Lipton Peter,2004-Inference-to-the-Best-Explanation-Routledge

Fiszka ma stanowić filozoficzny fundament części rozdziału 2 poświęconej przechodzeniu od faktów do interpretacji.

Nickerson pokazuje, że człowiek łatwo buduje argumentację na rzecz przyjętej wcześniej wersji. Stanovich pokazuje, że wysoka inteligencja nie chroni przed faworyzowaniem własnego stanowiska. Haran, Ritov i Mellers wskazują, że warto przedłużyć poszukiwanie informacji. Lipton pozwala wykonać kolejny krok: po zgromadzeniu danych należy porównać kilka realnych wyjaśnień i ocenić, które z nich najlepiej odpowiada całemu materiałowi.

W rozdziale należy wykorzystać prosty przykład codzienny, np. brak odpowiedzi na wiadomość, opóźnienie wykonawcy, zachowanie klienta albo konflikt rodzinny. Najpierw podać fakt, następnie kilka możliwych wyjaśnień, a potem pokazać kryteria ich oceny.

Szczególnie ważna będzie zasada: „najlepsze spośród rozważanych wyjaśnień może nadal być niewystarczające”. Pozwoli ona nauczyć czytelnika, że odpowiedzialne myślenie czasem kończy się zdaniem: „jeszcze nie wiem”.

Fiszka przygotuje również czytelnika do późniejszych części książki. Przypadek, konieczność, multiświat, projekt, różne scenariusze abiogenezy i interpretacje ewolucji będą właśnie konkurencyjnymi wyjaśnieniami. Rozdział 2 powinien dostarczyć narzędzia, zanim książka zacznie je stosować.

wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia
inferencja abdukcyjna
abdukcja
fakt i interpretacja
hipotezy konkurencyjne
wyjaśnienie potencjalne
wyjaśnienie rzeczywiste
likeliest explanation
loveliest explanation
wiedza tła
prostota
zakres wyjaśnienia
mechanizm
zawieszenie sądu
agnostycyzm poznawczy
rozdział 2

W praktyce poznawczej człowiek często wnioskuje od danych do hipotezy, która — gdyby była prawdziwa — najlepiej wyjaśniałaby te dane na tle konkurencyjnych możliwości. Wartość wyjaśnienia może zatem stanowić istotny przewodnik przy ocenie prawdopodobieństwa hipotez, choć nie jest przewodnikiem jedynym ani niezawodnym.

Nie należy przyjmować każdej możliwej historii ani automatycznie wybierać hipotezy najbardziej atrakcyjnej. Wyjaśnienia trzeba porównywać, a jeśli wszystkie są zbyt słabe, racjonalne jest zawieszenie sądu.

Te same dane zazwyczaj można pogodzić z więcej niż jednym możliwym wyjaśnieniem.
Sam fakt, że hipoteza mogłaby wyjaśnić zjawisko, nie wystarcza do jej przyjęcia.
Należy porównać ją z konkurencyjnymi, poważnie rozważanymi hipotezami.
Wyjaśnienie potencjalne może okazać się fałszywe; dlatego wnioskowanie pozostaje omylne.
„Najlepsze” może oznaczać najbardziej prawdopodobne albo najbardziej pogłębiające rozumienie. Te dwa kryteria nie zawsze prowadzą do tego samego wyniku.
Cnoty takie jak mechanizm, precyzja, zakres, prostota, płodność poznawcza i zgodność z wiedzą tła pomagają porównywać wyjaśnienia.
Cnoty wyjaśniające są ważnym przewodnikiem poznawczym, ale nie zastępują całej oceny dowodowej.
Najlepsza z dostępnych hipotez może nie przekroczyć progu wystarczającego uzasadnienia.
Wniosek: wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia porządkuje przejście od danych do hipotezy, lecz musi dopuszczać omylność i agnostycyzm.

Lipton zakłada realizm poznawczy: istnieje rzeczywistość niezależna od naszych interpretacji, a celem wnioskowania jest zbliżanie się do prawdy.

Zakłada też, że hipotezy mogą różnić się jakością wyjaśniającą oraz że przynajmniej niektóre cnoty wyjaśnienia mają wartość poznawczą.

Metoda wymaga wcześniejszego wygenerowania rozsądnego zestawu konkurencyjnych hipotez. Ten „filtr” nie jest neutralny. Zależy od wiedzy, wyobraźni, przygotowania, historii badań oraz przyjmowanego obrazu świata.

Wiedza tła jest potrzebna do oceny hipotez, ale sama również może wymagać rewizji.

Autor nie zakłada, że wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia opisuje wszystkie formy rozumowania ani że cnoty wyjaśniające są jedynym kryterium prawdy.

– wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia;
– indukcja i abdukcja;
– hipoteza konkurencyjna;
– wyjaśnienie potencjalne;
– wyjaśnienie rzeczywiste;
– prawdopodobieństwo wyjaśnienia;
– wartość wyjaśniająca;
– likeliness — prawdopodobieństwo;
– loveliness — zdolność pogłębiania rozumienia;
– wiedza tła;
– cnoty wyjaśniające;
– próg wystarczającego uzasadnienia;
– zawieszenie sądu.

Lipton nie twierdzi, że ludzie zawsze świadomie sporządzają listę hipotez i przyznają im punkty za prostotę, zakres czy mechanizm. Próbuje raczej opisać jeden z ważnych sposobów, dzięki którym rzeczywiście przechodzimy od obserwacji do przekonań.

Najsilniejsza interpretacja jego stanowiska brzmi: wnioskowanie naukowe i codzienne nie polega jedynie na gromadzeniu faktów. Fakty trzeba połączyć w wyjaśnienie, a jakość wyjaśnienia wpływa na to, którą hipotezę uznamy za bardziej wiarygodną.

Lipton zachowuje przy tym umiar. Nie przedstawia metody jako całkowitego opisu nauki ani jako nieomylnej drogi do prawdy. Cnoty wyjaśniające są ważnym przewodnikiem, lecz nie zwalniają z badania dowodów, rozważania alternatyw i korekty stanowiska.

Fiszka dostarcza rozdziałowi 2 brakującego pomostu między „faktami” a „interpretacjami”. Pokazuje, że interpretacja nie jest dowolnym komentarzem do danych. Można ją racjonalnie oceniać, zestawiając z alternatywami oraz badając, jak wiele faktów wyjaśnia, jaki mechanizm proponuje i czy prowadzi do dalszych sprawdzalnych konsekwencji.

Jednocześnie Lipton zabezpiecza książkę przed zbyt szybkim przejściem od danych do światopoglądowej konkluzji. To, że jedna interpretacja wygląda lepiej niż pozostałe, nie oznacza jeszcze pewności. Trzeba sprawdzić, czy zestaw konkurentów był dostatecznie szeroki i czy zwycięska hipoteza rzeczywiście przekracza próg uzasadnienia.

Dla całych „Projektowanych” będzie to reguła uczciwości: nie wybieramy wyjaśnienia dlatego, że odpowiada naszym oczekiwaniom, lecz pytamy, jak radzi sobie ono z danymi oraz najmocniejszymi alternatywami.

Przyjmuję, że jeden fakt może być zgodny z kilkoma konkurencyjnymi wyjaśnieniami. Samo wymyślenie historii, która pasuje do danych, nie wystarcza. Trzeba sprawdzić, czy inne realne możliwości nie radzą sobie z nimi równie dobrze albo lepiej.

Za trafne uznaję rozróżnienie między:

wyjaśnieniem możliwym;
wyjaśnieniem najbardziej atrakcyjnym;
wyjaśnieniem najbardziej prawdopodobnym;
wyjaśnieniem dostatecznie dobrym, aby je roboczo przyjąć.

Przyjmuję również, że „najlepsze spośród znanych” nie oznacza jeszcze „prawdziwe”. Możliwe, że nie odkryłem właściwej hipotezy albo wszystkie rozważane przeze mnie wersje są słabe.

Za ważne uznaję patrzenie na problem w różnych warunkach życia. Ta sama hipoteza może wyglądać inaczej, gdy rozważam ją w napięciu, spokoju, samotności, rozmowie z bliską osobą albo w konfrontacji z człowiekiem, który myśli zupełnie inaczej. Powrót do pytania po pewnym czasie pomaga mi odróżnić chwilowe poruszenie od bardziej trwałego przekonania.

Przyjmuję, że wiedza tła jest nieunikniona. Nie patrzę na świat z całkowicie neutralnego punktu. Wiara chrześcijańska wpływa na pytania, które stawiam, na zakres dostrzeganych możliwości oraz na moje przekonanie, że rzeczywistość może posiadać sens i ostateczne źródło.

Nie oznacza to jednak, że człowiek niewierzący nie ma własnej wiedzy tła. Naturalizm, materializm, agnostycyzm albo przekonanie o metodologicznej samowystarczalności nauk przyrodniczych również wpływają na zestaw dopuszczanych wyjaśnień.

Obiektywność nie polega zatem na całkowitym usunięciu wszelkich założeń. Polega na ich ujawnieniu, zastosowaniu tych samych kryteriów wobec wszystkich stron oraz poddaniu argumentów publicznej kontroli.

Nie przyjmuję, że prostota sama w sobie świadczy o prawdziwości wyjaśnienia. Prosta historia może być elegancka i fałszywa. Złożona rzeczywistość nie ma obowiązku układać się zgodnie z moją potrzebą porządku.

Nie uważam również, że mowa ciała, mimika, sposób ubierania się albo emocjonalne wrażenie pozwalają niezawodnie odczytać intencję drugiego człowieka. Mogą zwrócić moją uwagę na niespójność. Nie są jednak samodzielnym dowodem kłamstwa, manipulacji ani szczerości.

Za niewykazane uważam twierdzenie, że po jednym rozpoznanym przypadku udawania potrafię już niezawodnie odróżniać grę od autentyczności. Nowa wiedza może zwiększyć moją ostrożność, ale może też prowadzić do podejrzliwości i dostrzegania aktorstwa tam, gdzie go nie ma.

Nie przyjmuję, że emocjonalny spokój albo silne wewnętrzne poruszenie są kryterium prawdy. Uczucie może sygnalizować zgodność hipotezy z moim doświadczeniem, światopoglądem lub pragnieniami. Nie mówi jeszcze, czy hipoteza odpowiada rzeczywistości.

Nie uważam także, że moja wiara może zastąpić analizę faktów i mechanizmów. Zdanie „Bóg stworzył świat” nie daje mi automatycznie wiedzy o tym, jak przebiegał określony proces fizyczny, biologiczny albo historyczny.

Odrzucam również przejście:

„to wyjaśnienie najlepiej pasuje do mojego chrześcijańskiego obrazu świata”

do:

„dlatego jest obiektywnie najlepszym wyjaśnieniem”.

Pierwsze zdanie opisuje zgodność z moją wiedzą tła. Drugie wymaga porównania z najmocniejszymi alternatywami.

Nie przyjmuję wreszcie, że wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia jest dedukcyjnym dowodem. Jeżeli w dalszych częściach książki będę chciał mówić o dedukcji prowadzącej do istnienia transcendentnego Bytu, muszę przedstawić osobny ciąg przesłanek, z których taki wniosek rzeczywiście wynika.

Najsilniejszy kontrargument brzmi: cały proces porównywania może być od początku ustawiony tak, aby zwyciężyło wyjaśnienie teistyczne.

To ja decyduję, jakie hipotezy zostaną dopuszczone do konkursu. To ja ustalam kryteria. Prostotę stawiam wysoko, choć koncepcja jednego transcendentnego Źródła może wydawać mi się prostsza ze względu na mój światopogląd. Zdolność nadawania całości sensu również sprzyja teizmowi, ponieważ właśnie sensu oczekuję. Moje emocjonalne wrażenia oraz przekonania o charakterze sprawców mogą dodatkowo zwiększać podatność na interpretacje zgodne z intuicją.

Wiara nie jest w moim przypadku neutralną wiedzą tła. Jest związana z relacją z Bogiem, nadzieją na życie wieczne, moralnością i całym rozumieniem siebie. Ewentualne odrzucenie teizmu miałoby dla mnie ogromne konsekwencje. Mogę więc nieświadomie oceniać wyjaśnienia naturalistyczne bardziej surowo niż własne.

Jednocześnie źle znoszę długotrwałe zawieszenie sądu. Mam potrzebę domknięcia problemu. Może ona prowadzić do wyboru najbardziej satysfakcjonującego wyjaśnienia, zanim zgromadzę wystarczające dane.

W rezultacie wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia może stać się jedynie elegancką formą efektu potwierdzenia: wybiorę Boga jako najlepszą hipotezę, ponieważ już wcześniej wierzę, że Bóg istnieje, a następnie opiszę tę decyzję jako wynik obiektywnego porównania.

Przyjmuję ten kontrargument jako realne zagrożenie. Nie mogę go usunąć samą deklaracją dobrej woli.

Dlatego potrzebuję procedury, która ograniczy możliwość ustawiania wyniku.

Po pierwsze, przed analizą danego problemu powinienem zapisać kryteria oceny i możliwe dane osłabiające moje stanowisko.

Po drugie, muszę przedstawić najmocniejszą dostępną wersję każdej poważnej alternatywy, korzystając z jej własnych źródeł, a nie jedynie z opisów sporządzonych przez apologetów.

Po trzecie, należy oddzielić kryteria rozstrzygające od pomocniczych. Zgodność z faktami, spójność i siła wyjaśniająca są podstawowe. Emocjonalne wrażenie, prostota narracyjna albo zgodność z charakterologicznym obrazem człowieka mogą jedynie podpowiadać hipotezę.

Po czwarte, przy każdym argumencie powinienem dopuścić trzy możliwe wyniki:

jedna hipoteza jest wystarczająco dobrze uzasadniona;
jedna hipoteza jest obecnie lepsza, ale jeszcze niewystarczająca;
żadna nie zasługuje obecnie na przyjęcie.

Po piąte, potrzebuję krytycznego czytelnika reprezentującego przeciwne stanowisko. Powinien on ocenić, czy przedstawiłem jego argument w sposób, który sam mógłby uznać za uczciwy.

Po szóste, muszę rozdzielić wniosek filozoficzny od aktu wiary. Moja wiara może istnieć również wtedy, gdy określony argument apologetyczny okaże się nieskuteczny. Dzięki temu nie muszę ratować każdego argumentu za wszelką cenę.

Po siódme, zawieszone problemy będę zapisywał. Notatka, kalendarz albo osobny rejestr pytań pozwolą mi powiedzieć „jeszcze nie wiem” bez lęku, że zagadnienie zniknie z pamięci.

Nie osiągnę całkowitego punktu widzenia „znikąd”. Mogę jednak uczynić swoje założenia widocznymi, zastosować jednakowe kryteria wobec różnych stanowisk i wskazać granice własnego wniosku. Taki rodzaj obiektywności uważam za osiągalny.

Mój wkład polega na rozróżnieniu pomiędzy źródłem hipotezy a uzasadnieniem hipotezy.

Intuicja, emocjonalne wrażenie, znajomość charakteru człowieka oraz wiara mogą pomóc mi zauważyć możliwość, której ktoś inny nie dostrzega. Nie wystarcza to jednak do jej uzasadnienia. Hipoteza zrodzona z intuicji musi przejść później tę samą kontrolę logiczną i dowodową co hipoteza powstała podczas chłodnej analizy.

Tezę tę można zapisać następująco:

Emocjonalne i intuicyjne rozeznanie może być wartościowym generatorem hipotez, ale nie powinno samodzielnie rozstrzygać o ich prawdziwości.

Drugim elementem mojego wkładu jest koncepcja podwójnego progu:

Wyjaśnienie zasługuje na przyjęcie dopiero wtedy, gdy jest zarówno lepsze od realnych konkurentów, jak i samo przekracza minimalny próg wystarczającego uzasadnienia. Bycie najlepszym w słabym zestawie nie wystarcza.

Trzecia teza dotyczy światopoglądu:

Wiedza tła nie musi zostać usunięta, aby rozumowanie było obiektywne. Musi natomiast zostać ujawniona, poddana krytyce oraz pozbawiona prawa do jednostronnego ustalania kryteriów zwycięstwa.

Czwarta teza porządkuje drogę całej książki:

Od danych przyrodniczych można przejść do filozoficznego pytania o najlepsze wyjaśnienie świata. Wniosek o transcendentnej Przyczynie nie jest jeszcze pełnym rozpoznaniem Boga chrześcijańskiego. Tożsamość Boga należy do dalszego etapu filozoficznego i teologicznego.

Piąty element dotyczy integracji życia duchowego i codziennego:

Zabezpieczeniem przed religijnym pomijaniem szczegółów świata nie musi być mechaniczne przełączanie się między „ziemskim” a „niebieskim”. Może nim być uczenie się pełnego zaangażowania w rzeczywistość materialną jako stworzoną, realną i godną poznania.

Przygotować dla każdego większego argumentu w dalszej części książki tabelę:
Element Pytanie
Dane Co rzeczywiście zaobserwowano?
Hipotezy Jakie realne wyjaśnienia konkurują?
Kryteria Według czego je porównujemy?
Wiedza tła Jakie założenia przyjmuje każda strona?
Kontrświadectwo Co osłabiłoby daną hipotezę?
Próg Czy najlepsze wyjaśnienie jest wystarczająco dobre?
Status wniosku Dedukcja, abdukcja, prawdopodobna przesłanka czy zgodność?
W rozdziale 2 jednoznacznie wyjaśnić różnicę między:
dedukcją;
indukcją;
abdukcją;
interpretacją osobistą.
Wprowadzić zasadę:

Najpierw najmocniejszy kontrargument, potem autorska ocena.

Przy argumentach dotyczących Boga nie używać słowa „dowód”, dopóki nie zostanie pokazane, że zastosowany tok jest rzeczywiście dedukcyjny.
Sporządzić osobny „rejestr pytań otwartych”. Każda nierozstrzygnięta kwestia powinna otrzymać:
krótką nazwę;
datę;
źródła do sprawdzenia;
termin powrotu.
Przy opisywaniu ludzkich intencji zachować rozróżnienie:
obserwowalne zachowanie;
pierwsze wrażenie;
hipoteza o intencji;
dodatkowe dane;
stopień pewności.
Nie przedstawiać mowy ciała jako pewnej metody wykrywania kłamstwa. Przykład ma pokazywać omylność atrakcyjnego wyjaśnienia, a nie nadzwyczajną zdolność autora do demaskowania ludzi.
W dalszych częściach „Projektowanych” osobno porównywać:
konieczność;
przypadek;
wieloświat;
samoorganizację;
projekt;
transcendentną Przyczynę
W rozdziale teologicznym zbadać, czy przeciwstawienie „świata” i „zaświatów” nie powinno zostać zastąpione modelem integracji stworzenia i odniesienia do Boga.
Nie tworzyć już nowej fiszki przed napisaniem rozdziału 2. Nickerson, Stanovich, Haran, Popper, Lipton, Kahneman i Robson dają wystarczającą podstawę. Kolejne źródła będą potrzebne dopiero dla szczegółowych argumentów metafizycznych w późniejszych częściach.

Najlepsze wyjaśnienie nie przychodzi z certyfikatem prawdziwości.

Czasem pojawia się szybko. Pasuje do faktów, brzmi prosto i zgadza się z naszym doświadczeniem. W przypadku drugiego człowieka może jeszcze współgrać z jego gestami, głosem i sposobem zachowania. Wszystko układa się tak pięknie, że trudno sobie wyobrazić inną wersję.

A jednak człowiek potrafi odegrać spójną postać. Gest może zostać wyćwiczony. Uśmiech może coś zasłaniać. Nawet szczere zachowanie możemy odczytać niewłaściwie, ponieważ patrzymy przez własne pragnienia i wcześniejsze doświadczenia.

Nie oznacza to, że mamy przestać ufać intuicji. Intuicja bywa pierwszym czujnikiem. Informuje: „tu coś nie pasuje” albo „sprawdź właśnie tę możliwość”. Problem zaczyna się wtedy, gdy czujnik zostaje mianowany sędzią.

Dlatego warto oddzielić dwa pytania:

Skąd wzięła się moja hipoteza?

oraz:

Co naprawdę przemawia za jej prawdziwością?

Hipoteza może narodzić się z emocji, wiary, doświadczenia albo nagłego olśnienia. Jej późniejsze uzasadnienie musi jednak oprzeć się na danych, logice oraz porównaniu z innymi możliwościami.

Ta zasada dotyczy również pytań o Boga. Wiara sprawia, że możliwość Stwórcy nie jest dla mnie egzotycznym dodatkiem. Widzę ją od początku. Właśnie dlatego muszę zachować szczególną ostrożność. Nie mogę ogłosić jej najlepszym wyjaśnieniem tylko dlatego, że była pierwszą możliwością obecną w moim umyśle.

Być może po uczciwym porównaniu okaże się najlepsza. Być może będzie najlepiej wyjaśniała, dlaczego świat istnieje, dlaczego jest racjonalnie poznawalny i dlaczego człowiek potrafi pytać o prawdę. Ale zanim to powiem, muszę pozwolić konkurencyjnym wyjaśnieniom wejść na boisko.

I jeszcze jedno: zwycięzca może wygrać bardzo słaby mecz. Dlatego po pytaniu „która hipoteza jest najlepsza?” trzeba postawić drugie:

Czy jest wystarczająco dobra, bym miał prawo ją przyjąć?

Czasem najbardziej uczciwa odpowiedź brzmi: „Ta wersja prowadzi, ale sprawa jeszcze się nie skończyła”.

Peter Lipton, LIP_2004-1 — wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia, konkurencyjne hipotezy, likeliest/loveliest, próg wystarczającego uzasadnienia.

Karl Popper, POP_1963-1 — pytanie, co mogłoby osłabić lub obalić szczegółową teorię.

Raymond S. Nickerson, NCK_1998-1 — efekt potwierdzenia i nieświadome budowanie sprawy na rzecz preferowanego stanowiska.

Keith E. Stanovich i współautorzy — myside bias oraz fakt, że wysoka inteligencja nie chroni przed jednostronnym ocenianiem dowodów.

Uriel Haran, Ilana Ritov i Barbara Mellers — aktywnie otwarte myślenie i przedłużanie poszukiwania informacji.

Daniel Kahneman — pierwsza spójna opowieść, łatwość poznawcza, pochopne wnioski i nadmierna pewność.

David Robson — wpływ oczekiwań na sposób interpretacji rzeczywistości.

Miejsce główne: Część I, rozdział 2, po rozróżnieniu faktu i interpretacji, przed zastosowaniem Popperowskiego pytania o możliwość błędu.

Miejsce wtórne: późniejsze rozdziały o dostrojeniu, początku życia, ewolucji, inteligentnym projekcie i istnieniu Boga.

open

high