Stanovich Keith E., Toplak Maggie E., 2013-Myside Bias, Rational Thinking, and Intelligence

Miejsce: końcowa część rozdziału 1, przy przejściu od regulacji emocji do pokory poznawczej.

Funkcja:

rozbić przekonanie: „Jestem inteligentny, więc mnie te mechanizmy nie dotyczą”;
pokazać, że edukacja i sprawność logiczna nie zastępują samokontroli poznawczej;
uzasadnić potrzebę świadomego zatrzymania przed oceną argumentu;
przygotować czytelnika do późniejszych rozdziałów o błędzie potwierdzenia;
wprowadzić myśl, że rozum może służyć zarówno poszukiwaniu prawdy, jak i racjonalizowaniu tego, co wcześniej wybrały emocje albo tożsamość.

myside bias
stronniczość własnej strony
inteligencja
racjonalność
pokora poznawcza
błąd potwierdzenia
ocena argumentów
światopogląd
tożsamość
oddzielenie przekonań od dowodów
metapoznanie
aktywnie otwarty umysł

Człowiek może być bardzo inteligentny, wykształcony i sprawny argumentacyjnie, a mimo to oceniać dowody stronniczo, kiedy dotyczą one jego własnych przekonań, interesów lub tożsamości.

Problem nie zawsze polega na braku zdolności do myślenia. Czasem polega na tym, że całkiem sprawny rozum zostaje zatrudniony do obrony wniosku przyjętego wcześniej.

Racjonalna ocena argumentu wymaga czasowego oddzielenia pytania: „Czy podoba mi się ten wniosek?” od pytania: „Czy wniosek rzeczywiście wynika z danych?”.
Ludzie mają naturalną skłonność do uprzywilejowywania własnego stanowiska.
Skłonność ta występuje także u osób o wysokich zdolnościach poznawczych.
Inteligencja może pomóc w ograniczeniu stronniczości, gdy człowiek zostanie wyraźnie uprzedzony, że powinien odsunąć własne poglądy.
W sytuacjach codziennych takie ostrzeżenie zwykle się nie pojawia. Dlatego sama inteligencja nie wystarcza.
Potrzebne są dodatkowe dyspozycje i procedury: otwartość umysłu, świadome poszukiwanie kontrargumentów, porównywanie standardów stosowanych wobec obu stron oraz gotowość do korekty własnego stanowiska.

Fiszka dobrze wspiera Twoją podstawową ideę „świadomości własnej świadomości”. Sam fakt, że człowiek jest inteligentny, wykształcony albo dużo przeczytał, nie daje mu jeszcze władzy nad sposobem, w jaki jego umysł broni własnych przekonań.

Źródło pozwala doprecyzować istotną myśl:

Świadomość mechanizmu nie czyni nas automatycznie bezstronnymi, ale może uruchomić procedurę zatrzymania, której bez tej świadomości prawdopodobnie w ogóle byśmy nie zastosowali.

W rozdziale 1 wystarczy przywołać Stanovicha jeden raz, w krótkim, mocnym akapicie. Nie warto rozwijać tam pełnej teorii myside bias, ponieważ bardziej szczegółowe omówienie powinno znaleźć się później, przy faktach, interpretacjach i błędzie potwierdzenia.

Możliwy kierunek akapitu:

Inteligencja nie daje immunitetu na stronniczość. Czasem zapewnia tylko lepszy zestaw narzędzi do obrony stanowiska, które zdążyliśmy już polubić. Możemy budować precyzyjne argumenty, przywoływać źródła i punktować błędy przeciwnika, a mimo to omijać jedno pytanie: czy równie surowo potraktowalibyśmy ten sam argument, gdyby wspierał naszą stronę?

To sformułowanie jest syntezą przeznaczoną do dalszej redakcji, nie cytatem ze Stanovicha.

Przyjmuję jako trafne rozróżnienie między posiadaniem zdolności intelektualnych a faktycznym posługiwaniem się nimi w sposób racjonalny. Człowiek może umieć przeprowadzić poprawne rozumowanie, a jednak nie uruchomić tej umiejętności wtedy, gdy sprawa dotyczy jego tożsamości, przekonań, interesów, pracy lub poczucia własnej wartości.

Trafna jest także obserwacja, że wysoka inteligencja pomaga skuteczniej wtedy, gdy człowiek zostanie wyraźnie wezwany do oddzielenia własnych przekonań od oceny argumentu. W codziennym życiu takiego ostrzeżenia zazwyczaj nie otrzymujemy. Nikt nie mówi nam przed ważną rozmową: „Uważaj, teraz bronisz nie tylko poglądu, lecz również siebie”. Dlatego człowiek może posiadać odpowiednie narzędzia poznawcze, ale nie zauważyć momentu, w którym powinien ich użyć przeciwko własnej pierwszej reakcji.

Roboczo rozumiem racjonalność jako zdolność łączenia faktów, obserwacji i posiadanej wiedzy, aby interpretować zdarzenia przeszłe, rozumieć teraźniejszość i przewidywać możliwe konsekwencje przyszłych działań. Nie utożsamiam jednak tak rozumianej racjonalności z całością ludzkiej inteligencji. Inteligencja obejmuje również wymiar emocjonalny. To on pozwala włączyć poznaną prawdę w życie całego człowieka: jego motywacje, relacje, decyzje i sposób reagowania.

Nie przyjmuję twierdzenia, że inteligencja nie ma znaczenia dla racjonalnego myślenia. Artykuł Stanovicha takiego wniosku nie uzasadnia. Nie pokazuje również, że osoby bardziej inteligentne są zawsze bardziej stronnicze albo że każda obrona własnego stanowiska stanowi przejaw błędu poznawczego.

Nie każda stałość przekonań jest zamknięciem umysłu. Człowiek może pozostawać przy swoim stanowisku dlatego, że ma ku temu dobre racje, a nie dlatego, że odrzuca wszystkie dane przeciwne. Podobnie wewnętrzna spójność światopoglądu jest wartością. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy potrzeba spójności staje się ważniejsza od prawdy i zaczynam dopasowywać każde nowe doświadczenie do wcześniejszych założeń.

Artykuł nie rozstrzyga także relacji między inteligencją emocjonalną a racjonalnością poznawczą. Moje przekonanie, że inteligencja emocjonalna jest najwyższym lub integrującym przejawem inteligencji, pozostaje moją interpretacją filozoficzno-psychologiczną. Nie powinienem przedstawiać jej jako wniosku wynikającego z badań Stanovicha.

Moja zasada powolnej zmiany światopoglądu może stać się bardzo wygodnym i inteligentnie zbudowanym systemem obronnym. Mogę każdemu niewygodnemu argumentowi odpowiedzieć, że jest jeszcze zbyt słaby, zbyt pojedynczy, zbyt świeży albo wywołuje zbyt silne emocje. W ten sposób deklarowana rozwaga przestanie chronić mnie przed pochopnością, a zacznie chronić moje przekonania przed możliwością obalenia.

Podobne ryzyko dotyczy poszukiwania synergii. Pragnienie zbudowania spójnego obrazu świata jest wartościowe, ale może prowadzić do usuwania lub reinterpretowania wszystkiego, co do tego obrazu nie pasuje. Być może właśnie sprzeczność, której nie potrafię włączyć w dotychczasowy system, jest najważniejszą informacją, jaką powinienem potraktować poważnie.

Kontrowersyjna jest również moja teza o szczególnej roli inteligencji emocjonalnej. Jeżeli uznam, że wiedza i logika zawsze pełnią funkcję służebną wobec emocji, mogę zatrzeć granicę między uwzględnianiem emocji a oddawaniem im prawa do rozstrzygania o prawdziwości twierdzeń.

Przyjmuję ten kontrargument jako poważny. Dlatego sama deklaracja: „zmieniam zdanie powoli” nie wystarczy. W sprawach dla mnie ważnych powinienem jeszcze przed pojawieniem się konfliktu określić, jakie dane, argumenty lub doświadczenia rzeczywiście mogłyby skłonić mnie do korekty. W przeciwnym razie będę przesuwał wymagania za każdym razem, gdy pojawi się dowód przeciwny.

Powolność zmiany powinna oznaczać czas na sprawdzenie argumentu, a nie bezterminowe odkładanie jego oceny. Mogę dać sobie przestrzeń na opadnięcie emocji, zbadanie źródeł i rozmowę z kilkoma osobami. Po tym czasie powinienem wrócić do problemu i jasno powiedzieć, czy nowe dane coś zmieniły.

Emocję traktuję jako ważną informację o mnie: o tym, czego się boję, czego pragnę i czego bronię. Nie traktuję jej jednak jako samodzielnego dowodu na prawdziwość twierdzenia o świecie. Synergia między poznaniem i emocjami nie oznacza, że zawsze mają mówić to samo. Czasem ich konflikt jest konieczny. Rozum może dojść do wniosku, którego emocjonalnie jeszcze nie potrafię przyjąć. Emocje mogą z kolei wskazać, że pozornie logiczna decyzja pomija coś ważnego dla człowieka. Dojrzałość polega na tym, by żadnej ze stron nie uciszyć, ale też żadnej nie oddać całej władzy.

Myside bias może ujawniać się nie tylko jako jawna obrona własnej racji, lecz także jako pragnienie zachowania wewnętrznej spójności światopoglądu. Człowiek poszukuje takich interpretacji nowych danych, które dają się połączyć z tym, co wcześniej przyjął. Potrzeba ta ma podwójny charakter: chroni przed chaotycznym zmienianiem poglądów, ale może również sprawić, że żaden fakt nie będzie w stanie naprawdę zakwestionować istniejącego systemu.

Dojrzałość poznawcza wymaga zatem odróżnienia wierności przekonaniom od defensywnego przywiązania do nich. Wierność dopuszcza pytania, sprawdza źródła i potrafi wskazać warunki własnej korekty. Defensywność stale przesuwa te warunki, aby nie dopuścić do zmiany.

W moim przypadku ważnym wskaźnikiem przejścia od poszukiwania prawdy do obrony własnej strony jest wzrost temperatury emocjonalnej: przymus natychmiastowej odpowiedzi, poczucie krzywdy, pogarda wobec drugiego stanowiska, wyjątkowo szybka pewność lub przyjemność z odkrycia argumentu potwierdzającego moje przekonanie. Wtedy potrzebna jest pauza poznawcza: nie porzucenie stanowiska, lecz czasowe zawieszenie wyroku.

Doprecyzować relację pojęciową między:
inteligencją poznawczą;
racjonalnością;
inteligencją emocjonalną;
mądrością;
aktywnie otwartym myśleniem.
Zestawić Stanovicha z:
Raymondem Nickersonem — w zakresie nieświadomego budowania sprawy na rzecz własnego przekonania;
Haranem, Ritov i Mellers — w zakresie aktywnie otwartego myślenia i świadomego pozyskiwania większej ilości informacji;
Kahnemanem — w zakresie automatycznych osądów i trudności z uruchamianiem refleksyjnej kontroli;
Golemanem i Grossem — w zakresie wpływu emocji oraz ich regulowania.
Sprawdzić, czy zgromadzona literatura pozwala obronić tezę o inteligencji emocjonalnej jako wymiarze integrującym całą osobę. Na obecnym etapie należy oznaczać ją jako moje stanowisko robocze, a nie jako wynik artykułu Stanovicha.
Opracować prostą procedurę „alarmu poznawczego”:
rozpoznaj pobudzenie;
odłóż wyrok;
sformułuj argument strony przeciwnej;
zapytaj, czy zastosowałbym ten sam standard wobec własnego stanowiska;
wróć do oceny po określonym czasie.
Sformułować warunki, które odróżniają rozsądną stabilność światopoglądu od jego praktycznej niefalsyfikowalności.

Można być człowiekiem bardzo inteligentnym i nadal prowadzić we własnej głowie proces, w którym prokurator, adwokat oraz sędzia reprezentują tę samą stronę. Keith Stanovich i jego współpracownicy pokazują, że wysoka sprawność poznawcza sama nie daje odporności na myside bias — skłonność do łagodniejszego oceniania argumentów zgodnych z własnym stanowiskiem i surowszego traktowania argumentów przeciwnych. Inteligencja dostarcza narzędzi, ale nie decyduje jeszcze, w czyjej sprawie będą pracować.

Dlatego jednym z najważniejszych momentów samopoznania jest chwila, w której zapala się wewnętrzna lampka ostrzegawcza. U mnie może nią być silne poczucie niesprawiedliwości, krytyka czegoś, w co włożyłem dużo pracy, zagrożenie ważnego przekonania, nagła pewność albo przyjemność wynikająca z odnalezienia argumentu po mojej stronie. Nie oznacza to, że wtedy na pewno się mylę. Oznacza jedynie, że jeszcze nie powinienem wydawać wyroku. Warto na chwilę zaciągnąć lejce, pozwolić opaść emocjom i zadać sobie niewygodne pytanie: czy równie surowo oceniłbym ten sam argument, gdyby wspierał stanowisko przeciwne?

Powiązane fiszki i autorzy:

SWT_2013-1 — Stanovich, West, Toplak: myside bias i brak automatycznej ochrony wynikającej z wysokiej inteligencji;
NCK_1998-1 — Nickerson: błąd potwierdzenia i nieświadome budowanie sprawy na rzecz własnych przekonań;
Kahneman: automatyczne osądy, System 1 i trudność uruchomienia refleksyjnej kontroli;
Haran, Ritov, Mellers: aktywnie otwarte myślenie i pozyskiwanie informacji;
Goleman: porwanie emocjonalne i samoświadomość;
Gross: regulacja emocji;
Robson: oczekiwania współtworzące percepcję.

Miejsca w książce:

końcowa część rozdziału 1 — przejście od emocji do pokory poznawczej;
rozdział 2 — odróżnienie danych od interpretacji;
rozdział 4 — pełniejsze omówienie myside bias, błędu potwierdzenia i aktywnie otwartego umysłu;
wstęp do Części I — uzasadnienie idei „świadomości własnej świadomości”.

working

high