.
Pomiędzy śmiercią a powszechnym zmartwychwstaniem istnieje rzeczywisty stan człowieka.
W stanie tym trwa element duchowy posiadający świadomość i wolę.
Dzięki temu duchowemu elementowi istnieje nadal to samo ludzkie „ja”.
Kościół określa ten duchowy element tradycyjnym pojęciem duszy.
Odrzucenie trwania świadomego podmiotu po śmierci pozbawiałoby sensu modlitwy za zmarłych, obrzędy pogrzebowe oraz kult zmarłych.
Stan bezpośrednio po śmierci nie jest tożsamy z przyszłą Paruzją ani powszechnym zmartwychwstaniem.
Dusza po śmierci nie posiada jeszcze pełnego dopełnienia ciała.
Wniebowzięcie Maryi wskazuje, że cielesne uwielbienie jest rzeczywistym i odrębnym elementem pełni zbawienia.
Wniosek: tożsamość człowieka trwa po śmierci świadomie i wolitywnie, ale pełnia człowieka wymaga przyszłego zmartwychwstania ciała.

Założenia jawne
śmierć nie oznacza całkowitego unicestwienia człowieka;
po śmierci trwa świadomy i wolitywny element duchowy;
ludzkie „ja” zachowuje ciągłość;
pojęcie duszy jest nadal konieczne w języku wiary;
istnieje stan pomiędzy śmiercią a zmartwychwstaniem;
zmartwychwstanie obejmuje całego człowieka;
Paruzja i zmartwychwstanie następują później niż indywidualna śmierć;
cielesne uwielbienie Maryi uprzedza przyszłe uwielbienie zbawionych.
Założenia antropologiczne
świadomość i wola nie są całkowicie redukowalne do funkcjonowania żywego mózgu;
osobowa tożsamość może trwać mimo rozkładu ciała;
ciało pozostaje konstytutywnym elementem pełni człowieka;
dusza oddzielona nie jest całym człowiekiem w jego ostatecznym dopełnieniu;
zbawienie nie polega na definitywnym porzuceniu cielesności.
Założenia teologiczne
liturgia i praktyka modlitwy Kościoła stanowią świadectwo jego wiary;
Chrystusowe zmartwychwstanie jest przyczyną i wzorem zmartwychwstania zbawionych;
indywidualna sytuacja po śmierci i powszechne dopełnienie eschatologiczne nie są tym samym wydarzeniem;
przyszłe zbawienie obejmie nie tylko duszę, lecz całego człowieka.

element duchowy;
dusza;
ludzkie „ja”;
świadomość;
wola;
osobowa tożsamość;
stan pośredni;
śmierć;
dopełnienie ciała;
zmartwychwstanie całego człowieka;
uwielbienie ciała;
uczestnictwo w zmartwychwstaniu Chrystusa;
Wniebowzięcie Maryi;
ciągłość biograficzna.

List powstał w kontekście współczesnych koncepcji eschatologicznych, które zacierały albo odrzucały stan pomiędzy indywidualną śmiercią a powszechnym zmartwychwstaniem. Niektóre modele próbowały zastąpić naukę o duszy poglądem, według którego cały człowiek ginie w chwili śmierci, a zmartwychwstanie oznacza późniejsze odtworzenie go przez Boga.

Dokument nie przedstawia pełnego traktatu antropologicznego. Wyznacza minimalne granice, których katolicka interpretacja nie może przekroczyć:

po śmierci istnieje nadal realny podmiot;
podmiot ten jest świadomy i obdarzony wolą;
jest to to samo ludzkie „ja”;
Kościół zasadnie nazywa trwający element duszą;
stan ten nie jest jeszcze pełnią zmartwychwstałego człowieka.

Najsilniejsza życzliwa interpretacja brzmi:

Chrześcijańska nadzieja nie dotyczy ani przeżycia anonimowej energii duchowej, ani stworzenia w przyszłości kopii zmarłego człowieka. Ten sam osobowy podmiot trwa po śmierci i zostanie dopełniony przez zmartwychwstanie własnego ciała.

Dokument dostarcza magisterialnej podstawy dla najważniejszej przesłanki artykułu:

Podmiotem niebieskiej szczęśliwości jest to samo świadome i obdarzone wolą „ja” Adama, które posiadało własną ziemską historię.

Pozwala to uniknąć rozwiązania problemu przez twierdzenie, że po śmierci nie istnieje już Adam jako podmiot zdolny do pamięci, poznania i miłości.

Równocześnie dokument zabezpiecza cielesny wymiar człowieka. Adam w stanie pośrednim nie posiada jeszcze pełni swojej natury. Nie jest więc tożsamy pod względem sposobu istnienia ani z Adamem żyjącym na ziemi, ani z Adamem po przyszłym zmartwychwstaniu.

Cytat pozwala zatem rozróżnić:

ciągłość osobowego „ja”;
ciągłość ziemskiej biografii;
aktualny brak ciała;
przyszłe dopełnienie człowieczeństwa;
szczęśliwość duszy;
pełnię zbawienia całego człowieka.

Nie rozstrzyga jednak, czy ciągłość ludzkiego „ja” obejmuje pełną pamięć autobiograficzną. Nie przesądza również, czy naturalne odniesienie duszy do ciała należy określać jako tęsknotę, smutek, nadzieję czy pozbawione cierpienia pragnienie przyszłego dopełnienia.

Przyjmuję, że:

zachowanie tego samego ludzkiego „ja” obejmuje świadome odniesienie do własnej ziemskiej historii;
Adam nie traci wiedzy, że to on otrzymał przykazanie, zgrzeszył, został wygnany z raju oraz był ojcem Kaina i Abla;
osobowa tożsamość nie może zostać sprowadzona do abstrakcyjnej ciągłości substancjalnego podmiotu pozbawionego własnej biografii;
dusza oddzielona zachowuje naturalne odniesienie do własnego ciała;
brak cielesnego dopełnienia jest rzeczywisty i obiektywny, mimo że nie pozbawia duszy szczęśliwości;
dusza zbawiona może pragnąć przyszłego zmartwychwstania bez niepewności, rozpaczy i cierpienia właściwego ziemskiemu oczekiwaniu;
radość wynikająca z obecności Boga przewyższa i porządkuje wszystkie pozostałe przeżycia;
ewentualna tęsknota za ciałem zajmuje podporządkowane miejsce i nie staje się konkurencyjna wobec szczęścia widzenia Boga;
zmartwychwstały Chrystus ukazuje duszom zbawionych przyszły kształt pełnego ludzkiego zbawienia;
pamięć popełnionych i przebaczonych grzechów może budzić wdzięczność oraz radość z odkupienia;
zbawienie człowieka nie kończy się na trwaniu duszy, lecz zmierza do zmartwychwstania i uwielbienia ciała.

Intuicja dotycząca naturalnego skierowania duszy ku ciału znajduje mocne oparcie w antropologii Tomasza. Akwinata stwierdza, że dusza po oddzieleniu od ciała zachowuje „przystosowalność i ciążenie naturalne” do ponownego połączenia z nim.

Nie przyjmuję, że po śmierci trwa jedynie anonimowy element duchowy, który nie wie, kim był podczas życia. Taka interpretacja nie oddawałaby dostatecznie mocno ciągłości osobowego „ja”.

Nie przyjmuję także, że prawdziwa szczęśliwość wymaga całkowitego braku świadomości przyszłego dopełnienia albo obojętności wobec odzyskania ciała. Ciało należy do pełni ludzkiego bytu i dlatego naturalne pragnienie zmartwychwstania nie jest niedoskonałością moralną.

Za niewykazane uważam jednak, że sam dokument Kongregacji Nauki Wiary bezpośrednio dowodzi:

zachowania absolutnie każdego szczegółu ziemskiej pamięci;
aktualnego działania pamięci zmysłowej bez organów cielesnych;
zachowania wszystkich obrazów, doznań i emocji w ich ziemskiej postaci;
tego, że każda dusza zbawiona odczuwa tęsknotę w dokładnie taki sam sposób;
istnienia w niebie smutku w znaczeniu identycznym ze smutkiem ziemskim;
znajomości przez dusze całego przebiegu przyszłej historii;
tego, że wszystkie dusze w niebie w pełni rozumieją już każdą okoliczność przyszłego zmartwychwstania;
bezpośredniego przywoływania sobie wszystkich popełnionych grzechów.

Moja teza o pełnej pamięci biograficznej jest konsekwencją przyjętej koncepcji osobowej tożsamości, uzupełnionej nauką Tomasza o zachowaniu wiedzy, a nie dosłownym zdaniem zawartym w Recentiores episcoporum synodi.

Nie chcę również nazywać odniesienia dusz do uwielbionego ciała Chrystusa „zazdrością” w moralnym znaczeniu tego słowa. Zazdrość oznaczałaby smutek z powodu dobra posiadanego przez drugą osobę. Moja intuicja dotyczy raczej pragnienia uczestnictwa w dobru, które Chrystus już posiada i które obiecał zbawionym.

Nie należy też pisać, że same grzechy sprawiają zbawionym radość. Źródłem radości nie jest grzech, lecz:

jego przebaczenie;
zwycięstwo łaski;
uwolnienie od winy;
pewność odkupienia;
przyszłe uwielbienie całego człowieka.

Pojęcie „nadziei” wymaga ponadto doprecyzowania. W języku mojej intuicji oznacza ono radosne oczekiwanie na przyszłe zmartwychwstanie. Trzeba jednak zbadać, czy w ścisłym języku tomistycznym należy nadal mówić o cnocie teologalnej nadziei u duszy oglądającej Boga, czy raczej o pewnym oczekiwaniu i pragnieniu przyszłego dopełnienia.

Najsilniejszy kontrargument głosi, że prawdziwa szczęśliwość wynikająca z widzenia Boga powinna wykluczać każdy realny smutek. Jeżeli dusza odczuwa tęsknotę za ciałem, to znaczy, że doświadcza braku dobra należącego do jej natury. Jeżeli natomiast brak ten nie powoduje żadnej przykrości, trudno nazwać powstałe odniesienie smutkiem.

Można więc postawić alternatywę:

albo dusza cierpi z powodu braku ciała, a wtedy jej szczęśliwość wydaje się niepełna;
albo nie cierpi, a wtedy nie powinno się mówić o smutku ani tęsknocie, lecz jedynie o spokojnym pragnieniu przyszłego zmartwychwstania.

Drugi kontrargument dotyczy pamięci. Trwanie świadomego i obdarzonego wolą ludzkiego „ja” nie musi logicznie oznaczać zachowania absolutnie wszystkich wspomnień. Tożsamość osoby może trwać mimo ograniczenia pamięci, podobnie jak trwa ona u człowieka, który nie pamięta części swojego życia.

Trzeci kontrargument dotyczy widoku Chrystusa. Obecność Chrystusa w ciele uwielbionym może być znakiem nadziei, lecz twierdzenie, że dusze porównują swój stan z Jego stanem i odczuwają wskutek tego określone pragnienie, pozostaje hipotezą. Dokument Kongregacji tego nie stwierdza.

Czwarty kontrargument dotyczy pamięci grzechów. Gdyby wszystkie grzechy były stale obecne w świadomości, mogłyby wywoływać wstyd i smutek. Trzeba więc wyjaśnić, dlaczego pełna pamięć win nie narusza szczęśliwości.

Rozróżniam brak dobra koniecznego do aktualnej szczęśliwości od braku ostatecznego dopełnienia całej ludzkiej natury. Dusza oglądająca Boga posiada dobro uszczęśliwiające, dlatego nie doświadcza nieszczęścia. Nie posiada jednak jeszcze ciała, które należy do pełni człowieka. Może zatem pragnąć rozszerzenia chwały na ciało, nie odczuwając tego pragnienia jako bolesnej straty.

Moja intuicja o smutku wymaga języka analogicznego. Nie chodzi o smutek rozumiany jako przykra reakcja na nieobecne dobro. Chodzi o świadomość realnego „jeszcze nie”, które zostaje całkowicie objęte radością i pewnością Bożej obietnicy. Jeżeli słowo „smutek” będzie rodziło więcej nieporozumień niż pożytku, w ostatecznym artykule zastąpię je określeniem:

chrystologicznie uporządkowana tęsknota za dopełnieniem ciała.

Trwanie całej pamięci rozumiem nie jako nieprzerwane, obrazowe uobecnianie każdego szczegółu życia, lecz jako brak zerwania z własną biografią. Adam nie staje się kimś, kto nie wie, dlaczego potrzebował odkupienia i kim był przed śmiercią. Szczegółowy sposób zachowania wspomnień wymaga jednak dalszego badania u Tomasza.

Obecność uwielbionego ciała Chrystusa nie musi wywoływać porównania nacechowanego zazdrością. Chrystus jest pierworodnym spośród umarłych i źródłem przyszłego zmartwychwstania. Jego ciało może więc być poznawane jako gwarancja własnego przyszłego dobra. To nie cudze szczęście pomniejsza stan duszy, lecz dobro Chrystusa odsłania przyszły kształt jej zbawienia.

Pamięć grzechów nie musi powodować wstydu naruszającego szczęśliwość, ponieważ wina została odpuszczona. Grzech pozostaje poznany jako zło, lecz jest poznawany równocześnie jako zło przezwyciężone przez miłosierdzie. Radość dotyczy odkupienia, nie popełnionego czynu.

Pierwszym elementem wkładu własnego może być teza o biograficznej ciągłości osobowego „ja”:

Trwanie świadomego ludzkiego „ja” po śmierci oznacza nie tylko numeryczną tożsamość podmiotu, lecz zachowanie świadomego odniesienia do konstytutywnych wydarzeń własnej ziemskiej historii.

W odniesieniu do Adama oznacza to:

Adam w chwale wie, że to on otrzymał przykazanie, zgrzeszył, został wygnany z raju i był ojcem Kaina i Abla. Zbawienie nie zastępuje historycznego Adama nowym podmiotem pozbawionym przeszłości.

Drugim elementem może być pojęcie niepełności bez nieszczęścia:

Dusza zbawiona może być prawdziwie szczęśliwa dzięki widzeniu Boga, a jednocześnie zachowywać naturalne pragnienie odzyskania ciała. Obiektywna niepełność antropologiczna nie musi oznaczać subiektywnego cierpienia.

Trzecim elementem może być pojęcie chrystologicznie uporządkowanej tęsknoty:

Widok Chrystusa posiadającego uwielbione ciało nie wzbudza w duszach zazdrości, lecz przemienia ich naturalne pragnienie ciała w pewne i radosne oczekiwanie. Zmartwychwstałe ciało Chrystusa jest dla nich wzorem, przyczyną i rękojmią przyszłego dopełnienia.

Jest to bezpośrednie rozwinięcie Twojej intuicji, że dusze są „podprowadzane” ku myśli o swoim przyszłym ciele przez obecność Jezusa, który już posiada ciało uwielbione.

Czwartym elementem może być rozróżnienie pomiędzy:

radością z grzechu, która byłaby niemożliwa;
radością z odkupienia grzechu, która może należeć do uwielbienia Boga.

Możliwa teza:

Pamięć przebaczonych grzechów nie pomniejsza szczęśliwości zbawionego, jeżeli nie aktualizuje winy i rozpaczy, lecz odsłania wielkość miłosierdzia. Zbawiony nie cieszy się z tego, że zgrzeszył, lecz z tego, że jego grzech nie udaremnił Bożego planu zbawienia.

Centralna teza fiszki może więc przyjąć postać:

W stanie pośrednim trwa ten sam, świadomy własnej biografii Adam. Jego dusza posiada Boga jako dobro uszczęśliwiające, lecz pozostaje naturalnie odniesiona do własnego ciała. Świadomość niedopełnienia nie powoduje nieszczęścia, lecz przyjmuje postać chrystologicznie uporządkowanego pragnienia zmartwychwstania.

Zbadać u Tomasza, czy ciągłość osobowego „ja” koniecznie zakłada pełną pamięć autobiograficzną, czy jedynie zachowanie wiedzy intelektualnej:
I, q. 77, a. 8;
I, q. 79, a. 6–7;
I, q. 89, a. 5–8.
Doprecyzować znaczenie słów:
„cała pamięć”;
„pamięć autobiograficzna”;
„pamięć umysłowa”;
„wiedza o własnej historii”.
Zbadać Tomaszową tezę o naturalnym ciążeniu duszy ku ciału, przede wszystkim I, q. 76, a. 1, ad 6. Akwinata mówi, że dusza po oddzieleniu zachowuje naturalną skłonność do ponownego połączenia z ciałem.
Przeanalizować I–II, q. 4, a. 5–6:
czy ciało jest konieczne do pełnej szczęśliwości;
w jakim sensie szczęśliwość duszy wzrasta po zmartwychwstaniu;
różnicę między intensywnością a rozległością szczęśliwości.
Sprawdzić I–II, q. 67, a. 4:
czy u błogosławionych pozostaje cnota nadziei;
czy lepiej mówić o pewnym oczekiwaniu przyszłego dobra;
jak nazywać pragnienie zmartwychwstania.
Przeanalizować Supplementum, q. 69–70:
stan duszy oddzielonej;
naturalne pragnienie ciała;
oczekiwanie zmartwychwstania;
relację szczęśliwości do niepełności antropologicznej.
U Ratzingera zbadać:
„stan” pomiędzy śmiercią a zmartwychwstaniem;
dialogiczny charakter nieśmiertelności;
związek duszy z całym Ciałem Chrystusa;
różnicę między indywidualnym zbawieniem a dopełnieniem historii;
chrystologiczny sens ciała zmartwychwstałego.

Ratzinger przyjmuje zarówno trwanie świadomego ludzkiego „ja”, jak i brak cielesnego dopełnienia w stanie pośrednim; podkreśla też, że tych dwóch prawd nie należy sobie przeciwstawiać.

W katechezach Jana Pawła II opracować:
ciało duchowe;
zmartwychwstanie jako nową pełnię człowieczeństwa;
doskonałe podporządkowanie cielesności duchowi;
chrystologiczny charakter zmartwychwstania.
Zbadać, czy w literaturze eschatologicznej pojawia się odpowiednik pojęcia:
„niepełność bez nieszczęścia”;
„tęsknota bez cierpienia”;
„pragnienie dopełnienia”;
„chrystologicznie uporządkowana tęsknota”.
Sprawdzić, czy błogosławieni poznają aktualny stan historii zbawienia i wiedzą, że powszechne zmartwychwstanie jeszcze nie nastąpiło.
Doprecyzować sposób istnienia następstwa aktów duszy oddzielonej, aby nie przenosić bezpośrednio ziemskiego sposobu przeżywania czasu na niebo.
Zbadać teologiczne znaczenie obecności uwielbionego ciała Chrystusa:
jako pierwszego ciała zmartwychwstałego;
jako wzoru;
jako przyczyny;
jako obietnicy zmartwychwstania zbawionych.
Oddzielić:
pamięć grzechu;
aktualną winę;
wstyd;
skruchę;
wdzięczność za przebaczenie;
radość z miłosierdzia.
Zweryfikować, czy pełna pamięć wszystkich grzechów jest konieczna do zachowania osobowej tożsamości, czy wystarcza zachowanie prawdy o swojej historii i odpowiedzialności.

List Kongregacji Nauki Wiary Recentiores episcoporum synodi stwierdza, że po śmierci trwa duchowy element obdarzony świadomością i wolą, dzięki któremu istnieje nadal ludzkie „ja”, chociaż brakuje jeszcze dopełnienia jego ciała. W odniesieniu do Adama oznacza to coś więcej niż trwanie anonimowej zasady duchowej. Przyjmuję, że trwa ten sam Adam, świadomy własnej biografii: wie, że to on otrzymał przykazanie, dopuścił się nieposłuszeństwa, został wygnany z raju oraz był ojcem Kaina i Abla. Dokument nie mówi wprost o pełnej pamięci autobiograficznej, lecz ciągłość świadomego „ja”, uzupełniona Tomaszową nauką o zachowaniu wiedzy, pozwala zasadnie odrzucić wizję zbawienia jako eschatologicznej amnezji.

Drugi akapit:

Trwanie duszy bez ciała pozostaje jednak stanem antropologicznie niepełnym. Dusza nie staje się przez śmierć bytem tego samego rodzaju co anioł, lecz zachowuje naturalne odniesienie do własnego ciała. Można zatem dopuścić, że Adam jest świadomy tego braku i pragnie przyszłego zmartwychwstania. Nie musi to jednak oznaczać cierpienia sprzecznego z widzeniem uszczęśliwiającym. Obiektywne „jeszcze nie” może współistnieć z prawdziwą szczęśliwością, ponieważ dusza posiada już Boga jako dobro ostateczne, a przyszłego dopełnienia oczekuje z pewnością, nie z lękiem.

Trzeci akapit, zawierający najbardziej oryginalną intuicję:

Szczególnego znaczenia nabiera w tym kontekście obecność zmartwychwstałego Chrystusa. Dusze zbawionych widzą w Nim człowieczeństwo już uwielbione w duszy i ciele. Ciało Chrystusa nie jest dla nich dobrem cudzym, które wzbudza zazdrość, lecz objawieniem przyszłości obiecanej także im. Naturalna tęsknota za własnym ciałem zostaje w ten sposób chrystologicznie uporządkowana: nie jest bolesnym doświadczeniem nieodwracalnej straty, lecz radosnym i pewnym skierowaniem ku przyszłemu zmartwychwstaniu.

Czwarty akapit:

Podobnie pamięć ziemskich grzechów nie musi naruszać szczęśliwości. Zbawiony nie raduje się ze zła jako zła, lecz z całkowitego zwycięstwa miłosierdzia nad własną winą. W przypadku Adama pamięć upadku może współistnieć z radością odkupienia, ponieważ zna on już nie tylko początek swojej historii, ale także jej chrystologiczne rozwiązanie. Pełnia tego rozwiązania obejmie ostatecznie nie tylko jego duszę, lecz również ciało.

AD-BF-01 — prawdziwa szczęśliwość dusz przed zmartwychwstaniem;
AD-BF-02 — upadek objął całego Adama co do ciała i duszy;
AD-TA-01 — człowiek nie jest samą duszą;
AD-TA-02 — zachowanie wiedzy i ziemskiej biografii;
planowana fiszka z I–II, q. 4, a. 5–6 — szczęśliwość duszy a brak ciała;
planowana fiszka z I–II, q. 67 — ustanie nadziei i trwanie oczekiwania;
planowana fiszka z Supplementum, q. 69–70 — stan dusz i zmartwychwstanie;
AD-RAT-01 — stan pomiędzy śmiercią i zmartwychwstaniem;
AD-RAT-02 — niebo jako bycie z Chrystusem;
AD-RAT-03 — wspólnotowe i cielesne dopełnienie zbawienia;
AD-JPII-02 — ciało duchowe i pełnia zmartwychwstania;
część artykułu: „Trwanie ludzkiego «ja» po śmierci”;
część artykułu: „Pamięć biograficzna Adama”;
część artykułu: „Niepełność bez nieszczęścia”;
część artykułu: „Chrystologicznie uporządkowana tęsknota za ciałem”;
część artykułu: „Zmartwychwstanie jako pełnia odkupienia Adama”.

working

medium

Fiszka dostarcza podstawowej przesłanki dogmatycznej artykułu:

zbawiona i oczyszczona dusza uczestniczy w widzeniu uszczęśliwiającym jeszcze przed zmartwychwstaniem ciała;
widzenie to daje jej rzeczywistą szczęśliwość;
szczęśliwość ta trwa bez przerwy;
obecny stan zbawionego Adama trzeba odróżnić od jego przyszłego stanu po zmartwychwstaniu;
pytania o jego genom, układ nerwowy albo cielesne emocje nie opisują jego obecnego sposobu istnienia.

Benedictus Deus; visio beatifica; dusza oddzielona; stan pośredni; szczęśliwość; zmartwychwstanie; Adam

Benedykt XII definiuje, że dusze zbawionych, które nie wymagają oczyszczenia albo już go dostąpiły, oglądają istotę Boga bezpośrednio i jasno jeszcze przed zmartwychwstaniem ciał oraz Sądem Ostatecznym. Dzięki temu widzeniu są rzeczywiście szczęśliwe, posiadają życie i odpoczynek wieczny, a ich oglądanie i radowanie się Bogiem nie zostaną przerwane.

Śmierć ciała nie kończy istnienia świadomego podmiotu duchowego.
Dusze zbawionych mogą po śmierci wymagać oczyszczenia.
Po jego dokonaniu znajdują się z Chrystusem w niebie.
Ich poznanie Boga nie dokonuje się przez stworzone wyobrażenie lub pośrednika.
Istota Boga ukazuje się im bezpośrednio, jasno i wyraźnie.
Bezpośrednie oglądanie Boga prowadzi do radowania się Nim.
To widzenie i radowanie się stanowią prawdziwą szczęśliwość oraz wieczny odpoczynek.
Szczęśliwość ta rozpoczyna się przed zmartwychwstaniem ciał i trwa bez przerwy.
Zmartwychwstanie oraz Sąd Ostateczny pozostają nadal przyszłymi wydarzeniami.

Jawne:

dusza ludzka trwa po śmierci ciała;
po śmierci może następować oczyszczenie;
istnieje stan pośredni między śmiercią a zmartwychwstaniem;
możliwe jest bezpośrednie oglądanie Boga przez duszę oddzieloną;
Sąd Ostateczny i zmartwychwstanie ciała nie są tożsame z sądem następującym po śmierci.

Przyjęte jako tło doktrynalne:

zachowana zostaje tożsamość konkretnej osoby;
dusza oddzielona posiada intelekt i wolę;
szczęśliwość człowieka ma swą najwyższą podstawę w Bogu;
widzenie Boga może rzeczywiście uszczęśliwiać duszę mimo czasowego braku ciała;
Chrystus otworzył zbawionym dostęp do bezpośredniej komunii z Bogiem.

dusza oddzielona;
stan pośredni;
widzenie intuitywne;
oglądanie „twarzą w twarz”;
bezpośredniość poznania Boga;
rozkoszowanie się istotą Boga;
prawdziwa szczęśliwość;
odpoczynek wieczny;
pełnia człowieka;
zmartwychwstanie ciała.

Konstytucja powstała w związku ze sporem o to, czy dusze zbawionych oglądają Boga bezpośrednio zaraz po śmierci i oczyszczeniu, czy dopiero po powszechnym zmartwychwstaniu. Jej celem nie było przedstawienie pełnej antropologii stanu pośmiertnego ani opis psychologii świętych.

Najsilniejsza życzliwa interpretacja brzmi:

Zbawiona dusza już przed odzyskaniem ciała osiąga istotowy rdzeń szczęśliwości, ponieważ posiada Boga w bezpośrednim poznaniu i miłości. Przyszłe zmartwychwstanie nie rozpoczyna dopiero szczęścia, lecz dopełnia zbawienie człowieka w jego pełnej, cielesno-duchowej naturze.

Cytat zmienia punkt wyjścia artykułu. Nie należy rozpoczynać od pytania, jak biologicznie i emocjonalnie doskonały był Adam, lecz od pytania, czym jest szczęśliwość duszy uczestniczącej w widzeniu Boga.

Pozwala także rozdzielić trzy problemy:

czy Adam został zbawiony;
czy jako zbawiony jest prawdziwie szczęśliwy;
w jaki sposób zachowuje własną ziemską biografię i wiedzę o potomkach.

Dokument bezpośrednio rozstrzyga drugi problem w odniesieniu do każdej zbawionej duszy, natomiast nie rozstrzyga pierwszego i trzeciego.

Przyjmuję, że:

bezpośrednie oglądanie Boga daje duszy rzeczywistą, a nie jedynie częściową lub pozorną szczęśliwość;
prawdziwa szczęśliwość wyklucza rozpacz, bunt przeciw Bogu, poczucie ostatecznej klęski oraz brak dobra koniecznego do osobowego spełnienia;
Adam pozostaje tym samym osobowym podmiotem, który został stworzony, zgrzeszył, został wygnany z raju i doświadczył ziemskich następstw własnego czynu;
zachowanie osobowej tożsamości przemawia za zachowaniem prawdy o własnej biografii;
pamięć własnego grzechu nie musi oznaczać dalszego trwania winy ani ziemskiego sposobu przeżywania cierpienia;
Boża interwencja może przemienić znaczenie, jakie dla odkupionego podmiotu posiada jego przeszłość;
przynajmniej własną historię Adam zna jako historię zakończoną odkupieniem, a nie nieodwracalną klęską;
przedmiotem radości nie jest zło jako zło, lecz dobro, które Bóg objawił i urzeczywistnił pomimo zła.

Nie przyjmuję, że dusza prawdziwie szczęśliwa może pozostawać w stanie rozpaczy, wewnętrznego rozdarcia, buntu przeciw Bogu albo trwałego poczucia osobistej klęski.

Nie przyjmuję również, że zbawienie wymaga wymazania ziemskiej historii człowieka. Adam pozbawiony wszelkiej wiedzy o swoim grzechu, Ewie, Kainie i Ablu nie zachowywałby w pełni ciągłości swojej osobowej biografii.

Za niewykazane uważam natomiast twierdzenie, że:

Benedictus Deus wyklucza każdy możliwy sposób negatywnego odniesienia woli do poznawanego zła;
Adam zna wszystkie wydarzenia rozgrywające się na ziemi;
zna indywidualny i ostateczny los każdego potomka;
wszyscy ludzie zostaną faktycznie zbawieni;
sama wina Adama stała się czymś dobrym;
przedmiotem radości Adama jest popełniony przez niego grzech;
„szczęśliwy koniec” własnej historii Adama oznacza automatycznie szczęśliwy koniec historii każdego człowieka.

Formułę felix culpa rozumiem nie jako pochwałę grzechu, lecz jako pochwałę Boga, którego odpowiedź na grzech okazała się większa niż niszcząca moc grzechu.

Jeżeli Adam zachowuje pamięć własnych dzieci i posiada w chwale doskonalszą miłość niż podczas życia ziemskiego, to poznanie wiecznej utraty choćby jednego potomka powinno powodować w nim smutek. Brak jakiegokolwiek negatywnego odniesienia mógłby wyglądać nie jak doskonałość miłości, lecz jak obojętność.

Trudność staje się jeszcze poważniejsza, jeżeli Adam zna szerokie następstwa swojego grzechu. Im pełniej rozumie zło, cierpienie i utratę zbawienia, tym trudniej wyjaśnić, dlaczego wiedza ta nie miałaby powodować bólu.

Ponadto Benedictus Deus stwierdza, że dusze są prawdziwie szczęśliwe, lecz nie określa szczegółowo, czy szczęśliwość ta wyklucza każdy możliwy rodzaj smutku albo współczucia.

Prawdziwa miłość nie musi w każdym stanie istnienia przyjmować postaci psychicznego współcierpienia. Ziemski sposób przeżywania cudzej tragedii nie może zostać bezpośrednio przeniesiony na duszę oglądającą Boga.

Bezpośrednie poznanie Boga przemienia perspektywę. Adam nie widzi już jedynie odizolowanych fragmentów historii, lecz poznaje je w świetle Bożej sprawiedliwości, miłosierdzia i Opatrzności. Dlatego pamięć smutnych wydarzeń może zostać przemieniona w wdzięczność i uwielbienie Boga.

Nie oznacza to, że zło przestaje być złem albo że Adam staje się obojętny. Oznacza natomiast, że jego poznanie zła nie rodzi rozpaczy, buntu ani cierpienia będącego brakiem osobowego spełnienia.

Moja odpowiedź pozostaje częściowa w przypadku założenia, że Adam zna definitywne potępienie konkretnego potomka. Nie można rozwiązać tego problemu samym przypuszczeniem, że wszyscy zostaną zbawieni. Konieczne jest jeszcze zbadanie nauki o wiedzy błogosławionych, ich zgodności z Bożą sprawiedliwością oraz stosunku zbawionych do potępionych.

Wkładem własnym może być pojęcie „błogosławionej pamięci”, rozumianej jako zachowanie prawdy o ziemskiej historii w podmiocie, który poznaje ją już w świetle ostatecznego działania Boga.

Pojęcie to obejmuje trzy elementy:

Ciągłość osobową
Adam pozostaje tym samym podmiotem i nie traci wiedzy o własnej historii.
Niezmienność moralnej kwalifikacji czynu
Grzech nadal jest poznawany jako zło. Nie zostaje uznany za dobro ani za konieczny środek zbawienia.
Przemianę afektywnego znaczenia pamięci
Wydarzenie, które podczas życia było źródłem winy, lęku i cierpienia, jest poznawane wraz z odpowiedzią Boga. Nie działa już jako niezagojona rana, lecz staje się źródłem wdzięczności za miłosierdzie.

Możliwa teza autorska:

Chwała nie wymazuje ziemskiej biografii człowieka, lecz pozwala poznać jej pełne znaczenie w Bogu. Zbawiony pamięta zło jako zło, ale nie pamięta go już w stanie rozpaczy, ponieważ zna także dobro, którym Bóg je przezwyciężył.

W odniesieniu do Adama:

Adam zachowuje pamięć upadku, lecz zna przynajmniej szczęśliwy finał własnej historii. Dlatego jego pamięć winy nie jest pamięcią klęski, ale pamięcią odkupioną.

Należy odróżnić tę tezę od twierdzenia, że historia każdego potomka Adama posiada taki sam szczęśliwy finał. Zakres „szczęśliwego końca” pozostaje osobnym problemem.

Zbadać u Tomasza z Akwinu relację między widzeniem uszczęśliwiającym a możliwością smutku.
Przeanalizować Supplementum, q. 94, a. 1–3, zwłaszcza:
wiedzę błogosławionych o potępionych;
możliwość współczucia;
zgodność woli zbawionych z Bożą sprawiedliwością.
Opracować naukę Tomasza o pamięci umysłowej i wiedzy duszy oddzielonej: I, q. 77, a. 8 oraz q. 89, a. 4–8.
Sprawdzić u Ratzingera:
istotowy wymiar nieba;
zachowanie ziemskiej historii osoby;
relację szczęśliwości duszy do zmartwychwstania ciała;
wspólnotowy wymiar zbawienia.
Zbadać liturgiczny sens formuły felix culpa i ustalić, czy można ją stosować do świadomości Adama, a nie tylko do uwielbienia Boga przez Kościół.
Uzasadnić przekonanie o zbawieniu Adama na podstawie liturgii, ikonografii zstąpienia Chrystusa do otchłani oraz świadectw patrystycznych.
Oddzielnie opracować status nadziei powszechnego zbawienia. Nie używać jej jako niewykazanej przesłanki rozstrzygającej problem smutku.
Ustalić, czy w tradycji teologicznej istnieje odpowiednik pojęcia „błogosławionej pamięci”.

PKonstytucja Benedictus Deus orzeka, że dusze oglądające Boga przed zmartwychwstaniem ciał są prawdziwie szczęśliwe i posiadają odpoczynek wieczny. Nie wynika stąd jednak, że tracą one prawdę o swojej ziemskiej historii. Przyjmując osobową ciągłość Adama, należy uznać, że jego grzech, wygnanie z raju i doświadczenie skutków upadku nie stają się wydarzeniami niebyłymi. Można zatem mówić o „błogosławionej pamięci”: przeszłe zło nadal jest poznawane jako zło, ale nie działa już jako niezagojona rana ani źródło rozpaczy. Adam zna bowiem nie tylko własny upadek, lecz także przynajmniej szczęśliwy finał własnej historii — zwycięstwo Bożego miłosierdzia nad jego winą. Przedmiotem jego radości nie jest grzech, lecz Bóg, który nie pozwolił, aby grzech posiadał ostatnie słowo.

Zdanie zamykające:

Otwarte pozostaje pytanie, czy wiedza o definitywnej utracie konkretnego potomka mogłaby wywoływać w Adamie jakieś analogiczne odniesienie do zła, które nie naruszałoby jego szczęśliwości.

AD-BF-02 — upadek całego Adama;
AD-TA-01 — człowiek jako jedność duszy i ciała;
AD-TA-02 — zachowanie ziemskiej wiedzy;
AD-TA-03 — błogosławieni wobec potępionych;
AD-AUG-01 — wina, łaska i felix culpa;
AD-RAT-01 — stan pośredni;
AD-RAT-02 — istotowy wymiar nieba;
AD-RAT-03 — dopełnienie nieba w zmartwychwstaniu;
część artykułu: „Pamięć ziemskiej historii a ciągłość osoby”;
część artykułu: „Błogosławiona pamięć Adama”;
część artykułu: „Czy poznanie zła musi powodować cierpienie?”.

working

medium

Fiszka może spełnić w artykule cztery funkcje.

1. Uzasadnienie integralnego charakteru upadku

Orzeczenie wyklucza redukowanie skutków grzechu pierworodnego:

wyłącznie do sfery duchowej;
wyłącznie do cielesnej śmiertelności;
wyłącznie do zewnętrznego przypisania winy;
wyłącznie do zmiany statusu prawnego człowieka.

Zmianie na gorsze uległ „cały Adam”, czyli człowiek rozumiany jako jedność duszy i ciała.

2. Podstawa części o ziemskiej biografii Adama

Adam nie przeszedł bezpośrednio ze stanu pierwotnej integralności do chwały. Najpierw realnie doświadczył skutków upadku w swoim ciele, psychice, relacji z Bogiem i relacjach rodzinnych.

Fiszka pomaga zatem uzasadnić sekwencję:

status integritatis → lapsus → ziemskie życie człowieka upadłego → śmierć → odkupienie → chwała.

3. Podstawa ostrożnego użycia pojęcia „entropii duchowej”

Dokument może zostać wykorzystany jako teologiczna podstawa twierdzenia, że upadek spowodował realne pogorszenie kondycji duchowej człowieka. Sam jednak nie mówi o „entropii” ani nie dowodzi historycznego narastania tego pogorszenia.

Termin „entropia duchowa” musiałby zostać zdefiniowany jako metaforyczne określenie:

utraty sprawiedliwości pierwotnej;
osłabienia harmonii między władzami;
pojawienia się pożądliwości;
większej podatności na grzech;
utrwalania nabytych wad;
społecznej kumulacji złych wzorców i struktur grzechu.
4. Wyznaczenie granicy wobec argumentacji biologicznej

Sformułowanie „co do ciała […] zmienił się na gorsze” potwierdza cielesny wymiar następstw upadku. Nie określa jednak:

zmian genomu;
tempa mutacji;
pierwotnej sekwencji DNA Adama;
sposobu biologicznego przekazywania skutków upadku;
stałego pogarszania się genomu w każdym pokoleniu.

Do argumentów biologicznych potrzebne są odrębne źródła empiryczne.

Adam; grzech pierworodny; Sobór Trydencki; ciało i dusza; sprawiedliwość pierwotna; zranienie natury; pożądliwość; entropia duchowa

Sobór Trydencki naucza, że pierwszy grzech Adama spowodował realną zmianę jego kondycji. Adam utracił otrzymaną od Boga świętość i sprawiedliwość, został poddany śmierci oraz niewoli diabła, a jako cały człowiek — w wymiarze cielesnym i duchowym — zmienił się na gorsze.

Skutki grzechu nie ograniczyły się do Adama. Potomstwu przekazana została nie tylko śmierć i cierpienie fizyczne, lecz także grzech, określony jako śmierć duszy.

Adam został obdarzony świętością i sprawiedliwością.
W raju przekroczył Boży nakaz.
Przestępstwo spowodowało natychmiastową utratę otrzymanego daru.
Grzech sprowadził gniew i oburzenie Boże.
Następstwem grzechu stała się śmierć, przed którą Bóg wcześniej ostrzegł człowieka.
Wraz ze śmiercią Adam popadł w niewolę tego, który posiadał władzę nad śmiercią, czyli diabła.
Skutek nie ograniczył się do jednej władzy ani jednego wymiaru człowieka.
Cały Adam, zarówno co do ciała, jak i duszy, zmienił się na gorsze.
Grzech Adama nie zaszkodził wyłącznie jemu.
Potomstwu przekazane zostały nie tylko cielesna śmierć i cierpienie, ale także grzech będący śmiercią duszy.
Zatem grzech pierworodny posiada wymiar osobisty w Adamie oraz powszechny w jego potomkach.

Założenia jawne
Adam był rzeczywistym pierwszym człowiekiem;
znajdował się pierwotnie w stanie świętości i sprawiedliwości;
otrzymany stan mógł zostać utracony przez dobrowolne nieposłuszeństwo;
śmierć człowieka pozostaje w związku z grzechem;
człowiek składa się z ciała i duszy;
istnieje rzeczywiste oddziaływanie grzechu Adama na jego potomstwo;
grzech pierworodny jest przekazywany całemu rodzajowi ludzkiemu.
Założenia stanowiące szersze tło doktrynalne
ciało i dusza należą do jednego człowieka;
grzech może powodować skutki wykraczające poza pojedynczy akt woli;
stan moralny i nadprzyrodzony człowieka pozostaje powiązany z jego całościową kondycją;
natura ludzka po upadku pozostaje naturą ludzką, choć zranioną;
utrata sprawiedliwości pierwotnej nie oznacza unicestwienia stworzonego dobra natury;
skutki grzechu mogą mieć wymiar indywidualny oraz wspólnotowy.

„cały Adam”;
ciało;
dusza;
zmiana na gorsze;
świętość pierwotna;
sprawiedliwość pierwotna;
śmierć duszy;
niewola diabła;
natura zraniona;
pożądliwość;
przekazywanie przez rodzenie;
wina;
kara;
następstwa grzechu;
„entropia duchowa”.

Dekret powstał w kontekście XVI-wiecznych sporów dotyczących grzechu pierworodnego, pożądliwości, usprawiedliwienia i chrztu. Sobór nie zamierzał przedstawić pełnej biologicznej ani psychologicznej antropologii człowieka po upadku. Jego celem było zabezpieczenie zasadniczych prawd wiary:

historycznej roli Adama;
realności pierwotnego daru;
rzeczywistej utraty tego daru;
powszechności następstw pierwszego grzechu;
konieczności odkupienia w Chrystusie.

Najsilniejsza życzliwa interpretacja brzmi:

Grzech pierworodny nie jest tylko zewnętrznym orzeczeniem ani intelektualną niewiedzą. Oznacza rzeczywiste pogorszenie kondycji całego człowieka. Ponieważ człowiek jest jednością cielesno-duchową, następstwa zerwania z Bogiem ujawniają się zarówno w jego śmiertelności i cierpiętliwości, jak i w duchowej utracie świętości, sprawiedliwości oraz wewnętrznego ładu.

Nie należy natomiast przypisywać Soborowi szczegółowego stanowiska na temat genetyki, neurologii, ewolucji biologicznej ani mechanizmów międzypokoleniowej kumulacji obciążeń.

Cytat pozwala skorygować dwa uproszczenia.

Pierwszym byłoby przedstawienie Adama w niebie wyłącznie przez odniesienie do jego pierwotnej doskonałości. Adam, który został odkupiony, nie jest po prostu Adamem sprzed grzechu. Jest tym samym Adamem, który uległ realnej degradacji cielesnej i duchowej, żył w stanie natury upadłej i doświadczył następstw własnego czynu.

Drugim uproszczeniem byłoby rozdzielenie cielesnego i duchowego wymiaru jego ziemskiej historii. Sobór wyraźnie stwierdza, że pogorszenie objęło „całego Adama”.

Dla problemu niebieskiego cierpienia rodzi się zatem pytanie:

Co z tej cielesno-duchowej historii pozostaje elementem osobowej tożsamości Adama w chwale, a co zostaje uzdrowione, usunięte albo przemienione?

Cytat nie odpowiada na to pytanie, ale pokazuje, że do chwały nie prowadziła droga od rajskiej integralności bezpośrednio do nieba. Pomiędzy tymi stanami znajduje się rzeczywiste doświadczenie upadku, cierpienia, śmierci i odkupienia.

Przyjmuję, że:

upadek objął całego człowieka, a więc zarówno wymiar duchowy, jak i cielesny;
człowieka nie można rozdzielić na niezależną historię duszy i niezależną historię ciała;
stan duchowy może oddziaływać na sposób funkcjonowania ciała;
ból, choroba, zmęczenie, zmysły i procesy zachodzące w mózgu mogą oddziaływać na przeżycia, myślenie i decyzje;
relacja między ciałem a duszą ma charakter wzajemny, choć jej dokładnego mechanizmu jeszcze nie określam;
człowiek podlega wpływowi osób, środowiska, obrazów, słów, tekstów i utrwalonych wspomnień;
życie społeczne może wzmacniać zarówno dobro, jak i zło;
powtarzane wybory i przyjmowane treści mogą utrwalać określony kierunek życia;
grzech pierworodny czyni człowieka podatnym na nieuporządkowanie i uleganie złu;
łaska, działanie Ducha Świętego i świadome wybieranie dobra mogą przeciwdziałać temu procesowi;
w zbawionym Adamie nie mogą pozostawać aktualne dyspozycje sprzeciwiające się Bogu;
pełne odkupienie człowieka wymaga również zmartwychwstania i przemiany ciała.

Moja intuicja dotycząca źródła zła jest taka, że moralne zwrócenie ku złu rozpoczyna się we wnętrzu osoby. Ciało, zmysły i mózg mogą wzmacniać, ukierunkowywać lub komplikować przeżywaną walkę, ale nie stanowią odrębnego od duszy podmiotu działania.

Nie uważam, że sam tekst Soboru Trydenckiego dowodzi całej koncepcji historycznie narastającej entropii antropologicznej. Dokument dostarcza punktu wyjścia: stwierdza realne pogorszenie całego Adama. Dalszy model kumulowania się następstw wymaga osobnych argumentów.

Nie przedstawiam entropii duchowej jako:

prawa fizycznego;
wielkości mierzalnej;
procesu identycznego z entropią termodynamiczną;
terminu używanego przez Magisterium;
nieodwracalnego determinizmu.

Nie uznaję jeszcze za dowiedzione, że:

każde następne pokolenie jest pod każdym względem gorsze od poprzedniego;
sama liczba ludzi automatycznie powoduje wzrost zła;
określony jest jeden nieuchronny doczesny kres tego procesu;
każda zła myśl pochodzi bezpośrednio od złego ducha;
każda choroba jest skutkiem określonego stanu moralnego;
zaburzenie psychiczne prowadzi wprost do choroby nowotworowej;
sam brak ciała automatycznie czyni każdą duszę dobrą;
posiadanie ciała jest samo w sobie źródłem zła;
moje osobiste doświadczenie wystarcza do ustanowienia uniwersalnego prawa historii.

Wzrost liczby ludzi traktuję raczej jako możliwość zwielokrotnienia relacji, bodźców, wzorców i wpływów, a nie jako samodzielną przyczynę wzrostu zła.

Najsilniejszy kontrargument głosi, że z jednorazowego pogorszenia całego Adama nie wynika historyczne, narastające pogarszanie się kolejnych pokoleń. Sobór mówi o powszechności stanu upadku, nie o wzroście jego natężenia.

Pojęcie entropii może ponadto sugerować:

fizyczną mierzalność duszy;
bezwzględną nieodwracalność;
automatyczny rozpad;
działanie pozbawione wolności;
nieuchronne zmierzanie ludzkości ku zagładzie.

Można również zarzucić, że przypisywanie ciału, zmysłom i mózgowi roli czynnika „ciągnącego ku złu” zbliża się do dualizmu. Chrześcijaństwo uznaje ciało za dobro stworzone, a złe duchy same są bytami bezcielesnymi. Zło nie może więc zostać wyjaśnione samą cielesnością.

Dodatkową trudnością jest to, że historia zawiera nie tylko kumulację zła, lecz również nawrócenia, rozwój cnót, świętość, przemianę kultur i działanie łaski. Nie można więc mówić o prostym, jednostajnym moralnym regresie.

Najpoważniejsze zastrzeżenie naukowe dotyczy przechodzenia od osobistej obserwacji do tez o przyczynowości biologicznej. Związki między stanem psychicznym, chorobą somatyczną i nowotworami wymagają badań empirycznych; nie mogą zostać ustanowione przez samą analogię teologiczną.

Nie rozumiem entropii duchowej dosłownie. Jest ona metaforą narastania nieładu, a nie zastosowaniem równania fizycznego do duszy.

Nie twierdzę również, że proces ten działa bez wyjątku albo że każde pokolenie musi być gorsze od poprzedniego. Sam przyznaję, że perspektywa mojego życia jest zbyt krótka, aby rozstrzygnąć kierunek całej historii.

Moja teza dotyczy możliwości kumulowania się skutków poprzez:

osobiste nawyki;
powtarzane wybory;
wpływ środowiska;
przekazywane obrazy i sposoby myślenia;
społeczne utrwalanie zła.

Jednocześnie przyjmuję realność kierunku przeciwnego: łaska, Duch Święty, dobre środowisko i świadome decyzje mogą powstrzymywać ten proces.

Nie uważam ciała za odrębną złą substancję. Moja intuicja dotyczy raczej tego, że w obecnym stanie człowieka zmysły, potrzeby, przeżycia i działanie mózgu uczestniczą w przestrzeni moralnego wyboru. Ciało może wzmacniać określone pragnienia, lecz pozostaje częścią jednej osoby.

Odpowiedź pozostaje jednak niepełna. Konieczne jest filozoficzne doprecyzowanie zdania, że „całe zło wywodzi się z duszy”, oraz rozróżnienie:

źródła moralnej winy;
cielesnego uwarunkowania działania;
zranionej natury;
działania złego ducha;
osobistej zgody woli.

Podobnie moja intuicja o duszy oddzielonej musi zostać skonfrontowana z teologią sądu, łaski i utwierdzenia w dokonanym wyborze. Sama nieobecność ciała nie wyjaśnia jeszcze trwania duszy w dobru.

Wkładem własnym artykułu może być model historycznej entropii antropologicznej, obejmujący pięć powiązanych poziomów.

1. Początek protologiczny

Pierwszy grzech powoduje realne pogorszenie całego człowieka. Jest to punkt wyjścia wynikający z nauczania Soboru Trydenckiego.

2. Mechanizm osobowego sprzężenia zwrotnego

Człowiek odbiera obrazy, słowa, zachowania i przykłady innych ludzi. Treści te wpływają na myśli i pragnienia. Myśli i pragnienia wpływają na wybory. Powtarzane wybory tworzą nawyki, a nawyki wpływają na sposób odbierania kolejnych treści.

Możliwy schemat:

doświadczenie → myśl → pragnienie → wybór → nawyk → nowe doświadczenie.

W ten sposób nieuporządkowanie może samo się wzmacniać.

3. Kumulacja społeczna

Ponieważ człowiek jest istotą społeczną, nieporządek nie pozostaje wyłącznie prywatny. Może przechodzić w:

wychowanie;
obyczaje;
język;
obrazy kultury;
instytucje;
utrwalone wzorce zachowań;
środowiska sprzyjające złu.

Nie oznacza to zwiększania się samego grzechu pierworodnego. Oznacza możliwość narastania historycznego obciążenia jego następstwami.

4. Przeciwdziałanie łaski

Proces nie jest zamknięty ani absolutnie deterministyczny. Łaska, działanie Ducha Świętego, nawrócenie, prawda i dobre relacje mogą przerwać sprzężenie prowadzące ku złu i skierować człowieka ku dobru.

5. Dopełnienie eschatologiczne

Ostateczne przezwyciężenie nieuporządkowania dokonuje się nie przez naturalny postęp ludzkości, lecz przez odkupienie i zmartwychwstanie. Zbawienie obejmuje nie tylko „duchową część” człowieka, lecz człowieka w jego cielesno-duchowej jedności.

Główna teza autorska:

Grzech pierworodny nie powiększa się ilościowo w kolejnych pokoleniach, lecz jego następstwa mogą ulegać historycznej kumulacji poprzez sprzężenie między życiem wewnętrznym, cielesnością, wyborami i środowiskiem społecznym. Proces ten nie jest nieuchronny, ponieważ przeciwstawia mu się łaska, natomiast jego definitywne przezwyciężenie następuje dopiero w zbawieniu całego człowieka.

Teza dotycząca Adama:

Adam w chwale zachowuje prawdę biografii człowieka upadłego, ale nie zachowuje aktualnego nieuporządkowania, niewoli zła ani dyspozycji sprzeciwiających się Bogu. Po zmartwychwstaniu odkupienie obejmie także jego ciało.

Przeanalizować cały Dekret o grzechu pierworodnym, zwłaszcza różnicę między:
pogorszeniem samego Adama;
przekazaniem grzechu pierworodnego;
śmiercią i cierpieniem fizycznym;
„śmiercią duszy”.
Zbadać u Tomasza I–II, q. 81–85:
istotę grzechu pierworodnego;
zranienie natury;
utratę dobra natury;
skutki grzechu w człowieku.
Przeanalizować Tomaszową naukę o:
źródłach grzechu;
wpływie zmysłowości;
działaniu diabła;
osobistej zgodzie woli.
W katechezach Jana Pawła II zbadać:
pierwotną harmonię;
pożądliwość;
relację ducha i ciała;
odkupienie ciała;
ciało uwielbione.
U Augustyna zbadać:
społeczne szerzenie się zła;
utrwalanie nieuporządkowanej miłości;
relację między civitas Dei i civitas terrena;
rolę woli, pożądliwości i złych duchów.
U Ratzingera przeanalizować powiązanie stworzenia, upadku i odkupienia oraz jego krytykę obrazu historii jako automatycznego postępu.
W części biologicznej oddzielić:
dane dotyczące mutacji;
hipotezę Sanforda;
stanowisko głównego nurtu genetyki populacyjnej;
teologiczną interpretację cielesnego pogorszenia.
W literaturze medycznej zweryfikować związki pomiędzy:
stresem;
zdrowiem psychicznym;
zachowaniami;
odpornością;
chorobami somatycznymi;
nowotworami.
Nie utożsamiać zależności statystycznej z bezpośrednią przyczynowością.
Zbadać teologię duszy oddzielonej, aby ustalić, czy brak władz organicznych oznacza brak określonych pokus, czy jedynie zmianę sposobu istnienia i działania.
Rozróżnić:
powszechne zmartwychwstanie wszystkich;
zbawienie;
uwielbienie ciał zbawionych;
zmartwychwstanie ku sądowi.

Soborowe stwierdzenie, że wskutek pierwszego grzechu „cały Adam co do ciała i co do duszy zmienił się na gorsze”, pozwala mówić o integralnym, antropologicznym wymiarze upadku. Nie dowodzi jednak samo przez się, że kondycja każdego kolejnego pokolenia musi być gorsza od kondycji poprzedniego. Na potrzeby niniejszego artykułu proponuję zatem pojęcie „entropii antropologicznej” nie jako terminu Magisterium ani prawa fizycznego, lecz jako hipotezę opisującą możliwość historycznego narastania nieuporządkowania w człowieku i jego środowisku. Wymiar duchowy tego procesu ujawnia się w tym, czym człowiek karmi swoje myśli i pragnienia, jakie podejmuje decyzje i jakie utrwala nawyki. Wymiar społeczny polega na przekazywaniu sposobów życia, obrazów, słów i struktur sprzyjających dobru albo złu. Ponieważ człowiek stanowi jedność duszy i ciała, utrwalony kierunek życia może również oddziaływać na jego cielesną kondycję, choć dokładny charakter tej zależności wymaga odrębnego uzasadnienia.

Drugi akapit:

Tak rozumiana entropia nie jest procesem absolutnym. Człowiek może poddać się wpływom, które pogłębiają nieporządek, ale może również otworzyć się na działanie Ducha Świętego. Łaska nie jest jednym z naturalnych elementów procesu, lecz przychodzącą od Boga zasadą odnowy. Dlatego chrześcijańska wizja historii nie jest ani prostym progresywizmem, ani fatalistycznym obrazem nieuchronnego rozpadu. Ostateczna integralność nie jest wytworem samoczynnego rozwoju natury, lecz darem odkupienia, który w zmartwychwstaniu obejmie całego człowieka.

Trzeci akapit, dotyczący Adama:

W chwale Adam nie traci prawdy o tym, że po upadku zmienił się na gorsze co do duszy i ciała. Nie zachowuje jednak aktualnych dyspozycji sprzeciwiających się Bogu ani niewoli zła. Jego ziemska biografia pozostaje częścią osobowej tożsamości, natomiast jej nieuporządkowanie zostaje przezwyciężone. Pełne uzdrowienie Adama nie polega na trwałym oddzieleniu duszy od ciała, lecz na przyszłym zmartwychwstaniu, w którym także ciało stanie się uczestnikiem chwały.

AD-BF-01 — szczęśliwość duszy przed zmartwychwstaniem;
AD-TA-01 — jedność duszy i ciała;
AD-TA-02 — wiedza duszy oddzielonej;
AD-TA-03 — błogosławieni wobec potępionych;
AD-AUG-01 — porządek człowieka przed upadkiem;
AD-JPII-01 — pierwotna niewinność;
AD-JPII-02 — pożądliwość i odkupienie ciała;
AD-RAT-01 — stworzenie, upadek i odkupienie;
AD-RAT-02 — stan pośredni;
AD-SAN-01 — entropia genetyczna;
AD-KOE-01 — religijność, zdrowie psychiczne i zdrowie fizyczne;
część artykułu: „Upadek jako pogorszenie całego człowieka”;
część artykułu: „Entropia antropologiczna jako hipoteza autorska”;
część artykułu: „Społeczne mechanizmy kumulowania następstw grzechu”;
część artykułu: „Łaska jako zasada przeciwna nieuporządkowaniu”;
część artykułu: „Zmartwychwstanie jako uzdrowienie całego człowieka”.

working

medium