Czy Adam cierpi w niebie?
Thomas Aquinas,1974-Summa Theologica-Samizdat Express
Pełny widok tekstowy: wszystkie sekcje są rozwinięte i znajdują się w jednym dokumencie HTML.
Opis bibliograficzny
published by Samizdat Express, Orange, CT, USA
established in 1974
Spis treści
PROLOGUE
FIRST PART t Questions 1-1191
1. The Nature and Extent of Sacred Doctrine
2. The Existence of God
3. On the Simplicity of God
4. The Perfection of God
2
5. Of Goodness in General
6. The Goodness of God
7. The Infinity of God
8. The Existence of God in Things
9. The Tmmutahility of God
10. The Eternity of God
11. The Unity of God
12. How God Is Known by Us
13. The Names of God
14. Of God’s Knowledge
15. Of Ideas
16. Of Truth
17. Concerning Falsity
18. The Fife of God
19. The Will of God
20. God’s Love
21. The Justice and Mercy of God
22. The Providence of God
23. Of Predestination
24. The Book of Life
25. The Power of God
26. Of the Divine Beatitude
TREATISE ON THE MOST HOLY TRINITY 127-431
27. The Procession of the Divine Persons
28. The Divine Relations
29. The Divine Persons
30. The Plurality of Persons in God
31. Of What Belongs to the Unity or Plurality in God
32. The Knowledge of the Divine Persons
33. Of the Person of the Father
34. Of the Person of the Son
35. Of the Image
36. Of the Person of the Holy Ghost
37. Of the Name of the Holy Ghost—Love
38. Of the Name of the Holy Ghost as Gift
3
39. Of the Persons in Relation to the Essence
40. Of the Persons as Compared to the Relations or Properties
41. Of the Persons in Reference to the Notional Acts
42. Of Equality and Likeness Among the Divine Persons
43. The Mission of the Divine Persons
TREATISE ON THE CREATION (44-491
44. The Procession of Creatures from God, and of the First Cause of All
Things
45. The Mode of Emanation of Things from the First Principle
46. Of the Beginning of the Duration of Creatures
47. Of the Distinction of Things in General
48. The Distinction of Things in Particular
49. The Cause of Evil
TREATISE ON THE ANGELS (49-641
50. Of the Substance of the Angels Absolutely Considered
51. Of the Angel s in Compari son with Bodi es
52. Of the Angels in Relation to Place
53. Of the Local Movement of the Angels
54. Of the Knowledge of the Angels
55. Of the Medium of the Angelic Knowledge
56. Of the Angels’ Knowledge of Immaterial Things
57. Of the Angels’ Knowledge of Material Things
58. Of the Mode of the Angelic Knowledge
59. The Will of the Angels
60. Of the Love or Di lection of the Angels
61. Of the Production of the Angels in the Order of Natural Being
62. Of the Perfection of the Angels in the Order of Grace and of Glory
63. The Malice of the Angels with Regard to Sin
64. The Punishment of the Demons
TREATISE ON THE WORK OF THE SIX DAYS (65-741
65. The Work of Creation of Corporeal Creatures
4
66. On the Order of Creation Towards Distinction
67. On the Work of Distinction in Itself
68. On the Work of the Second Day
69. On the Work of the Third Day
70. On the Work of Adornment, as Re sards the Fourth Day
71. On the Work of the Fi fth Day
72. On the Work of the Sixth Day
73. On the Things That Belong to the Seventh Day
74. On All the Seven Days in Common
TREATISE ON MAN 175-102)
75. Of Man Who Is Composed of a Spiritual and a Corporeal Substance: and
in the First Place, Concerning What Belongs to the Essence of the Soul
76. Of the Union of Body and Soul
77. Of Those Things Which Belong to the Powers of the Soul in General
78. Of the Specific Powers of the Soul
79. Of the Intellectual Powers
80. Of the Appetitive Powers in General
81. Of the Power of Sensuality
82. Of the Will
83. Of Free-Will
84. How the Soul While United to the Body Understands Corporeal Things
Beneath It
85. Of the Mode and Order of Understanding
86. What Our Intellect Knows in Material Things
87. How the Intellectual Soul Knows Itself and All Within Itself
88. How the Human Soul Knows What Is Above Itself
89. Of the Knowledge of the Separated Soul
90. Of the First Production of Maris Soul
91. The Production of the First Maris Body
92. The Production of the Woman
93. The End or Term of the Production of Man
94. Of the State and Condition of the First Man as Regards His Intellect
95. Of Things Pertaining to the First Maris Will—Namely. Grace and
Righteousness
96. Of the Mastership Belonging to Man in the State of Innocence
5
97. Of the Preservation of the Individual in the Primitive State
98. Of the Preservation of the Species
99. Of the Condition of the Offspring As to the Body
100. Of the Condition of the Offspring As Regards Righteousness
101. Of the Condition of the Offspring As Regards Knowledge
102. Of Maris Abode. Which Is Paradise
TREATISE ON THE DIVINE GOVERNMENT 0 03-119)
103. Of the Government of Things in General
104. The Special Effects of the Divine Government
105. Of the Change of Creatures by God
106. How One Creature Moves Another
107. The Speech of the Angels
108. Of the Angelic Degrees of Hierarchies and Orders
109. The Ordering of the Bad Angels
110. How Angels Act on Bodies
111. The Action of the Angels on Man
112. The Mission of the Angels
113. Of the Guardianship of the Good Angels
114. Of the Assaults of the Demons
115. Of the Action of the Corporeal Creature
116. On Fate
11 7. Of Things Pertaining to the Action of Man
11 8. Of the Production of Man from Man As to the Soul
119. Of the Propagation of Man As to the Body
FIRST PART OF THE SECOND PART tOO. 1-1141
Prologue
TREATISE ON THE EAST END tOO. 1 -51
1. Of Mari s Last End
2. Of Those Things in Which Maris Happiness Consists
3. What Is Happiness
4. Of Those Things That Are Required for Happiness
6
5. Of the Attainment of Happiness
TREATISE ON HUMAN ACTS: ACTS PECULIAR TO MAN 66-211
6. Of the Vol untary and the Involuntary
7. Of the Circumstances of Human Acts
8. Of the Will, in Regard to What It Wills
9. Of That Whi ch Moves the Wi 11
10. Of the Manner in Which the Will Is Moved
11. Of Enj oyment. Which Is an Act of the Will
12. Of Intention
13. Of Choice. Which Is an Act of the Will with Regard to the Means
14. Of Counsel. Which Precedes Choice
15. Of Consent. Which Is an Act of the Will in Regard to the Means
16. Of Use. Which Is an Act of the Will in Regard to the Means
1 7. Of the Acts Commanded hy the Will
18. Of the Good and Evil of Human Acts, in General
19. Of the Goodness and Malice of the Interior Act of the Will
20. Of Goodness and Malice in External Human Actions
21. Of the Consequences of Human Actions by Reason of Their Goodness
and Malice
TREATISE ON THE PASSIONS 600. 22-481
22. Of the Subject of the Soul’s Passions
23. How the Passions Differ from One Another
24. Of Good and Evil in the Passions of the Soul
25. Of the Order of the Passions to One Another
26. Of the Passions of the Soul in Particular: and First of Love
27. Of the Cause of Love
28. Of the Effects of Love
29. Of Hatred
30. Of Concupiscence
31. Of Delight Considered in Itself
32. Of the Cause of Pleasure
33. Of the Effects of Pleasure
34. Of the Goodness and Malice of Pleasures
7
35. Of Pain or Sorrow, in Itself
36. Of the Causes of Sorrow or Pain
37. Of the Effects of Pain or Sorrow
38. Of the Remedies of Sorrow or Pain
39. Of the Goodness and Malice of Sorrow or Pain
40. Of the Irascible Passions, and First of Hope and Despair
41. Of Fear, in Itself
42. Of the Object of Fear
43. Of the Cause of Fear
44. Of the Effects of Fear
45. Of Daring
46. Of Anger, in Itself
47. Of the Cause That Provokes Anger, and of the Remedies of Anger
48. Of the Effects of Anger
TREATISE ON HABITS 649-541
49. Of Habits in General. As to Their Substance
50. Of the Subj ect of Habits
51. Of the Cause of Habits. As to Their Formation
52. Of the Increase of Habits
53. How Habits Are Corrupted or Diminished
54. Of the Di sti ncti on of Habi ts
TREATISE ON HABITS TN PARTTCI TEAR 600. 55-89):
GOOD HABITS 655-70)
55. Of the Virtues. As to Their Essence
56. Of the Subj ect of Virtue
57. Of the Intellectual Virtues
58. Of the Difference Between Moral and Intellectual Virtues
59. Of the Moral Virtues in Relation to the Passions
60. How the Moral Virtues Differ from One Another
61. Of the Cardinal Virtues
62. Of the Theological Virtues
63. Of the Cause of Virtues
8
64. Of the Mean of Virtue
65. Of the Connection of Virtues
66. Of Equality Among the Virtues
67. Of the Duration of Virtues After This Life
68. Of the Gifts
69. Of the Beatitudes
70. Of the Fruits of the Holy Ghost
EVIL HABITS (71-891
71. Of Vice and Sin Considered in Themselves
72. Of the Distinction of Sins
73. Of the Comparison of One Sin with Another
74. Of the Subject of Sin
75. Of the Causes of Sin, in General
76. Of the Causes of Sin, in Particular
77. Of the Cause of Sin, on the Part of the Sensitive Appetite
78. Of That Cause of Sin Which Is Malice
79. Of the External Causes of Sin
80. Of the Cause of Sin. As Regards the Devil
81. Of the Cause of Sin, on the Part of Man
82. Of Original Sin. As to Its Essence
83. Of the Subject of Original Sin
84. Of the Cause of Sin, in Respect of One Sin Being the Cause of Another
85. Of the Effects of Sin, and. First of the Corruption of the Good of Nature
86. Of the Stain of Sin
87. Of the Debt of Punishment
88. Of Venial and Mortal Sin
89. Of Venial Sin in Itself
TREATISE ON LAW (90-1081
90. Of the Essence of Law
91. Of the Various Kinds of Law
92. Of the Effects of Law
93. Of the Eternal Law
94. Of the Natural Law
9
95. Of Human Law
96. Of the Power of Human Law
97. Of Change in Laws
98. Of the Old Law
99. Of the Precepts of the Old Law
100. Of the Moral Precepts of the Old Law
101. Of the Ceremonial Precepts in Themselves
102. Of the Causes of the Ceremonial Precepts
103. Of the Duration of the Ceremonial Precepts
104. Of the Judicial Precepts
105. Of the Reason for the Judicial Precepts
106. Of the Law of the Gospel. Called the New Law. Considered in Itself
107. Of the New Law As Compared with the Old
108. Of Those Things That Are Contained in the New Law
TREATISE ON GRACE (QQ. 109-1141
109. Of the Necessity of Grace
110. Of the Grace of God as Regards Its Essence
111. Of the Division of Grace
112. Of the Cause of Grace
113. Of the Effects of Grace
114. Of Merit
SECOND PART OF THE SECOND PART (QQ. 1-1891
Theological Virtues
1. Of Faith
2. Of the Act of F ai th
3. Of the Outward Act of F ai th
4. Of the Virtue Itself of Faith
5. Of Those Who Have Faith
6. Of the Cause of F ai th
7. Of the Effects of F ai th
8. Of the Gift of I Jnderstanding
9. Of the Gift of Knowledge
10
10. Of I Jnbel i ef i n General
11. Of Heresy
12. Of Apostasy
13. Of the Sin of Blasphemy, in General
14. Of Blasphemy Against the Holy Ghost
15. Of the Vices Opposed to Knowledge and Understanding
16. Of the Precepts of Faith. Knowledge, and Understanding
17. Of Hope. Considered in Itself
18. Of the Suhj ect of Hope
19. Of the Gift of Fear
20. Of Despair
21. Of Pre sumpti on
22. Of the Precepts Relating to Hope and Fear
23. Of Charity. Considered in Itself
24. Of the Subject of Charity
25. Of the Object of Charity
26. Of the Order of Charity
27. Of the Principal Act of Charity. Which Is to Love
28. Of Joy
29. Of Peace
30. Of Mercy
31. Of Beneficence
32. OfAlmsdeeds
33. Of Fraternal Correction
34. Of Hatred
35. Of Sloth
36. Of Envy
37. Of Discord. Which Is Contrary to Peace
38. Of Contention
39. Of Schism
40. Of War
4L Of Strife
42. Of Sedition
43. Of Scandal
44. Of the Precepts of Charity
45. Of the Gift of Wisdom
46. Of Folly Which Is Opposed to Wisdom
11
TREATISE ON PRUDENCE AND JUSTICE 647-170)
47. Of Prudence Considered in Itself
48. Of the Parts of Prudence
49. Of Each Ouasi-integral Part of Prudence
50. Of the Subjective Parts of Prudence
51. Of the Virtues Which Are Connected with Prudence
52. Of the Gift of Counsel
53. Of Imprudence
54. Of Negligence
55. Of Vices Opposed to Prudence by Way of Resemblance
56. Of the Precepts Relating to Prudence
57. Of Right
58. Of Justice
59. Of Injustice
60. Of Judgment
61. Of the Parts of Justice
62. Of Restitution
63. Of Respect of Persons
64. Of Murder
65. Of Injuries Committed on the Person
66. Of Theft and Robbery
67. Of the Inj ustice of a Judge, in Judging
68. Of Matters Concerning I Jnj ust Accusation
69. Of Sins Committed Against Justice on the Part of the Defendant
70. Of Injustice with Regard to the Person of the Witness
71. Of Injustice in Judgment on the Part of Counsel
72. Of Reviling
73. OfBackbiting
74. Of Tale-Bearing
75. Of Deri si on
76. Of Cursing
77. Of Cheating. Which Is Committed in Buying and Selling
78. Of the Sin of Usury
79. Of the Ouasi-integral Parts of Justice
80. Of the Potential Parts of Justice
12
81. Of Religion
82. Of Devotion
83. Of Prayer
84. Of Adoration
85. Of Sacrifice
86. Of Oblations and First-fruits
87. Of Tithes
88. Ofbws
89. Of Oaths
90. Of the Taking of God’s Name by Way of Adj oration
91. Of Taking the Divine Name for the Purpose of Invoking It by Means of
Praise
92. Of Superstition
93. Of Superstition Consisting in Undue Worship of the True God
94. Of Idolatry
95. Of Superstition in Divinations
96. Of Superstition in Observances
97. Of the Temptation of God
98. Of Perjury
99. Of Sacrilege
100. On Simony
101. Of Piety
102. Of Observance. Considered in Itself, and of Its Parts
103. Of Dulia
104. Of Obedience
105. Of Disobedience
106. Of Thankfulness or Gratitude
107. Of Ingratitude
108. Of Vengeance
TREATISE ON GRACE (QQ. 109-1141
109. Of Truth
110. Of the Vices Opposed to Truth, and First of Lying
111. Of Dissimulation and Hypocrisy
112. Of Boasting
113. Of Irony
13
114. Of the Friendliness Which Is Called Affability
115. Of Flattery
116. Of Quarreling
11 7. Of Liberality
118. Of the Vices Opposed to Liberality, and in the First Place, of
Covetousness
119. Of Prodigality
120. Of "Epikeia" or Equity
121. Of Piety
122. Of the Precepts of .lustice
TREATISE ON FORTITUDE AND TEMPERANCE (123-1 701
123. Of Fortitude
124. Of Martyrdom
125. Of Fear
126. Of Fearlessness
127. Of Daring
128. Of the Parts of Fortitude
129. Of Magnanimity
130. Of Presumption
131. Of Ambition
132. Of Vainglory 1
133. Of Pusi 11 animity
134. Of Magnificence
135. Of Meanness
136. Of Patience
137. Of Perseverance
138. Of the Vices Opposed to Perseverance
139. Of the Gift of Fortitude
140. Of the Precepts of Fortitude
141. Of Temperance
142. Of the Vices Opposed to Temperance
143. Of the Parts of Temperance, in General
144. Of Shamefacedness
145. Of Honesty
14
146. Of Abstinence
147. Of Fasting
148. Of Gluttony
149. Of Sobriety
1 50. Of Drunkenness
151. Of Chastity
1 52. Of Virginity
153. Of Lust
154. Of the Parts of Lust
155. Of Continence
1 56. Of Incontinence
1 57. Of Clemency and Meekness
1 58. Of Anger
159. Of Cruelty
160. Of Modesty
161. Of Humility
162. Of Pride
163. Of the First Maris Sin
164. Of the Punishments of the First Maris Sin
165. Of Our First Parents’ Temptation
166. Of Studiousness
167. Of Curiosity
168. Of Modestyas Consisting in the Outward Movements of the Body
169. Of Modesty in the Outward Apparel
1 70. Of the Precepts of Temperance
TREATISE ON ACTS WHICH PERTAIN ESPECIALLY TO CERTAIN
MEN (171-182)
1 71. Of Prophecy
172. Of the Cause of Prophecy
1 73. Of the Manner in Which Prophetic Knowledge Is Conveyed
1 74. Of the Division of Prophecy
175. Of Rapture
176. Of the Grace of Tongues
177. Of the Gratuitous Grace Consisting in Words
1 78. Of the Grace of Miracles
15
1 79. Of the Division of Life into Active and Contemplative
180. Of the Contemplative Life
181. Of the Active Life
1 82. Of the Active Life in Comparison with the Contemplative Life
TREATISE ON THE STATES OF LIFE tOO. 1 83-1 891
183. Of Man’s Various Duties and States in General
1 84. Of the State of Perfection in General
185. Of Things Pertaining to the Episcopal State
186. Of Those Things in Which the Religious State Properly Consists
187. Of Those Things That Are Competent to Religious
188. Of the Different Kinds of Religious Life
189. Of the Entrance into Religious Life
THIRD PART tOO. 1 -901
TREATISE ON THE INCARNATION fl-593
1. Of the Fitness of the Incarnation
2. Of the Mode of Union of the Word Incarnate
3. Of the Mode of Union on the Part of the Person Assuming
4. Of the Mode of Union on the Part of the Human Nature
5. Of the Parts of Human Nature Which Were Assumed
6. Of the Order of Assumption
7. Of the Grace of Christ as an Individual Man
8. Of the Grace of Christ as He Is the Head of the Church
9. Of Christ’s Knowledge in General
10. Of the Beatific Knowledge of Christ’s Soul
11. Of the Knowledge Imprinted or Infused on the Soul of Christ
12. Of the Acquired or Empiric Knowledge of Christ’s Soul
13. Of the Power of Christ’s Soul
14. Of the Defects of Body Assumed by the Son of God
15. Of the Defects of Soul Assumed by Christ
16. Of Those Things Which Are Applicable to Christ in His Being and
Becoming
17. Of Christ’s Unity of Being
16
1 8. Of Chrisf s Unity of Wi 11
19. Of the Unity of Christ’s Operation
20. Of Christ’s Subjection to the Father
21. Of Christ’s Frayer
22. Of the Friesthood of Christ
23. Of Adoption as Befitting to Christ
24. Of the Predestination of Christ
25. Of the Adoration of Christ
26. Of Christ as Called the Mediator of God and Man — Editorial Note: St-
Thomas and the Immaculate Conception
27. Of the Sanctification of the Blessed Virgin
28. Of the Virginity of the Mother of God
29. Of the Espousals of the Mother of God
30. Of the Annunciation of the Blessed Virgin
3 E Of the Matter From Which the Saviour’s Body Was Conceived
32. Of the Active Principle in Christ’s Conception
33. Of the Mode and Order of Christ’s Conception
34. Of the Perfection of the Child Conceived
35. Of Christ’s Nativity
36. Of the Manifestation of the Newly Born Christ
37. Of Christ’s Circumcision, and of the Other Legal Observances
Accomplished in Regard to the Child Christ
38. Of the Bapti sm of John
39. Of the Bapti zing of Chri st
40. Of Christ’s Manner of Life
4L Of Christ’s Temptation
42. Of Christ’s Doctrine
43. Of the Miracles Worked by Christ, in General
44. Of Christ’s Miracles Considered Specifically
45. Of Christ’s Transfiguration
46. The Passion of Christ
47. Of the Efficient Cause of Christ’s Passion
48. Of the Effi ci ency of Chri sf s Passi on
49. Of the Effects of Christ’s Passion
50. Of the Death of Christ
51. Of Christ’s Burial
52. Of Christ’s Descent into Hell
17
53. Of Christ’s Resurrection
54. Of the Quality of Christ Rising Again
55. Of the Manifestation of the Resurrection
56. Of the Causality of Christ’s Resurrection
57. Of the Ascension of Christ
58. Of Christ’s Sitting at the Right Hand of the Father
59. Of Christ’s Judiciary Power
TREATISE ON THE SACRAMENTS (60-901
60. What Is a Sacrament?
61. Of the Necessity of the Sacraments
62. Of the Sacraments’ Principal Effect Which Is Grace
63. Of the Other Effect of the Sacraments. Which Is a Character
64. Of the Causes of the Sacraments
65. Of the Number of the Sacraments
66. Of the Sacrament of Baptism
67. Of the Ministers by Whom the Sacrament of Baptism Is Conferred
68. Of Those Who Receive Baptism
69. Of the Effects of Baptism
70. Of Circumcision
71. Of the Preparations That Accompany Baptism
72. Of the Sacrament of Confirmation
73. Of the Sacrament of the Eucharist
74. Of the Matter of This Sacrament
75. Of the Change of Bread and Wine into the Body and Blood of Christ
76. Of the Way in Which Christ Is in This Sacrament
77. Of the Accidents Which Remain in This Sacrament
78. Of the Form of Thi s Sacrament
79. Of the Effects of This Sacrament
80. Of the Use or Receiving of This Sacrament in General
81. Of the Use Which Christ Made of This Sacrament at Its Institution
82. Of the Mi ni ster of Thi s Sacrament
83. Of the Rite of This Sacrament
84. Of the Sacrament of Penance
85. Of Penance as a Virtue
86. Of the Effect of Penance. As Regards the Pardon of Mortal Sin
87. Of the Remission of Venial Sin
88. Of the Return of Sins Which Have Been Taken Away by Penance
89. Of the Recovery of Virtue by Means of Penance
90. Of the Parts of Penance, in General
Fiszki (2)
AD-TA-05 — Błogosławieni wobec potępionych: poznanie ich kar, brak współcierpienia i radość z Bożej sprawiedliwości
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Artykuł 1 — poznanie kar potępionych
„Dantur eis ut poenam impiorum perfecte intueantur”.
Artykuł 2 — brak współczucia wobec potępionych
„Nullam compassionem ad damnatos habebunt”.
Artykuł 3 — właściwy przedmiot radości
„Divina justitia et sua liberatio erunt per se causa gaudii”.
Przekład całego fragmentu
Artykuł 1
Dane jest błogosławionym, aby doskonale poznawali kary bezbożnych. W szerszym kontekście: poznanie przeciwnego losu ma sprawić, że własna szczęśliwość stanie się dla nich jeszcze wyraźniejsza i że będą za nią obficiej dziękować Bogu.
Artykuł 2
Błogosławieni nie będą żywili współczucia wobec potępionych. „Współczucie” oznacza tu albo uczestniczenie uczuciem w cudzym nieszczęściu, albo rozumną wolę usunięcia tego nieszczęścia. Autor wyklucza oba znaczenia w odniesieniu do ostatecznego stanu potępionych.
Artykuł 3
Boża sprawiedliwość i własne wyzwolenie będą bezpośrednią przyczyną radości błogosławionych. Kara potępionych nie jest bezpośrednim przedmiotem radości, lecz jej przyczyną pośrednią, ponieważ ujawnia porządek sprawiedliwości oraz wielkość otrzymanego zbawienia.
Lokalizacja w źródle
Tomasz z Akwinu, Scriptum super Sententiis, lib. IV, distinctio 50, quaestio 2, articulus 4:
quaestiuncula 1 — czy błogosławieni widzą kary potępionych;
quaestiuncula 2 — czy współczują potępionym;
quaestiuncula 3 — czy radują się z ich kar.
Układ późniejszego Supplementum:
Supplementum, q. 94, a. 1 — poznanie cierpień potępionych;
Supplementum, q. 94, a. 2 — brak współczucia;
Supplementum, q. 94, a. 3 — radość pośrednia z porządku sprawiedliwości.
W Scriptum super Sententiis wszystkie trzy kwestie należą do jednego artykułu dotyczącego kar potępionych „w odniesieniu do oglądu błogosławionych”. Kompilator Supplementum rozdzielił trzy quaestiunculae na trzy odrębne artykuły.
Rozumiem fragment
Tekst tradycyjnie publikowany jako Supplementum do Summa theologiae rozpatruje trzy kolejno powiązane pytania:
- czy błogosławieni poznają cierpienia potępionych; – YES
- czy im współczują; – NO
- czy radują się z ich kar.
Odpowiedź tradycji tomaszowej jest twierdząca w odniesieniu do poznania: błogosławieni mają widzieć stan potępionych. Poznanie przeciwnego losu ma uwydatniać wielkość otrzymanego zbawienia i pomnażać wdzięczność wobec Boga. Nie chodzi koniecznie o cielesne patrzenie, lecz o wyraźne poznanie rzeczywistego stanu potępionych.
Odpowiedź na pytanie o współczucie jest przecząca. Autor rozróżnia współczucie jako uczuciowe współcierpienie oraz jako rozumny akt woli pragnącej usunięcia cudzego nieszczęścia. Wobec grzesznika żyjącego na ziemi współczucie jest właściwe, ponieważ możliwe jest jeszcze jego nawrócenie i zbawienie. Wobec ostatecznie potępionego błogosławieni nie mogą natomiast chcieć zniesienia kary, ponieważ oznaczałoby to sprzeciw wobec ostatecznego porządku Bożej sprawiedliwości.
Odpowiedź na trzecie pytanie wymaga zasadniczego rozróżnienia. Błogosławieni nie radują się bezpośrednio z cierpienia potępionych jako takiego. Taka radość wynikałaby z nienawiści. Mogą jednak radować się pośrednio: nie z bólu osoby, lecz z objawienia się sprawiedliwego porządku Bożego oraz z własnego wyzwolenia od losu, którego uniknęli dzięki łasce. Bezpośrednim przedmiotem radości pozostają zatem Boża sprawiedliwość i otrzymane zbawienie; kara potępionych stanowi jedynie okoliczność, w której te dobra stają się jawne.
Dla artykułu o Adamie jest to najbardziej bezpośrednia, ale zarazem najtrudniejsza odpowiedź scholastyczna. Nie rozwiązuje ona problemu przez przypuszczenie, że Adam nie zna losu swoich potomków. Przyjmuje możliwość poznania potępienia i twierdzi, że wiedza ta nie powoduje cierpienia błogosławionego, ponieważ jego poznanie oraz wola pozostają całkowicie zgodne z prawdą i sprawiedliwością Boga.
Tekstu nie należy jednak przedstawiać jako dogmatycznego rozstrzygnięcia Kościoła. Jest to określone rozwiązanie teologiczne, pochodzące z wczesnego komentarza Tomasza do Sentencji i włączone pośmiertnie do Supplementum. Dodatkowo q. 94 znajduje się w części dotyczącej sytuacji po powszechnym zmartwychwstaniu i Sądzie Ostatecznym. Nie można bez dalszego uzasadnienia przenosić wszystkich jego twierdzeń na obecny stan duszy Adama przed zmartwychwstaniem.
Ważne zastrzeżenie
1. Supplementum nie jest ukończonym przez Tomasza fragmentem Sumy
Tomasz nie napisał tej części jako kolejnych zagadnień Summa theologiae. Materiał został zaczerpnięty z jego wcześniejszego komentarza do Sentencji i ułożony pośmiertnie, prawdopodobnie przez Rajnalda z Piperno.
Należy więc mówić:
„W tradycji tomaszowej, w tekście włączonym do Supplementum…”
albo:
„Tomasz w komentarzu do IV księgi Sentencji twierdzi…”
Nie należy sugerować, że q. 94 jest częścią osobiście ukończonej redakcji Sumy.
2. Jest to stanowisko teologiczne, a nie osobna definicja dogmatyczna
Doktrynalne znaczenie mają między innymi:
rzeczywistość sądu;
możliwość wiecznego potępienia;
prawdziwa szczęśliwość zbawionych;
doskonałość Bożej sprawiedliwości.
Natomiast szczegółowa teza, że błogosławieni widzą kary potępionych po to, aby pełniej cieszyć się własną szczęśliwością, należy do rozwiązania scholastycznego. Nie powinna być przedstawiana jako dogmat wiary.
3. Kontekst dotyczy stanu po Sądzie Ostatecznym
Q. 94 następuje po zagadnieniach o:
zmartwychwstaniu;
Sądzie Ostatecznym;
przemianie świata;
widzeniu Bożej istoty;
pełni szczęśliwości świętych.
Systematycznie opisuje więc finalny stan po powszechnym zmartwychwstaniu, a nie wyłącznie obecny stan dusz oddzielonych.
W odniesieniu do obecnego Adama należy sformułować ostrożniej:
Tekst ukazuje ostateczną relację błogosławionych do potępionych; jego zastosowanie do obecnego stanu duszy Adama wymaga dodatkowego uzasadnienia.
4. „Widzenie” nie musi oznaczać patrzenia na cierpienie jak na widowisko
Łacińskie intueri oraz przywołana glosa mówią o poznaniu lub jawnym oglądzie. Nie należy budować wyobrażenia, że zbawieni fizycznie obserwują piekło dla rozrywki.
Istotą tezy jest poznanie:
prawdy o losie potępionych;
sprawiedliwości sądu;
różnicy pomiędzy zbawieniem i potępieniem.
5. Stwierdzenie o poznaniu „wszystkiego” wymaga harmonizacji
W odpowiedzi do zarzutu pierwszego tekst stwierdza bardzo szeroko, że święci poznają to, co dzieje się z pielgrzymującymi i potępionymi.
W ukończonej przez Tomasza I, q. 89, a. 8 sytuacja jest przedstawiona subtelniej:
dusze oddzielone nie znają naturalnie wszystkiego, co dzieje się na ziemi;
błogosławieni mogą poznawać sprawy ziemskie w Bogu;
wiedza może być im udzielana przez objawienie Boże;
tekst nie czyni ich wszechwiedzącymi.
Nie należy więc wyprowadzać z q. 94 tezy, że Adam automatycznie zna każdy czyn, myśl i wieczny los każdego potomka.
6. Brak współczucia nie oznacza nienawiści ani braku miłości
Autor używa określonej definicji współczucia:
współczucie zmierza do usunięcia cudzego nieszczęścia.
Skoro ostatecznego wyroku nie można już zmienić bez naruszenia sprawiedliwości, błogosławieni nie pragną jego zniesienia.
Nie wynika z tego bezpośrednio, że:
potępieni przestają być osobami;
błogosławieni ich nienawidzą;
zacierają się wszystkie wcześniejsze więzi;
dobro stworzonej natury potępionego staje się złem;
błogosławieni czerpią przyjemność z bólu.
Właśnie relacja między brakiem współczucia w tym technicznym znaczeniu a trwałością miłości wymaga dalszego zbadania.
7. Radość jest pośrednia, nie bezpośrednia
Rozróżnienie per se i per accidens jest tutaj fundamentalne.
Błogosławieni:
nie radują się z bólu jako bólu;
nie pragną cierpienia z nienawiści;
nie czerpią satysfakcji z przewagi nad potępionymi.
Radują się z dobra „dołączonego” do poznawanej kary:
sprawiedliwego ładu;
prawdy sądu;
własnego ocalenia;
zwycięstwa łaski.
Usunięcie tego rozróżnienia całkowicie wypacza stanowisko źródła.
8. Argument zależy od nieodwracalności stanu potępienia
Rozumowanie artykułu 2 ma postać:
współczucie rozumne pragnie usunięcia nieszczęścia;
los potępionych jest definitywny;
nie można pragnąć jego zmiany bez sprzeciwu wobec sprawiedliwości;
błogosławieni nie współczują potępionym.
Jeżeli odrzuci się przesłankę drugą, wniosek nie następuje. Tekst zakłada zatem klasyczną naukę o definitywności sądu, a nie hipotezę pośmiertnej apokatastazy.
9. Szczególna sytuacja Adama nie została omówiona
Tekst mówi o błogosławionych jako takich. Nie bada:
ojcostwa Adama;
jego odpowiedzialności za pierwszy grzech;
pamięci Abla i Kaina;
świadomości wpływu własnego czynu na ludzkość;
jego szczególnego miejsca w historii zbawienia.
Nie można więc po prostu zastąpić słowa „błogosławieni” słowem „Adam” bez dodatkowej analizy.
Pytania i moje odpowiedzi
1. Czy przyjmujesz, że Adam może rzeczywiście znać potępienie niektórych swoich potomków, a mimo to nie doświadczać cierpienia naruszającego jego szczęśliwość? Czy stanowisko z Supplementum należy — Twoim zdaniem — odnosić: już do obecnego stanu duszy Adama; dopiero do stanu po Sądzie Ostatecznym; czy jedynie traktować jako możliwą opinię teologiczną, bez rozstrzygania zakresu aktualnej wiedzy Adama?
Od odpowiedzi zależy główna strategia artykułu.
Możliwe są co najmniej trzy rozwiązania:
Adam nie cierpi, ponieważ nie zna indywidualnego losu wszystkich potomków.
Adam zna niektóre przypadki potępienia, ale wiedza ta nie narusza jego szczęśliwości.
W finalnym stanie Adam zna ostateczny porządek zbawienia i potępienia, ale obecnie zakres jego wiedzy pozostaje nieustalony.
Trzecie rozwiązanie najlepiej uwzględnia systematyczne miejsce q. 94, ale trzeba ustalić, czy odpowiada ono Twojej intuicji.
myślę, że ta trzecia propozycja wydaje się byc najrozsądniejsza i zgodna z moim myśleniem: w finalnym stanie Adam zna ostateczny porządek zbawienia i potępienia, ale obecnie zakres jego wiedzy pozostaje nieustalony. Jakoś nie przemawia do mnie ta radość opisana w artykułach z której niejako u podstaw kryje się egoizm i zapatrzenie w siebie (bo mnie to nie spotkało, a więc ma za co dziękować Bogu, że mnie tak obficie obdarzył pomimo mojej niegodności). bardziej przemawia do mnie możliwość stymulowania swoich uczuć przez rozum, kóry teraz (w niebie) jest blisko Boga i dzięki temu ma taka zdolność (bo teraz, na ziemi, jak tego doświadczam, rozum nie ma takiej zdolności aby wpływać na swoje uczucia - "swoje", w sensie człowieka). a wiec będąc z Nim zjednoczonym rozum będzie/jest w stanie stymulować/ukierunkowywać swoje uczucia - w tym również strach, ból, cierpienie, będą w zakresie jego możliwośći: powstrzymania ich i w to miejsce odczuwania radości z obcowania ze sprawiedliwym Bogiem, miłosiednym.
Czymś zastanawiającym jest pochodzenie tego suplementu (dodatku) - tak zawiłe jego losy (został później dołączony do całości dzieła przez przyjaciela Tomasz a Akwinu: ojca Rajnaldo. jak dla mnie to rzuca cień na ten tekst, choć z pewnościa pochcądzący spod pióra Tomasza, ale jedna nie znalazł się w tak wysoko ocenianej Sumie Teologicznej.
2. Jak rozumiesz twierdzenie, że błogosławieni nie współczują potępionym? Czy oznacza ono, że: nie odczuwają ziemskiego współcierpienia; nie pragną cofnięcia sprawiedliwego wyroku; nie przeżywają potępienia jako własnego osobowego nieszczęścia; czy też miałoby oznaczać całkowity zanik miłości, pamięci więzi i jakiegokolwiek pozytywnego odniesienia do potępionej osoby? Jak w tym kontekście rozumiesz naturalne ojcostwo Adama wobec całej ludzkości?
To najtrudniejszy punkt dla Twojej koncepcji.
Dotychczas przyjmowałeś, że Adam:
zachowuje osobową biografię;
pamięta Kaina i Abla;
pozostaje ojcem rodzaju ludzkiego;
posiada przemienioną, lecz nie wymazaną relację do własnej historii.
Jeżeli jednak nie żywi żadnego współczucia wobec potępionego potomka, trzeba wyjaśnić, co pozostaje z jego ojcowskiej miłości.
Należy zwłaszcza odróżnić:
miłość do osoby;
akceptację jej wolnego i ostatecznego wyboru;
zgodę z Bożą sprawiedliwością;
pragnienie zmiany wyroku;
emocjonalne współcierpienie;
moralną obojętność.
tak jak pisałem wcześniej, w odpowiedzi na pierwsze pytanie: mają zdolność współodczuwania tego co Bóg, przez całkowite podporządkowanie swojego rozumu Woli Bożej. nie jest u nich jak u nas, teraz na ziemi: nie mamy kontroli nas swoimi uczuciami.
myślę, że jest to zupełnie innego pytu przeżywanie swojej egzystencji w kwestii łączenia swojej świadomości ze świadomością potępionych. myślę, że ta wiedza nie jest im przynależna, ale dana, na zasadzie łaski. czyli znają dzieje potępionych, o ile Bóg zechce im to ukazać.
jeśli już zostanie im to ukazane, to pierszym jest dla nich to co odczuwa Bóg. myślę, że do końca nie są w stanie poznać cierpienia potępionych, bo czym innym jest oglądanie jego zewnętrznych przejawów, a czym innym jest współprzeżywanie z cierpiącymi. myślę, że to drugie nie jest w ich zakresie poznawczym. to może jedynie Bóg, oraz ci, którym On to objawi/ukaże. tak więc poznanie ich cierpienia też zależy całkowicie od Niego, od jego jednorazowej bądź permanentnej łaski.
3. Czy przyjmujesz rozróżnienie, według którego Adam nie raduje się z cierpienia potępionych jako takiego, lecz może radować się z objawienia Bożej sprawiedliwości i z własnego wyzwolenia? Jak należałoby wyrazić tę myśl, aby nie brzmiała jak: satysfakcja z cudzego bólu; triumf zbawionych nad potępionymi; osłabienie miłości; uznanie cierpienia za dobro samo w sobie?
Jest to możliwe ostateczne rozwiązanie problemu tytułowego:
Adam może znać potępienie swoich potomków, nie cierpieć z tego powodu i jednocześnie radować się sprawiedliwością Boga.
Jest to jednak twierdzenie bardzo łatwe do wypaczenia. Bez precyzyjnego rozróżnienia per se i per accidens może zostać odczytane jako przypisanie świętym okrucieństwa.
Trzeba zatem ustalić:
co dokładnie jest przedmiotem radości;
czy Adam raduje się głównie z własnego zbawienia;
czy raduje się z prawdy o Bożym sądzie;
czy możliwa jest radość z przywrócenia ładu bez radości z osobowej tragedii potępionego;
jak połączyć tę radość z Twoim pojęciem „błogosławionej pamięci”.
myślę, że bardziej raduje się z objawienia Bożej sprawiedliwości. radość z własnego wyzwolenia mogłaby mieć zabarwienie egoistyczne: "jak dobrze, że mnie to nie spotkało". myśle, że Boza sprawiedliwość jest przemieszana z Bożym miłosierdziem. ciężko to sobie wyobrazić, ale zdaje mi się, że jedno idzie w parze z drugim, dzieją się jednocześnie. ciężko to sobie wyobrazić jak to wygląda z punktu widzenia "potępionych" jesli jednocześnie sa potępionymi i jednocześnie obłaskawionymi miłosiedziem, ale sądzę, że ten stan jest bliższy prawdzie. tu oczywiście rozważam moment sądu ostatecznego, ale czym innym jest rozważanie stanu obecnego, czyli jeszcze przed tym sądem, kiedy to Adam może poznawać/widzieć cierpiące dzieje jego potomków, potykających się o własne nogi grzu pierworodnego, w kórym chcąc nie chcąc uczestniczą. jeśli nawet tego nie oglada, to może sobie to wyobrazić, przez wspomnienie swojego życia i interpolowanie go na swoich "synów/córki" i tu może powstawać ból. myslę również, że jego znajomość Boga jest tak wielka, że również zna Jego miłosierdzie i przez te "okulary" patrząc na postępowanie swoich synów/córek nie jest to jemu obojętne, ale i tez nie jest cierpieniem. myślę, że on bardziej się raduje nie tyle sprawiedliwością Bożą co sprawiedliwościa i miłosierdziem Bożym jednocześnie tymi dwoma. myślę, że przedmiotem radość jest sama świadomość tej właśnie sprawiedliwości wymieszanej z miłosierdziem. patrzenie na czyiś ból myślę, że jest poza jego zdolnością. "błogosławiona pamięć" dotyczy jego wspomnień z czasu, kiedy żył na ziemi i przeżywał smutki/cierpienia, te natomiast przemiesznae - tak jak wyżej - z Bożym miłosierdziem płowieją i stają się czymś przemijającym, drugoplanowym, gdzie na pierwszy plan wychodzi wspomniane wcześniej miłosierdzie Boga.
Moje stanowisko
Moje stanowisko i uzasadnienie
Przyjmuję roboczo, że obecny zakres wiedzy duszy Adama pozostaje nieustalony. Nie ma podstaw, aby twierdzić, że już teraz zna on każdy czyn, cierpienie i ostateczny los każdego potomka.
W stanie finalnym Adam może znać ostateczny porządek zbawienia i potępienia, o ile Bóg udziela mu takiego poznania. Wiedza ta nie pochodzi z naturalnej wszechwiedzy ani z prostego interpolowania własnych wspomnień na całą historię ludzkości.
Błogosławieni nie muszą współprzeżywać cierpienia potępionych od wewnątrz. Mogą znać obiektywną prawdę o ich stanie, rozumieć sprawiedliwość sądu i pozostawać wolni od cierpienia naruszającego szczęśliwość.
Ich brak współcierpienia nie oznacza obojętności ani zaniku miłości. Oznacza przede wszystkim, że nie sprzeciwiają się prawdzie o definitywnym wyborze osoby i sprawiedliwemu wyrokowi Boga. Nie pragną, aby Bóg uznał zło za dobro albo potraktował wolność stworzenia jako pozór.
Nie rozumiem ich radości jako satysfakcji:
„Dobrze, że cierpi ktoś inny, a nie ja”.
Przedmiotem radości jest Bóg poznany jako sprawiedliwy i miłosierny oraz zwycięstwo Jego prawdy. Własne ocalenie może być dodatkowym źródłem wdzięczności, o ile jest poznawane jako dar łaski, a nie świadectwo osobistej wyższości.
Najtrafniejsza wydaje mi się formuła:
Adam nie raduje się cierpieniem potępionych. Raduje się Bogiem, którego sprawiedliwość nie jest oderwana od miłosierdzia, a którego miłosierdzie nie jest zaprzeczeniem prawdy i wolności.
W obecnym stanie Adam może znać cierpienia żyjących potomków jedynie w takim zakresie, w jakim Bóg mu je ukazuje. Jego własne doświadczenie pozwala mu rozumieć ogólną kondycję człowieka po upadku, ale nie daje mu samodzielnie wiedzy o konkretnych zdarzeniach.
„Błogosławiona pamięć” odnosi się przede wszystkim do własnej historii Adama. Jego dawne smutki i cierpienia nie zostają wymazane, lecz tracą dominujące znaczenie. Na pierwszy plan wychodzi miłosierdzie Boga, które pozwala widzieć przeszłość jako historię odkupioną, nie jako nadal otwartą ranę.
Supplementum, q. 94 traktuję jako istotne, ale niedefinitywne stanowisko teologiczne. Jego pochodzenie nie podważa autentyczności tekstu Tomasza, lecz wymaga odróżnienia wcześniejszego komentarza do Sentencji od dojrzałej i ukończonej redakcji Sumy.
Co pozostawiam otwarte
Pozostawiam otwarte:
jaki dokładnie jest obecny zakres wiedzy Adama o ludzkości;
czy przed Sądem Ostatecznym zna on stan konkretnych potępionych;
czy wiedza o potępionych jest udzielana jednorazowo, okresowo czy permanentnie;
czy błogosławieni poznają jedynie obiektywny stan osoby, czy również jej subiektywny sposób cierpienia;
czy w ogóle sensowne jest mówienie o „zewnętrznym przejawie” kary w odniesieniu do duszy oddzielonej;
jak trwa naturalne ojcostwo Adama wobec potępionych potomków;
czy Adam zachowuje pozytywne odniesienie do osoby potępionej;
jak miłość osoby współistnieje z akceptacją ostatecznego sądu;
czy brak pragnienia zmiany wyroku wyczerpuje znaczenie braku współczucia;
czy możliwe pozostaje jakieś analogiczne odniesienie do tragedii potępionego, które nie byłoby cierpieniem;
w jaki sposób Boże miłosierdzie ujawnia się w odniesieniu do potępionych;
czy kara potępionych może być pod jakimś względem mniejsza niż to, na co zasługują;
jak należy rozumieć radość błogosławionych z własnego wyzwolenia;
czy stanowisko Supplementum należy przyjąć, zmodyfikować czy pozostawić jako jedną z dopuszczalnych opinii scholastycznych;
w jakiej mierze ojcostwo Adama odróżnia jego sytuację od sytuacji innych błogosławionych.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
1. Jako najsilniejszą scholastyczną odpowiedź na pytanie tytułowe
Dotychczas można było rozważać, że Adam nie cierpi, ponieważ:
nie zna wszystkich wydarzeń ziemskich;
nie zna indywidualnego losu wszystkich potomków;
zachowuje swoją historię w przemieniony sposób;
widzenie Boga wyklucza cierpienie naruszające szczęśliwość.
Supplementum, q. 94 proponuje rozwiązanie mocniejsze:
Nawet poznanie cierpienia i potępienia innych nie powoduje nieszczęścia błogosławionych, ponieważ ich poznanie i wola są w pełni zgodne z Bożą sprawiedliwością.
Artykuł nie będzie wówczas zależny od łatwej tezy:
Adam nie cierpi, ponieważ nic nie wie.
Może zmierzyć się z wariantem trudniejszym:
Adam zna przynajmniej niektórych potępionych i ich stan, a mimo to pozostaje prawdziwie szczęśliwy.
2. Do rozdzielenia trzech różnych problemów
Tekst pozwala oddzielić:
poznanie cudzego cierpienia;
współcierpienie albo pragnienie usunięcia tego cierpienia;
radość z porządku dobra ujawniającego się pomimo cierpienia.
Z pierwszego nie wynika automatycznie drugie. Z trzeciego nie wynika radość z cierpienia jako cierpienia.
To rozróżnienie może stać się jednym z centralnych narzędzi całego artykułu.
3. Do doprecyzowania pojęcia „błogosławionej pamięci”
Dotychczas „błogosławiona pamięć” dotyczyła przede wszystkim własnej historii Adama. Q. 94 pozwala rozszerzyć problem:
Adam może znać własny grzech;
może znać cierpienia, które z niego wynikły;
może znać zbawienie jednych potomków;
może — przynajmniej w finalnym stanie — znać także potępienie innych;
poznanie to nie musi funkcjonować jako afektywna rana.
Pamięć i wiedza zostają podporządkowane pełnemu poznaniu prawdy o Bożej sprawiedliwości, miłosierdziu i łasce.
4. Do odróżnienia miłości do grzesznika żyjącego od stosunku do ostatecznie potępionego
Tekst wyraźnie uczy, że wobec człowieka pozostającego w stanie drogi należy pragnąć jego uwolnienia od grzechu i nieszczęścia. Dopóki nawrócenie jest możliwe, miłość wyraża się w pragnieniu zbawienia grzesznika i w realnym współczuciu.
Nie wolno więc wykorzystywać q. 94 do:
obojętności wobec cierpienia żyjących;
rezygnacji z modlitwy o czyjeś nawrócenie;
przedwczesnego uznania kogokolwiek za potępionego;
usprawiedliwiania braku miłosierdzia;
czerpania satysfakcji z doczesnej kary grzesznika.
Rozważanie dotyczy stanu ostatecznego, nie naszych ocen konkretnych ludzi.
5. Do wyjaśnienia pośredniego charakteru radości
Bezpośrednim przedmiotem radości błogosławionych nie jest:
ból potępionego;
jego rozpacz;
sam fakt jego nieszczęścia;
przewaga jednego człowieka nad drugim.
Bezpośrednim przedmiotem są:
doskonałość Bożej sprawiedliwości;
prawda o moralnej powadze wolności;
własne wyzwolenie od grzechu i kary;
wdzięczność za niezasłużoną łaskę;
ostateczne zwycięstwo Bożego porządku.
Pozwala to uniknąć interpretacji sadystycznej.
6. Do postawienia problemu naturalnego ojcostwa Adama
Q. 94 nie omawia szczególnej więzi Adama z całą ludzkością. Dlatego pozostaje pytanie, czy naturalne ojcostwo prarodzica wprowadza jakiś szczególny element do jego poznania i miłości.
Nie wolno automatycznie założyć, że ogólna odpowiedź dotycząca błogosławionych wyjaśnia już całą specyfikę Adama jako ojca rodzaju ludzkiego. To właśnie może być miejsce dla Twojego wkładu autorskiego.
7. Jako punkt konfrontacji, a nie jedyne rozstrzygnięcie
Tekst powinien zostać zestawiony z:
Benedictus Deus;
Tomaszową nauką o wiedzy duszy oddzielonej;
jego traktatem o miłosierdziu w II–II, q. 30;
Augustynem;
Ratzingerem;
współczesnym Magisterium o niebie i piekle;
Twoją intuicją o błogosławionej pamięci.
Nie należy oprzeć całego artykułu na jednym, posthumicznie ułożonym fragmencie.
Słowa kluczowe
błogosławieni; potępieni; piekło; Boża sprawiedliwość; widzenie uszczęśliwiające; współczucie; współcierpienie; radość pośrednia; poznanie zła; Adam; ojcostwo Adama; Supplementum
Teza autora
Tekst przypisany tradycji tomaszowej głosi, że błogosławieni będą znali cierpienia potępionych. Wiedza ta nie pomniejszy ich szczęśliwości, lecz pozwoli im wyraźniej poznać otrzymane dobro i pełniej dziękować Bogu.
Błogosławieni nie będą współczuli potępionym, ponieważ współczucie oznacza albo uczuciowe uczestnictwo w cudzym nieszczęściu, albo rozumną wolę jego usunięcia. Pierwsze byłoby udziałem w nieszczęściu, niemożliwym w stanie chwały. Drugie oznaczałoby pragnienie cofnięcia ostatecznej i sprawiedliwej kary.
Nie będą oni jednak cieszyć się z bólu potępionych jako takiego. Ich radość będzie dotyczyć bezpośrednio objawionego porządku Bożej sprawiedliwości i własnego wyzwolenia. Kara potępionych stanie się jedynie pośrednią okolicznością tej radości.
Tok rozumowania autora
Artykuł 1 — poznanie cierpień potępionych
Błogosławionym nie powinno brakować niczego, co należy do doskonałości ich szczęśliwości.
Przeciwieństwa stają się wyraźniejsze, gdy poznaje się je w zestawieniu ze sobą.
Zbawienie można zatem pełniej poznać w zestawieniu z losem będącym jego przeciwieństwem.
Poznanie kar potępionych nie wprowadza niedoskonałości do poznającego, podobnie jak doskonałe poznanie zła nie czyni poznającego złym.
Poznanie potępienia pozwala błogosławionym lepiej uświadomić sobie wielkość otrzymanego zbawienia.
Prowadzi ich do obfitszej wdzięczności wobec Boga.
Wniosek: błogosławieni poznają cierpienia potępionych.
Artykuł 2 — brak współczucia
Współczucie może występować jako uczuciowa pasja albo jako rozumny wybór woli.
Współczucie jako pasja oznacza pewien udział w cudzym nieszczęściu.
Błogosławieni nie mogą uczestniczyć w nieszczęściu.
Współczucie jako wybór woli oznacza pragnienie usunięcia cudzego zła.
Wobec grzesznika żyjącego takie pragnienie jest właściwe, ponieważ możliwe pozostaje jego nawrócenie.
Stan potępionego jest natomiast ostateczny.
Pragnienie zniesienia sprawiedliwej i ostatecznej kary sprzeciwiałoby się Bożej sprawiedliwości.
Wola błogosławionych pozostaje zgodna z prawym rozumem i Bożą sprawiedliwością.
Wniosek: błogosławieni nie współczują potępionym w żadnym z określonych przez tekst znaczeń.
Artykuł 3 — radość pośrednia
Można radować się czymś bezpośrednio, ze względu na samą rzecz, albo pośrednio, ze względu na związane z nią dobro.
Radowanie się z cudzego cierpienia jako cierpienia byłoby przejawem nienawiści.
W błogosławionych nie ma nienawiści.
Kara potępionych objawia jednak porządek Bożej sprawiedliwości.
Ukazuje również błogosławionym, od jakiego losu zostali uwolnieni.
Sprawiedliwość Boga i własne ocalenie są rzeczywistymi dobrami.
Błogosławieni radują się bezpośrednio tymi dobrami.
Kara potępionych stanowi jedynie pośrednią przyczynę lub okoliczność radości.
Wniosek: błogosławieni nie radują się z cierpienia jako takiego, lecz radują się z Bożej sprawiedliwości i własnego zbawienia ujawnionych w ostatecznym porządku rzeczy.
Założenia jawne i ukryte
Założenia jawne
istnieje realne i wieczne potępienie;
stan potępienia po ostatecznym sądzie jest nieodwracalny;
błogosławieni poznają stan potępionych;
poznanie zła nie czyni poznającego złym ani nieszczęśliwym;
błogosławieni pozostają całkowicie zgodni z Bożą sprawiedliwością;
w stanie chwały nie uczestniczą w żadnym nieszczęściu;
ich uczucia są całkowicie podporządkowane osądowi rozumu;
radość bezpośrednia różni się od radości pośredniej.
Założenia antropologiczne
poznanie cudzego cierpienia i cierpienie z tego powodu nie są tym samym;
miłość nie zawsze musi przyjmować postać emocjonalnego współcierpienia;
współczucie zawiera pragnienie usunięcia cudzego nieszczęścia;
akt woli powinien być zgodny z prawdziwym osądem dobra i sprawiedliwości;
doskonałość uczucia nie polega na jego spontaniczności, lecz na zgodności z prawym rozumem;
podmiot może poznawać zło bez utraty własnej szczęśliwości.
Założenia eschatologiczne
ostateczny sąd ujawnia pełną prawdę moralną historii;
wola błogosławionych nie sprzeciwia się woli Boga;
potępieni nie mogą po sądzie przejść ze stanu nieszczęścia do szczęśliwości;
wieczność kary należy do porządku Bożej sprawiedliwości;
szczęśliwość nie wymaga niewiedzy o złu;
wdzięczność za zbawienie może wzrastać przez poznanie losu, od którego człowiek został wybawiony.
Założenia wymagające szczególnej kontroli
poznanie przeciwieństwa rzeczywiście zwiększa podmiotowe przeżywanie własnej szczęśliwości;
błogosławieni poznają dostatecznie szeroki zakres stanu potępionych;
nie istnieje żadna forma miłości wymagająca pragnienia innego rozstrzygnięcia;
ostateczny porządek sprawiedliwości wyczerpująco tłumaczy brak współczucia;
szczególne więzi rodzinne nie zmieniają ogólnej odpowiedzi.
Pojęcia wymagające doprecyzowania
błogosławiony;
potępiony;
cierpienie;
kara;
poznanie kary;
ogląd;
współczucie;
współcierpienie;
miłosierdzie;
uczucie jako pasja;
wybór rozumu;
prawość woli;
Boża sprawiedliwość;
definitywność sądu;
radość bezpośrednia;
radość pośrednia;
per se;
per accidens;
nienawiść;
wdzięczność za zbawienie;
własne wyzwolenie;
ojcostwo Adama;
błogosławiona pamięć.
Kontekst i życzliwa interpretacja
Fragment pochodzi z części komentarza do IV księgi Sentencji, w której rozpatrywane są ostateczne kary potępionych oraz relacja tych kar do poznania błogosławionych. Kompilator Supplementum umieścił ten materiał po zagadnieniach o Sądzie Ostatecznym i szczęśliwości świętych.
Tekst nie próbuje dowodzić, że świętość polega na zobojętnieniu wobec drugiego człowieka. Próbuje rozwiązać napięcie pomiędzy trzema tezami:
błogosławieni mogą znać istnienie potępienia;
ich miłość jest doskonała;
ich szczęśliwość nie może zostać zakłócona przez cierpienie.
Najsilniejsza życzliwa interpretacja brzmi:
Błogosławieni nie stają się obojętni ani okrutni, lecz poznają osoby i wydarzenia w pełnej prawdzie Bożego sądu. Nie cieszą się z cudzego bólu, lecz z dobra sprawiedliwości i z łaski, która ich ocaliła. Nie współcierpią z potępionymi, ponieważ ich wola nie może pragnąć zniesienia definitywnego, prawdziwego i sprawiedliwego porządku ustanowionego przez Boga.
W tej interpretacji istotą nieba nie jest emocjonalne zubożenie, lecz całkowite uporządkowanie poznania, woli i uczuć według prawdy.
Mimo takiej interpretacji tekst pozostaje dla współczesnego czytelnika trudny. Zwłaszcza twierdzenie o braku współczucia domaga się zestawienia z doskonałością miłości oraz z pytaniem o trwałość więzi osobowych. Trudności tej nie należy ukrywać ani łagodzić przez przypisywanie autorowi czegoś przeciwnego do tego, co faktycznie twierdzi.
Znaczenie dla problemu badawczego
Tekst zmienia strukturę głównego pytania. Dotychczas można było pytać:
Czy Adam wie, że niektórzy jego potomkowie są potępieni?
Po uwzględnieniu q. 94 główne pytanie powinno brzmieć:
Jak Adam może znać potępienie swoich potomków i nie cierpieć, nie tracąc zarazem miłości ani osobowej więzi z własną historią?
Fragment dostarcza trzech odpowiedzi cząstkowych:
Wiedza nie powoduje automatycznie cierpienia.
Poznanie zła może być pełne, nie deformując poznającego.
Brak współcierpienia nie musi oznaczać niewiedzy lub obojętności.
Może wynikać z niemożności pragnienia zmiany ostatecznego i sprawiedliwego sądu.
Radość nie dotyczy cierpienia jako takiego.
Dotyczy sprawiedliwości Boga i własnego wybawienia.
W odniesieniu do Adama tekst daje możliwość postawienia hipotezy:
Adam może znać tragiczny los niektórych potomków, a zarazem nie przeżywać go jako osobistej klęski, ponieważ poznaje całość w porządku Bożej prawdy i nie przeciwstawia własnej woli sprawiedliwemu sądowi Boga.
Nie rozstrzyga jednak:
czy Adam zna wszystkich potępionych;
czy zna ich już obecnie;
czy szczególne ojcostwo Adama zmienia jego relację do nich;
czy brak współczucia wyczerpuje całą możliwą postać miłości;
czy jakaś analogiczna pamięć więzi pozostaje;
czy rozwiązanie wczesnego komentarza Tomasza powinno zostać przyjęte bez modyfikacji.
Fiszka nie kończy zatem dyskusji. Dostarcza najostrzejszego scholastycznego stanowiska, z którym Twoja koncepcja „błogosławionej pamięci” musi się zmierzyć.
Co przyjmuję jako trafne
Przyjmuję, że trzeba odróżnić:
obecny stan duszy Adama;
stan po powszechnym zmartwychwstaniu i ostatecznym sądzie;
naturalne zdolności poznawcze duszy;
wiedzę udzieloną jej przez Boga.
Przyjmuję, że obecnie nie mamy podstaw, aby określić pełny zakres wiedzy Adama o żyjących i potępionych. W finalnym stanie Adam może natomiast poznawać ostateczny porządek historii zbawienia.
Przyjmuję, że poznanie cudzego cierpienia nie jest tożsame z jego współprzeżywaniem. Błogosławiony może znać prawdę o stanie potępionego, nie doświadczając jego rozpaczy, buntu ani cierpienia jako własnego stanu.
Przyjmuję, że wiedza błogosławionych jest uczestnicząca i udzielona. Nie posiadają oni Boskiej wszechwiedzy. Poznają to, co Bóg daje im poznać zgodnie z porządkiem chwały.
Przyjmuję także, że:
brak współcierpienia nie musi oznaczać obojętności;
zgodność z Bożym sądem nie oznacza nienawiści do potępionego;
poznanie sprawiedliwości nie jest satysfakcją z bólu;
radość zbawionych może dotyczyć Boga jako sprawiedliwego i miłosiernego;
wdzięczność za własne zbawienie nie musi mieć charakteru egoistycznego;
ojcostwo Adama pozostaje częścią jego biografii, choć w chwale zostaje podporządkowane ojcostwu i sądowi Boga.
Przyjmuję Twoją intuicję, że sprawiedliwości Boga nie należy przeciwstawiać Jego miłosierdziu. Tomasz twierdzi, że w każdym dziele Boga ujawniają się zarówno sprawiedliwość, jak i miłosierdzie, przy czym działanie sprawiedliwości zakłada wcześniejszy dar dobroci.
Co uważam za niewykazane
Nie przyjmuję twierdzenia, że radość z własnego zbawienia jest ze swej natury egoistyczna. Egoistyczne byłoby porównanie:
„Jestem lepszy, dlatego uniknąłem kary”.
Nie jest natomiast egoistyczna wdzięczność:
„Zostałem ocalony dzięki łasce, której nie mogłem sobie sam dać”.
W tym drugim przypadku własne zbawienie kieruje uwagę ku Bogu, nie ku własnej wyższości.
Nie przyjmuję sformułowania, że błogosławieni „współodczuwają to, co odczuwa Bóg”, jeżeli rozumie się je dosłownie. Bóg nie doświadcza zmiennych emocji i namiętności na sposób stworzenia. Można natomiast powiedzieć:
błogosławieni uczestniczą w Bożym poznaniu i miłości oraz uzgadniają własną wolę z wolą Boga.
Nie przyjmuję również obrazu, w którym rozum w niebie dowolnie „wyłącza” cierpienie i „włącza” radość. W stanie chwały nie chodzi o psychologiczną manipulację uczuciami, ale o brak wewnętrznego rozdźwięku pomiędzy prawdziwym sądem intelektu, aktem woli i — po zmartwychwstaniu — cielesną afektywnością.
Nie przyjmuję twierdzenia, że rozum na ziemi nie ma żadnego wpływu na uczucia. Nie ma nad nimi władzy absolutnej, ale może wpływać na nie przez ocenę sytuacji, wyobraźnię, pamięć, nawyki, ćwiczenie cnót oraz świadome kierowanie uwagą. Tomasz określa to jako władzę polityczną i królewską.
Za niewykazane uważam, że:
błogosławieni znają pełne subiektywne doświadczenie każdego potępionego;
są całkowicie pozbawieni wiedzy o jego cierpieniu;
poznają jedynie zewnętrzne przejawy kary;
Adam zna dziś konkretny los wszystkich potomków;
własne wspomnienia pozwalają mu odtworzyć szczegółowe wydarzenia późniejszej historii;
ojcostwo Adama musi powodować cierpienie;
ojcostwo Adama zostaje całkowicie zniesione;
wiedza o potępionych jest stale i nieprzerwanie aktualna w świadomości błogosławionych.
Nie przyjmuję jako ustalonej nauki tezy, że potępieni są równocześnie „obłaskawieni miłosierdziem” w znaczeniu, które usuwałoby albo zmieniało definitywny charakter potępienia. Można badać, w jaki sposób także sąd i kara pozostają w porządku Bożego miłosierdzia, ale nie wolno bez źródłowego uzasadnienia twierdzić, że potępienie zostaje przez miłosierdzie częściowo anulowane.
Nie powinienem również mówić o sprawiedliwości i miłosierdziu jako o dwóch substancjach „wymieszanych” ze sobą. W Bogu nie są one konkurencyjnymi częściami. Są jednym działaniem Boga ujmowanym przez nas pod różnymi aspektami.
Nie przyjmuję, że samo zawiłe pochodzenie Supplementum czyni tekst podejrzanym pod względem autentyczności. Treść pochodzi od Tomasza. Zastrzeżenie dotyczy tego, że:
jest to tekst wcześniejszy;
nie stanowi ukończonej redakcji Sumy;
nie wiemy, czy Tomasz zachowałby wszystkie sformułowania w dojrzałym traktacie;
posiada status opinii teologicznej, nie dogmatu.
Najsilniejszy kontrargument
Jeżeli miłość błogosławionych jest doskonalsza niż miłość ziemska, to brak współczucia wobec potępionych może wyglądać jak moralne zubożenie. Szczególnie trudna jest sytuacja Adama, który pozostaje ojcem rodzaju ludzkiego i którego własny grzech wiąże się z historią cierpienia potomków.
Można argumentować, że pełniejsze poznanie powinno prowadzić do głębszego współodczuwania. Jeżeli Adam poznaje tragedię potępionego potomka lepiej niż człowiek ziemski, dlaczego miałby odczuwać mniej, a nie więcej?
Kolejna trudność dotyczy radości z Bożej sprawiedliwości. Nawet jeśli błogosławiony nie raduje się bólem jako takim, jego radość z porządku, którego elementem jest wieczna kara, może wydawać się pośrednią radością z cudzego nieszczęścia.
Najpoważniejsza trudność dotyczy relacji sprawiedliwości i miłosierdzia. Jeżeli kara jest wieczna i nieodwracalna, w jaki sposób można twierdzić, że również wobec potępionych Bóg pozostaje miłosierny?
Odpowiedź na kontrargument
Miłość nie jest tożsama z przeżywaniem każdej cudzej emocji jako własnej. W życiu ziemskim współcierpienie jest właściwe między innymi dlatego, że cierpienie drugiego może zostać usunięte, a grzesznik może się nawrócić. Po definitywnym sądzie sytuacja jest inna: nie chodzi już o brak pomocy, lecz o nieodwracalność osobowego wyboru.
Brak współcierpienia nie musi zatem oznaczać braku miłości. Może oznaczać, że błogosławiony nie czyni własnego szczęścia zależnym od zanegowania wolności i odpowiedzialności innej osoby.
W odniesieniu do Adama ojcostwo nie zostaje wymazane, ale zostaje włączone w pełniejsze poznanie ojcostwa Boga. Adam nie posiada swoich potomków i nie może przeciwstawiać ich wyborów albo swojego przywiązania prawdzie sądu.
Radość z Bożej sprawiedliwości nie jest radością z bólu. Podmiot raduje się prawdą, że Bóg nie nazywa zła dobrem, nie unieważnia wolności oraz przywraca właściwy porządek. Cierpienie potępionego nie staje się przez to dobrem samo w sobie.
Wdzięczność za własne zbawienie nie musi być egoizmem. Człowiek zbawiony nie przypisuje ocalenia swojej wyższości. Im lepiej poznaje łaskę, tym mniej może się chlubić sobą.
Twoja intuicja, że Boża sprawiedliwość i miłosierdzie pozostają nierozdzielne, znajduje oparcie w Tomaszowej tezie, iż wszystkie dzieła Boga zawierają oba aspekty. Nie daje to jednak jeszcze podstawy do szczegółowego opisania, jak miłosierdzie działa wobec potępionych. Ta część stanowiska musi pozostać otwarta.
Możliwa nowa teza / wkład własny
1. Dwustopniowa wiedza Adama
Pierwszym wkładem może być rozróżnienie:
wiedzy Adama w stanie pośrednim, której zakres pozostaje nieustalony;
wiedzy Adama w stanie finalnym, w którym może on poznawać ostateczny porządek zbawienia i potępienia.
Pozwala to uniknąć prostego przenoszenia Supplementum, q. 94 na obecny stan duszy Adama.
2. Poznanie bez współprzeżywania
Drugim wkładem może być teza:
Pełne poznanie obiektywnej prawdy o cudzym cierpieniu nie musi oznaczać wewnętrznego uczestnictwa w subiektywnym stanie cierpiącego.
Adam może wiedzieć, że osoba cierpi, znać przyczynę jej stanu i sprawiedliwość sądu, nie przyjmując jej rozpaczy ani buntu jako własnych przeżyć.
3. Teocentryczna integracja afektywności
Zamiast mówić o tłumieniu albo stymulowaniu uczuć przez rozum, można wprowadzić pojęcie:
teocentrycznej integracji afektywności.
Oznacza ono taki stan osoby, w którym intelekt poznający Boga, wola zjednoczona z Bogiem i wszystkie pozostałe władze pozostają bez wewnętrznego konfliktu.
4. Nieegoistyczna wdzięczność za własne zbawienie
Kolejnym wkładem może być rozróżnienie:
egoistycznej satysfakcji z uniknięcia cudzego losu;
wdzięczności za niezasłużoną łaskę.
Możliwa teza:
Im pełniej błogosławiony poznaje własne wyzwolenie, tym mniej może przypisywać je sobie i tym bardziej kieruje wdzięczność ku Bogu.
5. Radość z jedności sprawiedliwości i miłosierdzia
Można rozwinąć Twoją intuicję w sposób wolny od obrazu „mieszania” dwóch cech:
Błogosławiony raduje się jednym Bogiem, którego sprawiedliwość jest zawsze dobra, a miłosierdzie nigdy nie jest zaprzeczeniem prawdy.
Nie należy jednak z góry twierdzić, że potępieni zostają „obłaskawieni” w znaczeniu osłabienia definitywności ich stanu.
6. Eschatologiczne ojcostwo Adama
Najbardziej oryginalny problem może dotyczyć tego, co dzieje się z ojcostwem Adama w chwale.
Możliwa teza badawcza:
Ojcostwo Adama nie zanika, lecz zostaje oczyszczone z roszczenia do posiadania potomków i podporządkowane prawdzie o wolności każdej osoby oraz ojcostwu Boga.
Adam zachowuje pamięć swojej więzi z ludzkością, lecz nie może przeżywać każdego osobowego wyboru potomków jako unieważnienia własnej szczęśliwości.
7. Błogosławiona pamięć jako zmiana hierarchii znaczeń
Twoje pojęcie „błogosławionej pamięci” można rozwinąć następująco:
Przeszłe cierpienie nie zostaje wymazane ani uznane za dobro, ale przestaje zajmować pierwsze miejsce w interpretacji biografii. Na pierwszy plan wychodzi miłosierdzie Boga, które pozwala poznać dawne zło jako przezwyciężone i podporządkowane historii zbawienia.
Dalsza kwerenda
Porównać tekst Scriptum super Sententiis z jego późniejszym układem w Supplementum.
Ustalić, czy dojrzała Summa theologiae zawiera wypowiedzi modyfikujące tezy z q. 94.
Przeanalizować I, q. 12, a. 8 oraz I, q. 89, a. 8:
granice wiedzy błogosławionych;
poznanie rzeczy w Bogu;
różnicę pomiędzy widzeniem Boga i wszechwiedzą.
Przeanalizować I, q. 21, a. 3–4:
relację sprawiedliwości i miłosierdzia;
obecność miłosierdzia we wszystkich dziełach Boga;
możliwość zastosowania tej zasady do potępienia.
Opracować II–II, q. 23–27 oraz q. 30:
miłość do osoby;
miłość nieprzyjaciół;
miłosierdzie;
współczucie;
pragnienie usunięcia cudzej niedoli.
Opracować I–II, q. 35–39:
smutek;
jego przedmiot;
współcierpienie;
związek smutku z miłością.
Przeanalizować Tomaszową naukę o kierowaniu uczuciami przez rozum. Już obecnie rozum może je kształtować, choć rządzi nimi politycznie, nie despotycznie.
W Ratzingerze zbadać:
piekło jako samowykluczenie;
niebo jako pełnię relacji;
komunię świętych;
wolność i definitywność osobowego wyboru;
jedność sprawiedliwości i miłosierdzia.
U Augustyna przeanalizować stosunek zbawionych do potępionych w księgach XXI–XXII Państwa Bożego.
Zbadać, czy istnieją teksty patrystyczne albo współczesne dotyczące szczególnej relacji Adama do całej ludzkości w stanie chwały.
Odróżnić:
znajomość cudzego cierpienia;
ogląd jego skutków;
wiedzę o jego przyczynie;
empatię;
współczucie;
współcierpienie;
wolę zmiany wyroku.
Nie przedstawiać jako ustalonego twierdzenia, że potępieni pozostają „obłaskawieni miłosierdziem”. Najpierw zbadać klasyczne ujęcia miłosierdzia w karze.
Wprowadzić w artykule hierarchię źródeł:
Magisterium;
ukończone części Sumy;
wcześniejszy komentarz do Sentencji;
późniejsza kompilacja Supplementum;
autorska hipoteza dotycząca Adama.
Roboczy akapit
Tekst włączony pośmiertnie do Supplementum proponuje radykalną odpowiedź na problem cierpienia błogosławionych. Przyjmuje, że święci poznają kary potępionych, ale nie współcierpią z nimi i nie radują się ich bólem jako takim. Bezpośrednim przedmiotem radości ma być sprawiedliwość Boga oraz własne wyzwolenie. Stanowiska tego nie należy automatycznie przenosić na obecny stan duszy Adama. Zagadnienie 94 opisuje przede wszystkim porządek finalny po Sądzie Ostatecznym, natomiast zakres aktualnej wiedzy Adama pozostaje nieustalony.
Radość z własnego zbawienia nie musi oznaczać egoistycznej satysfakcji. Może być wdzięcznością za dar, którego człowiek nie przypisuje własnej wyższości. Bardziej zasadniczym przedmiotem radości pozostaje jednak sam Bóg, poznany jako sprawiedliwy i miłosierny. Błogosławiony nie raduje się cierpieniem potępionego, lecz prawdą, że Boży sąd nie nazywa zła dobrem i nie czyni ludzkiej wolności pozorem.
Brak współcierpienia nie musi oznaczać obojętności. Poznanie obiektywnego stanu drugiej osoby nie jest tożsame z uczestnictwem w jej subiektywnym doświadczeniu. Adam może znać tragiczny los potomka, nie przejmując jego rozpaczy i buntu jako własnego stanu. Jego intelekt i wola nie tłumią sztucznie uczuć, lecz zostają całkowicie uporządkowane przez zjednoczenie z Bogiem.
Najtrudniejsze pozostaje pytanie o ojcostwo Adama. Jego więź z ludzkością nie staje się niebyła, ale w chwale zostaje podporządkowana prawdzie o wolności każdego potomka oraz o ojcostwie Boga. Adam nie może traktować decyzji potomków jako własnej ostatecznej klęski. Jego „błogosławiona pamięć” nie wymazuje dawnych cierpień, lecz ustawia je w nowej hierarchii: na pierwszy plan wychodzi miłosierdzie Boga, wobec którego ziemskie rany stają się drugoplanowe.
Dodatkowe notatki o powiązaniach
AD-BF-01 — prawdziwa szczęśliwość dusz;
AD-BF-03 — świadome ludzkie „ja” po śmierci;
AD-TA-02 — zakres wiedzy duszy oddzielonej;
AD-TA-04 — szczęśliwość bez ciała;
planowana AD-RAT-01 — stan pośredni;
planowana AD-RAT-02 — niebo i komunia;
planowana AD-RAT-03 — piekło, wolność i definitywność;
planowana fiszka z Augustyna, Państwo Boże, XXI–XXII;
planowana fiszka o Bożej sprawiedliwości i miłosierdziu, I, q. 21;
część artykułu: „Czy Adam zna potępionych potomków?”;
część artykułu: „Poznanie cierpienia bez współcierpienia”;
część artykułu: „Boża sprawiedliwość i miłosierdzie jako przedmiot radości”;
część artykułu: „Eschatologiczne ojcostwo Adama”;
część artykułu: „Błogosławiona pamięć jako przemiana hierarchii znaczeń”.
Metadane pytania 1
Typ: philosophical · Status: open · Znaczenie: key
Potrzebne źródła:
Tomasz z Akwinu, Supplementum, q. 94, a. 1;
Tomasz z Akwinu, I, q. 89, a. 8;
Tomasz z Akwinu, I, q. 12, a. 8;
Benedictus Deus;
Recentiores episcoporum synodi;
Joseph Ratzinger, Zmartwychwstanie i życie wieczne, § 5–7;
Augustyn, O trosce o zmarłych;
Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1021–1037;
fiszki AD-BF-01, AD-BF-03 i AD-TA-02.
Metadane pytania 2
Typ: philosophical · Status: open · Znaczenie: important
Potrzebne źródła:
Tomasz z Akwinu, Supplementum, q. 94, a. 2;
Tomasz z Akwinu, II–II, q. 23–27 o miłości;
II–II, q. 30 o miłosierdziu;
I–II, q. 35–39 o smutku;
Augustyn, Państwo Boże, księgi XXI–XXII;
Joseph Ratzinger, część o piekle, niebie i komunii świętych;
Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1033–1037;
fiszki AD-TA-01, AD-TA-02 i AD-BF-01.
Metadane pytania 3
Typ: philosophical · Status: open · Znaczenie: important
Potrzebne źródła:
Tomasz z Akwinu, Supplementum, q. 94, a. 3;
Tomasz z Akwinu, II–II, q. 28 o radości będącej skutkiem miłości;
I–II, q. 31–34 o przyjemności i radości;
Augustyn, Państwo Boże, księgi XXI–XXII;
Joseph Ratzinger, Zmartwychwstanie i życie wieczne, § 7;
Benedictus Deus;
teksty o Bożej sprawiedliwości i miłosierdziu;
fiszka AD-BF-01 o prawdziwej szczęśliwości.
Status mojego stanowiska
working
Stopień pewności
medium
AD-TA-04 — Szczęśliwość duszy bez ciała i jej dopełnienie po zmartwychwstaniu
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Cytat podstawowy — możliwość szczęśliwości bez ciała
“Wherefore, since man’s perfect Happiness consists in the vision of the Divine Essence, it does not depend on the body. Consequently, without the body the soul can be happy.”
Cytat podstawowy — pragnienie udziału ciała w chwale
“For the soul desires to enjoy God in such a way that the enjoyment also may overflow into the body, as far as possible. And therefore, as long as it enjoys God, without the fellowship of the body, its appetite is at rest in that which it has, in such a way, that it would still wish the body to attain to its share.”
Cytat podstawowy — wzrost szczęśliwości co do rozległości
“The desire of the separated soul is entirely at rest, as regards the thing desired; since, to wit, it has that which suffices its appetite. But it is not wholly at rest, as regards the desirer, since it does not possess that good in every way that it would wish to possess it. Consequently, after the body has been resumed, Happiness increases not in intensity, but in extent.”
Cytat pomocniczy — doskonałość ciała jako element pełni
“Consequently, we must say that perfect disposition of the body is necessary, both antecedently and consequently, for that Happiness which is in all ways perfect.”
Tomasz dodaje, przywołując Augustyna:
“God gave the soul such a powerful nature that from its exceeding fulness of happiness the vigor of incorruption overflows into the lower nature.”
Przekład całego fragmentu
Przekład cytatu pierwszego
Skoro więc doskonała szczęśliwość człowieka polega na oglądaniu istoty Bożej, nie zależy ona od ciała. W konsekwencji dusza może być szczęśliwa bez ciała.
Przekład cytatu drugiego
Dusza pragnie radować się Bogiem w taki sposób, aby radość ta, o ile to możliwe, przelewała się również na ciało. Dlatego, dopóki raduje się Bogiem bez współudziału ciała, jej pragnienie spoczywa w tym, co posiada, a zarazem nadal chce, aby ciało otrzymało swój udział.
Przekład cytatu trzeciego
Pragnienie duszy oddzielonej znajduje całkowity spoczynek co do upragnionego przedmiotu, ponieważ posiada ona to, co wystarcza jej pragnieniu. Nie spoczywa jednak całkowicie co do samego podmiotu pragnącego, ponieważ nie posiada tego dobra w każdy sposób, w jaki chciałaby je posiadać. Po odzyskaniu ciała szczęśliwość wzrasta zatem nie pod względem intensywności, lecz rozległości.
Przekład cytatu czwartego
Trzeba zatem powiedzieć, że doskonałe usposobienie ciała jest konieczne — zarówno uprzednio, jak i następczo — dla szczęśliwości doskonałej pod każdym względem.
Bóg udzielił duszy tak wielkiej mocy, że z przeobfitej pełni jej szczęśliwości siła niezniszczalności przelewa się na niższą naturę.
Uwaga translatorska: angielskie extent można oddać jako „rozległość”, „zakres” albo „rozciągnięcie”. W artykule najczytelniejsze wydaje się sformułowanie:
szczęśliwość wzrasta nie co do intensywności widzenia Boga, lecz co do zakresu podmiotu uczestniczącego w chwale.
Lokalizacja w źródle
Tomasz z Akwinu, Summa theologiae:
I–II, q. 4, a. 5, respondeo — możliwość doskonałej szczęśliwości duszy oddzielonej;
I–II, q. 4, a. 5, ad 4–6 — naturalne pragnienie ciała, spoczynek pragnienia i wzrost szczęśliwości co do rozległości;
I–II, q. 4, a. 6, respondeo i ad 1–3 — konieczność doskonałego usposobienia ciała dla szczęśliwości doskonałej pod każdym względem.
W posiadanym wydaniu angielskim:
a. 5 rozpoczyna się na s. 1399;
zasadnicza odpowiedź znajduje się na s. 1400–1401;
odpowiedzi dotyczące pragnienia ciała i rozległości szczęśliwości — s. 1402–1403;
a. 6 — s. 1403–1404.
Rozumiem fragment
Św. Tomasz rozstrzyga pozorną sprzeczność pomiędzy dwiema prawdami:
- dusza zbawiona może już przed zmartwychwstaniem posiadać prawdziwą i doskonałą szczęśliwość;
- ciało należy do natury człowieka, dlatego pełnia zbawienia wymaga jego odzyskania i uwielbienia.
Istota szczęśliwości polega na oglądaniu Bożej istoty. Ponieważ akt ten należy do intelektu i nie dokonuje się za pośrednictwem wyobrażeń cielesnych, dusza oddzielona może uczestniczyć w widzeniu uszczęśliwiającym bez ciała. Nie oznacza to jednak, że ciało jest zbędne albo że stan duszy oddzielonej stanowi ostateczną pełnię człowieczeństwa.
Dusza posiada już Boga jako dobro całkowicie zaspokajające jej pragnienie. Jednocześnie pozostaje naturalnie odniesiona do własnego ciała i pragnie, aby także ono uczestniczyło w radowaniu się Bogiem. Tomasz ujmuje tę sytuację bardzo precyzyjnie: pragnienie duszy spoczywa całkowicie co do upragnionego przedmiotu, którym jest Bóg, lecz nie osiąga jeszcze całkowitego spoczynku co do podmiotu pragnącego, ponieważ dobro nie objęło jeszcze całego człowieka.
Po zmartwychwstaniu szczęśliwość nie wzrośnie zatem co do intensywności widzenia Boga, lecz co do rozległości: chwała duszy obejmie również ciało. Ciało uwielbione nie będzie przeszkodą dla poznania Boga, lecz stanie się całkowicie podporządkowane duchowi. Szczęśliwość duszy niejako „przeleje się” na ciało, udzielając mu niezniszczalności.
Fiszka dostarcza podstawy dla określenia obecnego stanu Adama jako niepełności antropologicznej bez nieszczęścia. Dusza Adama może być prawdziwie szczęśliwa, a zarazem oczekiwać cielesnego dopełnienia. Nie trzeba wybierać pomiędzy twierdzeniem, że Adam już posiada szczęśliwość, a twierdzeniem, że potrzebuje zmartwychwstania. Obie prawdy dotyczą różnych aspektów jego stanu.
Ważne zastrzeżenie
1. Dwa znaczenia „doskonałej szczęśliwości”
Tomasz z jednej strony mówi, że dusza bez ciała może posiadać doskonałą szczęśliwość, a z drugiej, że doskonałe ciało jest konieczne do szczęśliwości „doskonałej pod każdym względem”.
Nie jest to sprzeczność. Chodzi o dwa poziomy:
szczęśliwość doskonała ze względu na jej istotę i przedmiot — widzenie Boga;
szczęśliwość doskonała pod każdym względem — chwała całego człowieka, obejmująca także ciało.
W artykule trzeba konsekwentnie zaznaczać, w którym znaczeniu używa się słowa „pełna” albo „doskonała”.
2. Niepełny spoczynek nie oznacza braku Boga
Sformułowanie, że pragnienie nie spoczywa całkowicie „co do pragnącego”, nie oznacza, że dusza nie posiada dobra wystarczającego do szczęścia.
Posiada Boga, czyli dobro ostateczne. Nie posiada Go jeszcze w całym zakresie odpowiadającym cielesno-duchowej naturze człowieka.
3. Naturalne pragnienie ciała nie jest jeszcze dowodem cierpienia
Tekst uzasadnia pragnienie udziału ciała w chwale. Nie rozstrzyga wprost, czy pragnieniu temu towarzyszy:
tęsknota;
analogiczny smutek;
świadomość niedopełnienia bez przykrości;
wyłącznie spokojna i pewna wola przyszłego dobra.
Nie wolno więc przypisywać Tomaszowi bezpośrednio sformułowania „smutek duszy z powodu braku ciała”.
4. „Przelanie się” szczęśliwości nie opisuje mechanizmu biologicznego
Nie chodzi o fizyczną energię przepływającą z duszy do komórek ani o naprawę genomu w sensie medycznym.
Jest to metafizyczno-teologiczny opis podporządkowania ciała uwielbionej duszy oraz uczestnictwa ciała w skutkach chwały.
5. Ciało nie zwiększa intensywności widzenia Boga
Po zmartwychwstaniu dusza nie musi widzieć Boga „bardziej” tylko dlatego, że odzyskała ciało. Wzrost dotyczy przede wszystkim objęcia szczęśliwością całego człowieka.
Nie należy jednak z tego wyprowadzać, że zmartwychwstanie niczego nie zmienia w podmiotowym doświadczeniu osoby. Tomasz mówi o rzeczywistym wzroście szczęśliwości co do rozległości.
6. Fiszka nie rozstrzyga jeszcze natury smutku w niebie
Do tego potrzebne pozostają:
I–II, q. 35–39 — natura bólu i smutku;
I, q. 77, a. 8 — radość i smutek duszy oddzielonej;
Supplementum, q. 94 — stosunek błogosławionych do potępionych.
7. Angielski przekład nie jest tekstem łacińskim
Przed publikacją artykułu należy skontrolować szczególnie pojęcia:
intensive;
extensive;
appetitus;
quies;
desiderans;
redundantia lub odpowiadające mu określenie „przelewania się” chwały
w krytycznym tekście łacińskim albo w uznanym wydaniu dwujęzycznym.
Pytania i moje odpowiedzi
1. Jak rozumiesz Tomaszowe rozróżnienie, według którego pragnienie duszy oddzielonej: spoczywa całkowicie co do upragnionego przedmiotu, ponieważ dusza posiada Boga; nie spoczywa całkowicie co do podmiotu pragnącego, ponieważ ciało nie uczestniczy jeszcze w chwale? Czy rozróżnienie to trafnie wyraża Twoją intuicję „niepełności bez nieszczęścia”?
Jest to centralne rozróżnienie całego artykułu. Pozwala równocześnie utrzymać:
prawdziwość szczęśliwości Adama;
rzeczywisty brak ciała;
naturalne pragnienie zmartwychwstania;
niezbędność cielesnego dopełnienia;
brak cierpienia oznaczającego utratę Boga lub osobowe niespełnienie.
Trzeba ustalić, czy w Twoim stanowisku dusza Adama:
posiada już wszystko, czego potrzebuje do szczęścia;
a zarazem nie posiada jeszcze wszystkiego w taki sposób, w jaki odpowiada to pełni człowieka.
tak, ale nie posiada Boga, ale poznaje Jego istotę i to co do intensywności jest jej maksymalnym szczęściem. bo tylko dusza może poznać element duchowy jakim jest Bóg. z samego poznania pochodzi niewyobrażalne szczęście.
kojarzy mi się to, ze szczęściem jakiego doświadczam, a przeogromnie chciałbym się nim podzielić np. z żoną. dopuki się tym nie podzielę, to odczuwam pewien brak, choc meje szczęście jest niezakłucone, tylko, że nie raduję sie "cały", bo tak przeżywam małżeństwo z nią: to co ją cieszy i mnie również i na odwrót.
tak, fajnie to ujmuje Tomasz. bo nie może tu być mowy o cierpieniu, ale jedynie o pewnego rodzaju braku. i fajnie to ujął, że to brak co do podmiotu przeżywającego. dusza została stworzona wraz z ciałem i razem stanowią jedność. chciałaby wspólnie z nim przeżywać tą strasznie wielką szczęśliwość, ale to prognienie nie umniejsza jej bezmiaru.
2. Czy naturalne pragnienie odzyskania ciała chcesz nadal określać jako: tęsknotę; bardzo słaby smutek; smutek bez przykrości; czy raczej jako pozbawione cierpienia pragnienie przyszłego dopełnienia?
Tomasz daje podstawę do mówienia o realnym pragnieniu ciała, ale nie nazywa go w tym miejscu smutkiem.
Jeżeli użyjemy słowa „smutek”, trzeba wyjaśnić:
jaki jest jego przedmiot;
czy zawiera przykrość;
czy oznacza odczuwanie zła;
czy może współistnieć z pełnym spoczynkiem w Bogu;
czym różni się od ziemskiej tęsknoty.
Jeżeli zrezygnujemy ze słowa „smutek”, łatwiej będzie zachować zgodność z prawdziwą szczęśliwością, ale może zostać osłabiona Twoja intuicja o rzeczywistej świadomości braku ciała.
raczej wolę pozbawione cierpienia pragnienie przyszłego dopełnienia. sfourmuowanie "naturalne pragnienie odzyskania ciała" trochę mnie razi, przez użyte słowo "naturalne". zapewne chodzi o naturę samej duszy, ale jest to słowo ze świata meterialistycznego a więc nie pasuje. już szybciej można byłoby mówić o czymś naturalnym dla ciała, bo tu jego natura domaga się dopełnienia.
Dla duszy bliższe jej przestrzeni są określenia z dziedziny uczuć/przeżyć; stąd pojawia się smutek, tęsknota, przykrość.
3. Czy Tomaszowy obraz szczęśliwości duszy, która po zmartwychwstaniu „przelewa się” na ciało i udziela mu niezniszczalności, chcesz wykorzystać jako model eschatologicznego odwrócenia entropii antropologicznej?
Dotychczasowa hipoteza entropii antropologicznej opisuje kierunek następujący po upadku:
zerwanie relacji z Bogiem → nieporządek duchowy → rozchwianie niższych władz → cierpiętliwość, śmiertelność i degradacja ciała.
Tekst Tomasza umożliwia zbudowanie przeciwnego schematu:
zjednoczenie duszy z Bogiem → pełnia szczęśliwości → udzielenie chwały ciału → niezniszczalność i niecierpiętliwość całego człowieka.
Byłaby to ważna synteza części protologicznej, antropologicznej i eschatologicznej artykułu. Trzeba jednak ustalić, czy pojęcie „odwrócenia entropii” nie sugerowałoby fizycznego lub automatycznego mechanizmu.
z intuicja entropii antropologicznej mamy do czynienia jedynie w rzeczywistości rajsko-ziemskiej, gdzie w pierwszym jest w stanie uśpionym/potencji, a w drugim w nieustannym progresie. w rzeczywistości niebieskiej przez czynnik zbawczy nie można mówić o jakiejkolwiek entropii, którą równie dobrze można uosobić ze złem/szatanem. w tej trzeciej rzeczywistości zło zostało zwyciężone/pokonane. czy go całkowicie nie ma? tego nie wiem. zło się definiuje jako brak dobra. myślę, ze zło może istnieć, ale może mieć ograniczona przestrzeń. stąd można wnioskować o istnieniu pewnego porządku: w jednym miejscu jest to, a w innym co innego. nie występuje pomieszanie jednego z drugim, czyli zła z dobrem. ciężko powiedzieć, czy Bóg będzie tolerował istnienie zła. sądzę, że będzie. bo wszystko co stworzył jest dobre, w tym również zło, choćby dlatego, aby móc zdefiniować dobro: jako brak zła.
Moje stanowisko
Moje stanowisko i uzasadnienie
Przyjmuję, że dusza zbawionego Adama ogląda istotę Boga i w tym znaczeniu posiada dobro ostateczne. Nie posiada Boga jako rzeczy ani nie obejmuje Go wyczerpująco, ale uczestniczy w Nim przez widzenie i miłość. Jest więc prawdziwie szczęśliwa.
Jednocześnie dusza Adama nie jest całym Adamem. Ciało należy do jego osobowej natury i dlatego brak ciała stanowi obiektywne niedopełnienie podmiotu. Nie jest to jednak niedopełnienie naruszające szczęśliwość. Dusza nie odczuwa braku Boga, lecz oczekuje rozszerzenia już posiadanej chwały na całego człowieka.
Najlepszą formułą wydaje mi się:
pełnia szczęśliwości co do Boga oraz niedopełnienie co do całego podmiotu ludzkiego.
Albo w prostszym języku:
Adam jest już prawdziwie szczęśliwy, lecz nie jest jeszcze dopełniony jako człowiek złożony z duszy i ciała.
Pragnienie odzyskania ciała rozumiem jako pozbawione cierpienia pragnienie przyszłego dopełnienia. Termin „naturalne” może pozostać, o ile zostanie wyjaśnione, że oznacza właściwe naturze duszy odniesienie do ciała, a nie proces materialny.
W rzeczywistości chwały nie zachodzi dalszy proces entropii antropologicznej. Nie należy też mówić o jej prostym odwróceniu. Trafniejsze jest pojęcie eschatologicznego przezwyciężenia nieporządku. Zmartwychwstanie nie cofa człowieka do wcześniejszego etapu, lecz prowadzi go do stanu wyższego niż rajska integralność.
Zło nie jest dziełem Boga ani warunkiem inteligibilności dobra. Jest privatio boni — brakiem należnego dobra. W odniesieniu do zbawionych zostaje definitywnie pozbawione władzy; nie współtworzy ich szczęśliwości i nie jest potrzebne do jej doświadczenia.
Co pozostawiam otwarte
Pozostawiam otwarte, czy w ostatecznym artykule najlepszym terminem będzie:
„naturalne pragnienie ciała”;
„pragnienie wynikające z natury duszy”;
„pragnienie cielesnego dopełnienia”;
„pozbawione cierpienia oczekiwanie na zmartwychwstanie”;
„tęsknota bez przykrości”.
Termin „naturalne pragnienie” jest najściślejszy tomistycznie, natomiast „pozbawione cierpienia pragnienie dopełnienia” może być bardziej zrozumiałe dla współczesnego czytelnika.
Nie rozstrzygam jeszcze:
jak dokładnie dusza doświadcza następstwa pomiędzy śmiercią i zmartwychwstaniem;
czy pragnienie dopełnienia jest zawsze aktualnie obecne w jej świadomości;
jak cielesność uczestniczy w szczęśliwości, skoro samo widzenie Boga pozostaje aktem intelektu;
czy słowo „przelewanie się” powinno zostać zachowane w artykule, czy zastąpione terminem „uczestnictwo”;
w jakim sensie ciało uwielbione zachowuje biologiczną ciągłość z ciałem ziemskim;
czy pojęcie entropii antropologicznej należy całkowicie wyłączyć z opisu stanu chwały;
jak opisać definitywne zwycięstwo dobra bez sugerowania unicestwienia osobowej wolności potępionych;
w jaki sposób Boże miłosierdzie ujawnia się w ostatecznym porządku sprawiedliwości.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
1. Do wyjaśnienia, że dusza Adama jest już prawdziwie szczęśliwa
Tomasz potwierdza naukę zawartą w Benedictus Deus: widzenie uszczęśliwiające nie musi czekać na zmartwychwstanie ciała.
W artykule można napisać:
Przyjmując zbawienie Adama, jego dusza już teraz posiada Boga w widzeniu uszczęśliwiającym i dlatego jest prawdziwie szczęśliwa.
Nie należy więc twierdzić, że Adam przed zmartwychwstaniem znajduje się jedynie w poczekalni, pozbawiony właściwej szczęśliwości.
2. Do wyjaśnienia rzeczywistego znaczenia braku ciała
Brak ciała nie pozbawia duszy Boga, ale oznacza brak pełnego sposobu uczestnictwa całego człowieka w chwale.
Pozwala to rozróżnić:
istotę szczęśliwości — oglądanie Boga;
podmiotową pełnię szczęśliwości — uczestnictwo całego człowieka, duszy i ciała;
intensywność szczęśliwości — stopień widzenia oraz miłości Boga;
rozległość szczęśliwości — objęcie chwałą również ciała.
3. Do uzasadnienia pojęcia „niepełności bez nieszczęścia”
Tomaszowa odpowiedź pozwala uniknąć fałszywej alternatywy:
albo dusza jest szczęśliwa i nie potrzebuje ciała;
albo potrzebuje ciała i dlatego musi cierpieć.
Dusza może posiadać Boga jako dobro całkowicie zaspokajające jej pragnienie, a zarazem chcieć, aby jej ciało uczestniczyło w tym samym dobru.
Najważniejsza formuła dla artykułu:
Dusza spoczywa całkowicie co do posiadanego dobra, lecz oczekuje dopełnienia co do sposobu, w jaki cały człowiek ma w nim uczestniczyć.
4. Do doprecyzowania pojęcia tęsknoty Adama za ciałem
Fiszka dostarcza mocnej podstawy dla Twojej intuicji, że dusza Adama pozostaje skierowana ku własnemu ciału. Nie należy jednak automatycznie nazywać tego cierpieniem.
Tomasz mówi o:
naturalnym pragnieniu;
dalszym chceniu udziału ciała;
niepełnym spoczynku „co do pragnącego”;
przyszłym wzroście szczęśliwości co do rozległości.
Nie mówi natomiast w tym miejscu wprost o:
bólu;
przykrości;
rozpaczy;
smutku zmysłowym;
cierpieniu naruszającym szczęśliwość.
5. Do odróżnienia duszy zbawionej od anioła
Anioł jest z natury substancją bezcielesną. Dusza ludzka pozostaje natomiast naturalnie związana z ciałem, nawet gdy istnieje po śmierci bez niego.
Dlatego anioł posiada całą właściwą swojej naturze pełnię szczęśliwości, natomiast dusza zbawionego człowieka oczekuje jeszcze na objęcie ciała chwałą. Nie czyni jej to mniej szczęśliwą przez brak Boga, lecz oznacza odmienną proporcję pomiędzy aktualnym stanem i pełnią natury.
6. Do określenia znaczenia zmartwychwstania
Zmartwychwstanie nie jest:
powrotem duszy do ciężaru ciała;
odtworzeniem zniszczalnego organizmu;
dodatkiem pozbawionym znaczenia dla szczęśliwości;
rozpoczęciem dopiero wtedy widzenia Boga.
Jest rozszerzeniem chwały na całego człowieka. Ciało nie będzie już przeszkodą dla intelektu, ponieważ stanie się „duchowe”, czyli całkowicie podporządkowane duchowi.
7. Do rozwinięcia wątku przezwyciężenia entropii antropologicznej
W dotychczasowym modelu upadek oznaczał kaskadową utratę ładu:
odwrócenie od Boga → nieporządek duchowy → bunt władz niższych → cierpiętliwość i śmierć ciała.
W zmartwychwstaniu pojawia się kierunek odwrotny:
pełnia szczęśliwości duszy zjednoczonej z Bogiem → udzielenie chwały ciału → niezniszczalność i niecierpiętliwość całego człowieka.
Nie jest to jeszcze teza sformułowana przez Tomasza jako „odwrócenie entropii”. Może jednak stanowić autorską interpretację jego obrazu przelewania się szczęśliwości duszy na ciało.
Słowa kluczowe
szczęśliwość; widzenie uszczęśliwiające; dusza oddzielona; zmartwychwstanie; pragnienie ciała; rozległość szczęśliwości; ciało uwielbione; niepełność bez nieszczęścia; Adam
Teza autora
Św. Tomasz twierdzi, że doskonała szczęśliwość co do jej istoty polega na widzeniu Bożej istoty i dlatego może istnieć w duszy oddzielonej od ciała.
Dusza zbawiona posiada Boga jako dobro wystarczające do całkowitego spoczynku jej pragnienia. Jednocześnie, ponieważ jest naturalnie formą ciała i należy do natury człowieka, pragnie, aby także ciało otrzymało udział w radowaniu się Bogiem.
Po zmartwychwstaniu szczęśliwość nie wzrasta koniecznie co do intensywności widzenia Boga, lecz co do rozległości, ponieważ obejmuje już nie tylko duszę, ale całego człowieka. Doskonałe ciało jest zatem konieczne dla szczęśliwości doskonałej pod każdym względem.
Tok rozumowania autora
Ostateczna szczęśliwość człowieka polega na oglądaniu Bożej istoty.
Widzenie Bożej istoty jest aktem intelektu.
Akt ten nie dokonuje się poprzez cielesne wyobrażenia ani za pomocą narządu cielesnego.
Dlatego brak ciała nie uniemożliwia duszy widzenia Boga.
Dusze świętych po śmierci znajdują się w obecności Boga i mogą uczestniczyć w widzeniu uszczęśliwiającym.
Zatem dusza oddzielona może posiadać prawdziwą i doskonałą szczęśliwość.
Dusza pozostaje jednak z natury formą konkretnego ciała i częścią ludzkiej natury.
Naturalne zjednoczenie duszy z ciałem należy do pełni człowieka.
Dlatego dusza, posiadając Boga, nadal chce, aby również ciało uczestniczyło w chwale.
Pragnienie spoczywa całkowicie co do przedmiotu, którym jest Bóg.
Nie spoczywa jednak całkowicie co do podmiotu, ponieważ nie cały człowiek uczestniczy jeszcze w posiadanym dobru.
Po zmartwychwstaniu widzenie Boga nie musi stać się intensywniejsze.
Szczęśliwość staje się jednak bardziej rozległa, ponieważ obejmuje ciało.
Ciało uwielbione nie przeszkadza duszy w poznaniu Boga, lecz jest całkowicie podporządkowane duchowi.
Pełnia szczęśliwości duszy udziela ciału niezniszczalności.
Wniosek: dusza oddzielona może być prawdziwie szczęśliwa, ale szczęśliwość całego człowieka zostaje dopełniona dopiero w zmartwychwstaniu.
Założenia jawne i ukryte
Założenia jawne
ostateczna szczęśliwość polega na widzeniu Boga;
intelekt może działać bez narządu cielesnego;
dusza trwa po śmierci;
dusze zbawionych mogą oglądać Boga przed zmartwychwstaniem;
dusza jest naturalnie związana z ciałem;
ciało należy do natury człowieka;
po zmartwychwstaniu ciało będzie niezniszczalne i podporządkowane duchowi;
szczęśliwość może być rozpatrywana pod względem intensywności i rozległości.
Założenia antropologiczne
człowiek jest jednością duszy i ciała;
dusza oddzielona nie jest pełnym człowiekiem;
naturalne pragnienie ciała nie zanika wskutek widzenia Boga;
posiadanie dobra ostatecznego może współistnieć z oczekiwaniem na rozszerzenie tego dobra na ciało;
nie każde niespełnione jeszcze pragnienie powoduje nieszczęście;
doskonałość człowieka nie może ostatecznie wykluczać tego, co należy do jego natury.
Założenia eschatologiczne
stan pośredni jest rzeczywisty;
niebo przed zmartwychwstaniem nie jest stanem pozbawionym prawdziwej szczęśliwości;
powszechne zmartwychwstanie stanowi rzeczywisty przyrost dobra;
ciało uwielbione nie będzie przeszkodą dla działania duszy;
chwała nie likwiduje ludzkiej natury, lecz ją dopełnia;
nieśmiertelność ciała jest skutkiem uczestnictwa całego człowieka w chwale.
Pojęcia wymagające doprecyzowania
szczęśliwość doskonała;
szczęśliwość doskonała pod każdym względem;
widzenie Bożej istoty;
dusza oddzielona;
przedmiot pragnienia;
podmiot pragnący;
spoczynek pragnienia;
naturalne pragnienie ciała;
intensywność szczęśliwości;
rozległość szczęśliwości;
przelewanie się chwały;
ciało duchowe;
niezniszczalność;
niepełność antropologiczna;
niepełność bez nieszczęścia;
tęsknota;
smutek;
zmartwychwstanie.
Kontekst i życzliwa interpretacja
Zagadnienie 4 należy do Tomaszowego traktatu o ostatecznym celu człowieka. Po ustaleniu, że szczęśliwość polega na oglądaniu Bożej istoty, Tomasz pyta o warunki wymagane do jej osiągnięcia i pełnego urzeczywistnienia.
W artykule 5 mierzy się z argumentem antropologicznym: skoro dusza bez ciała nie jest całym człowiekiem, wydaje się, że nie może być szczęśliwa. Tomasz nie odrzuca prawdy zawartej w tym zarzucie. Przyjmuje, że dusza oddzielona nie posiada pełni ludzkiej natury. Odrzuca jednak wniosek, że brak ciała uniemożliwia widzenie Boga.
W artykule 6 przeciwstawia się platońskiej interpretacji, według której doskonałość duszy wymaga ostatecznego oddzielenia od wszystkiego, co cielesne. Skoro naturalne jest dla duszy zjednoczenie z ciałem, jej ostateczna doskonałość nie może polegać na trwałym wykluczeniu tego zjednoczenia.
Najsilniejsza życzliwa interpretacja brzmi:
Dusza zbawiona posiada już ostateczny przedmiot szczęśliwości, czyli Boga, dlatego nie jest nieszczęśliwa ani niespełniona. Nie osiągnęła jednak jeszcze całej podmiotowej pełni właściwej człowiekowi. Zmartwychwstanie nie dodaje innego dobra konkurującego z Bogiem, lecz sprawia, że ten sam udział w Bogu obejmuje całego człowieka.
Znaczenie dla problemu badawczego
Fiszka pozwala precyzyjnie określić obecny stan Adama.
Przyjmując jego zbawienie:
dusza Adama ogląda Boga;
posiada prawdziwą szczęśliwość;
jej pragnienie spoczywa w Bogu;
Adam nie doświadcza braku dobra koniecznego do szczęścia;
jego dusza pozostaje jednak naturalnie skierowana ku własnemu ciału;
pełnia zbawienia Adama nastąpi po zmartwychwstaniu.
Pozwala to sformułować ważne dla artykułu rozróżnienie:
Adam jest szczęśliwy co do posiadania Boga, lecz nie jest jeszcze dopełniony co do całej swojej cielesno-duchowej natury.
Fiszka może także uporządkować dotychczasowe pojęcia autorskie:
„tęsknota bez cierpienia”;
„niepełność bez nieszczęścia”;
„chrystologicznie uporządkowane pragnienie ciała”;
eschatologiczne przezwyciężenie entropii antropologicznej.
Nie rozstrzyga jednak jeszcze, czy naturalne pragnienie ciała można nazwać „smutkiem”. Źródło mówi o pragnieniu i niepełnym spoczynku podmiotu, lecz nie nazywa tego stanu cierpieniem.
Co przyjmuję jako trafne
Przyjmuję, że szczęśliwość duszy oddzielonej jest prawdziwa i doskonała ze względu na jej przedmiot. Tym przedmiotem jest sam Bóg, a więc dobro ostateczne, do którego zmierza intelekt i wola.
Przyjmuję zarazem, że stan ten nie jest jeszcze doskonały pod każdym względem. Podmiotem ludzkiego zbawienia ma być ostatecznie cały człowiek, nie sama dusza. Brak ciała jest zatem rzeczywistym niedopełnieniem antropologicznym, ale nie oznacza braku Boga ani osobowego nieszczęścia.
Przyjmuję następujące rozróżnienie:
pełnia przedmiotowa szczęśliwości — dusza posiada dobro ostateczne, którym jest Bóg;
niedopełnienie podmiotowe — nie cały człowiek uczestniczy jeszcze w chwale;
pełnia ekstensywna po zmartwychwstaniu — to samo dobro obejmie również ciało.
Przyjmuję też, że dusza pozostaje skierowana ku swojemu ciału. Choć w języku potocznym termin „naturalne pragnienie” może kojarzyć się z materializmem, w języku tomistycznym jest on właściwy. „Naturalne” oznacza tutaj: wynikające z natury duszy jako formy ciała. Nie chodzi o proces biologiczny, lecz o metafizyczne przyporządkowanie duszy do konkretnego ciała.
Nie ciało jako martwa materia „domaga się” duszy. To dusza, pozostając samoistną formą tego konkretnego człowieka, zachowuje właściwe swojej naturze odniesienie do ciała. Dlatego trafne może być również sformułowanie:
pragnienie wynikające z cielesno-duchowej natury człowieka.
Przyjmuję, że zmartwychwstanie będzie rzeczywistym przyrostem dobra. Nie zwiększy ono koniecznie intensywności oglądania Boga, ale rozszerzy zakres uczestnictwa w chwale na całego człowieka.
Przyjmuję wreszcie, że w stanie chwały nie ma miejsca na proces odpowiadający ziemskiej „entropii antropologicznej”. Zbawienie nie tylko hamuje nieuporządkowanie, lecz w odniesieniu do zbawionego człowieka definitywnie pozbawia je władzy.
Co uważam za niewykazane
Nie przyjmuję sformułowania, że Bóg jest „elementem duchowym”. Bóg nie jest jednym z elementów świata ani jednym z bytów duchowych znajdujących się obok innych. Jest Stwórcą, Dobrem samoistnym i źródłem istnienia całej rzeczywistości.
Nie przyjmuję też bez zastrzeżenia zdania, że dusza „nie posiada Boga”. Nie posiada Go jako własności ani nie ogarnia Go poznawczo w sposób wyczerpujący. Posiada Go jednak w znaczeniu uczestnictwa, widzenia i miłosnego zjednoczenia, czyli jako dobro uszczęśliwiające.
Nie przyjmuję utożsamienia „naturalności” z materializmem. W metafizyce natura oznacza zasadę i sposób istnienia rzeczy. Można mówić o naturze duszy, naturze anioła, naturze łaski albo naturze relacji, nie sprowadzając ich do materii.
Nie przyjmuję również, że zło jest bytem stworzonym przez Boga albo że wszystko, co Bóg stworzył, jest dobre „łącznie ze złem”. Właśnie dlatego, że wszystko, co Bóg stworzył, jest dobre jako byt, zło nie może być odrębnym stworzeniem. Jest brakiem należnego dobra, defektem albo nieporządkiem istniejącym w czymś, co samo w sobie posiada dobro istnienia. Tomasz wyraźnie odrzuca istnienie pierwszej, samoistnej zasady zła i wskazuje, że zło istnieje jedynie w dobru jako w podmiocie.
Nie przyjmuję zatem następujących twierdzeń:
że dobro jest brakiem zła;
że zło jest potrzebne, aby dobro mogło zostać zdefiniowane;
że Bóg stworzył zło dla ukazania dobra;
że zło i dobro są równorzędnymi zasadami;
że zło można utożsamić z szatanem.
Dobro jest metafizycznie pierwsze. Zło jest brakiem dobra, a nie odwrotnie. Szatan jako stworzenie posiada dobro istnienia, intelektu i natury duchowej; jest zły moralnie wskutek nieuporządkowania własnej woli.
Nie przyjmuję też obrazu zła jako substancji, której Bóg wyznaczył w wieczności „ograniczoną przestrzeń”. Piekło nie jest magazynem osobnej substancji zła. Oznacza definitywny stan odrzucenia Boga oraz jego konsekwencje. Dokładna relacja pomiędzy ostatecznym zwycięstwem Boga a dalszym istnieniem potępionych wymaga osobnej analizy.
Nie powinienem mówić, że w raju entropia była „uśpiona”, jeżeli miałoby to oznaczać rzeczywiście istniejące zło albo skłonność do zła. Przed grzechem nie istniał aktualny nieporządek. Istniała jedynie stworzona wolność, a wraz z nią możliwość defektu wyboru.
Nie traktuję również zmartwychwstania jako prostego „odwrócenia entropii”, jak gdyby Bóg uruchamiał ten sam proces w przeciwnym kierunku. Zmartwychwstanie jest nadprzyrodzonym przeobrażeniem i dopełnieniem człowieka, a nie odwrotnym biegiem prawa naturalnego.
Najsilniejszy kontrargument
Jeżeli dusza rzeczywiście pragnie odzyskania ciała, to pragnie czegoś, czego aktualnie nie posiada. Każdy niezaspokojony akt pragnienia wydaje się zaś wskazywać na brak i może rodzić smutek. Trudno zatem utrzymać jednocześnie, że dusza jest doskonale szczęśliwa i że jej pragnienie nie jest całkowicie spełnione.
Można ponadto zarzucić, że jeżeli ciało nie uczestniczy bezpośrednio w widzeniu Boga, to zmartwychwstanie nie dodaje niczego istotnego do szczęśliwości. Wówczas chrześcijańskie podkreślanie cielesnego zmartwychwstania wydawałoby się zbędnym dodatkiem do już osiągniętego zbawienia duszy.
Trzecia trudność dotyczy zła. Jeżeli zło zostanie definitywnie zwyciężone, a jednak potępienie pozostanie wieczne, można zapytać, czy zło faktycznie przestało istnieć, czy jedynie zostało odseparowane od rzeczywistości zbawionych.
Odpowiedź na kontrargument
Nie każde oczekiwanie na przyszłe dobro oznacza brak dobra koniecznego do szczęścia. Dusza posiada już przedmiot, który całkowicie odpowiada jej najgłębszemu pragnieniu — Boga. Nie oczekuje innego, wyższego dobra, lecz pełniejszego sposobu uczestnictwa tego samego człowieka w już posiadanym dobru.
Pragnienie zmartwychwstania różni się więc od ziemskiego pragnienia, któremu towarzyszą niepewność, lęk i możliwość niespełnienia. Dusza posiada pewność Bożej obietnicy. Jej „jeszcze nie” nie jest zagrożeniem, lecz określonym przez Boga etapem prowadzącym do pewnego dopełnienia.
Ciało nie zwiększy intensywności Bożej istoty ani nie stanie się osobnym podmiotem poznania. Sprawi jednak, że podmiotem uczestnictwa w chwale będzie cały człowiek. Zmartwychwstanie jest istotne nie dlatego, że dodaje do Boga inne konkurencyjne dobro, lecz dlatego, że Bóg zbawia człowieka zgodnie z jego cielesno-duchową naturą.
Wieczne potępienie nie oznacza istnienia drugiej samoistnej zasady zła. Zło nadal pozostaje brakiem dobra w stworzeniu, które samo istnienie otrzymuje od Boga. Nie stanowi ono równoległego świata koniecznego dla szczęścia zbawionych.
Możliwa nowa teza / wkład własny
1. Pełnia przedmiotowa i niedopełnienie podmiotowe
Pierwszym wkładem może być rozwinięcie Tomaszowego rozróżnienia:
Dusza Adama posiada pełnię szczęśliwości co do jej przedmiotu, którym jest Bóg, lecz oczekuje dopełnienia co do całego podmiotu, ponieważ ciało nie uczestniczy jeszcze w chwale.
Pozwala to uniknąć zarówno dualizmu, jak i twierdzenia, że dusza przed zmartwychwstaniem jest nieszczęśliwa.
2. Eschatologiczne „jeszcze nie” bez cierpienia
Drugim wkładem może być kategoria:
bezbolesnego eschatologicznego „jeszcze nie”.
Nie każde „jeszcze nie” oznacza niepewność albo cierpienie. W przypadku duszy zbawionej oznacza ono pewne, spokojne i podporządkowane Bogu oczekiwanie na dobro, którego spełnienie jest zagwarantowane.
3. Dopełnienie, a nie odwrócenie entropii
Trzecim wkładem może być odrzucenie symetrycznego modelu:
entropia po upadku — antyentropia po zmartwychwstaniu.
Trafniejszy jest model asymetryczny:
upadek uruchamia historyczne narastanie nieporządku, natomiast zmartwychwstanie nie jest naturalnym procesem biegnącym przeciwnie, lecz nadprzyrodzonym i definitywnym dopełnieniem człowieka przez Boga.
4. Metafizyczna asymetria dobra i zła
Czwartym elementem wkładu może być jasne stwierdzenie:
Dobro nie potrzebuje zła, aby być dobrem. Zło potrzebuje natomiast dobra, w którym może istnieć jako brak.
Pozwala to uniknąć traktowania dobra i zła jako dwóch równorzędnych składników ostatecznej rzeczywistości.
5. Udział ciała w szczęśliwości bez cielesnego oglądania Boga
Piątym elementem może być teza:
Ciało uwielbione nie staje się osobnym narządem widzenia Boga, ale uczestniczy w szczęśliwości jako cielesny wymiar tej samej osoby, całkowicie przeniknięty ładem i chwałą duszy.
Dalsza kwerenda
Skontrolować łaciński tekst I–II, q. 4, a. 5–6, zwłaszcza terminy appetitus, quies, desiderans, intensive, extensive i redundantia.
Opracować Tomaszową naukę o oglądaniu Boga bez wyczerpującego poznawczego obejmowania Jego istoty, zwłaszcza I, q. 12, a. 7–8.
Opracować I, q. 48–49:
zło jako brak dobra;
brak samoistnej zasady zła;
Bóg jako przyczyna bytu, nie moralnego defektu;
dobro jako metafizycznie wcześniejsze od zła.
Przeanalizować Supplementum, q. 82–85, dotyczące przymiotów ciał uwielbionych.
Zestawić Tomasza z katechezami Jana Pawła II o „ciele duchowym”.
U Ratzingera zbadać:
stan pośredni;
zmartwychwstanie jako dopełnienie osoby;
relację pomiędzy indywidualną szczęśliwością i dopełnieniem całej historii.
Ustalić, czy pojęcie „niepełność bez nieszczęścia” posiada odpowiedniki w literaturze eschatologicznej.
Oddzielić w artykule:
terminologię tomistyczną;
własne pojęcie entropii antropologicznej;
przyrodnicze znaczenie entropii;
eschatologiczne pojęcie uwielbienia.
Zbadać, jak w nauce katolickiej przedstawia się relacja pomiędzy ostatecznym zwycięstwem Boga a wiecznością potępienia, bez uprzedmiotowienia zła.
Roboczy akapit
Tomasz z Akwinu pozwala równocześnie utrzymać prawdziwą szczęśliwość duszy oddzielonej i konieczność przyszłego zmartwychwstania. Dusza zbawionego Adama posiada już Boga jako dobro uszczęśliwiające, choć nie obejmuje nieskończonej istoty Boga w sposób wyczerpujący. Jej pragnienie spoczywa zatem całkowicie co do przedmiotu. Nie spoczywa jednak jeszcze pod każdym względem co do podmiotu, ponieważ ciało Adama nie uczestniczy w chwale. Stan ten można określić jako pełnię przedmiotową połączoną z niedopełnieniem podmiotowym.
Niedopełnienie nie oznacza nieszczęścia. Dusza nie oczekuje dobra, którego brak podważałby jej szczęśliwość, lecz chce, aby to samo dobro — uczestnictwo w życiu Boga — objęło całego człowieka. Najwłaściwsze wydaje się więc mówienie o pozbawionym cierpienia pragnieniu cielesnego dopełnienia. Zmartwychwstanie nie doda do Boga konkurencyjnego dobra, lecz uczyni całego Adama uczestnikiem tej samej chwały.
Nie należy określać tego wydarzenia jako prostego odwrócenia entropii antropologicznej. Upadek uruchamia historię narastającego nieporządku, natomiast zmartwychwstanie nie jest procesem naturalnym biegnącym w przeciwną stronę. Jest stwórczym i nadprzyrodzonym działaniem Boga, które nie tylko naprawia człowieka, lecz wprowadza go w stan wyższy od pierwotnej integralności.
Dodatkowe notatki o powiązaniach
AD-BF-01 — prawdziwa szczęśliwość dusz;
AD-BF-03 — trwanie ludzkiego „ja” bez dopełnienia ciała;
AD-TA-01 — człowiek nie jest samą duszą;
AD-TA-03 — pierwotna integralność;
AD-TA-05 — błogosławieni wobec potępionych;
planowana fiszka AD-JPII-02 — „ciało duchowe”;
planowana fiszka AD-RAT-01 — stan pośredni;
planowana fiszka AD-RAT-03 — zmartwychwstanie i pełnia człowieka;
część artykułu: „Niepełność bez nieszczęścia”;
część artykułu: „Pragnienie cielesnego dopełnienia”;
część artykułu: „Zmartwychwstanie jako nadprzyrodzone przezwyciężenie nieporządku”.
Metadane pytania 1
Typ: philosophical · Status: open · Znaczenie: important
Potrzebne źródła:
Benedictus Deus;
Recentiores episcoporum synodi;
Tomasz z Akwinu, I–II, q. 4, a. 5–6;
Supplementum, q. 69–70 i q. 82–85;
Joseph Ratzinger, Zmartwychwstanie i życie wieczne, § 5–7;
Jan Paweł II, katechezy o zmartwychwstaniu ciała;
AD-BF-01, AD-BF-03 i AD-TA-01.
Metadane pytania 2
Typ: philosophical · Status: open · Znaczenie: important
Potrzebne źródła:
Tomasz z Akwinu, I–II, q. 35–39;
I, q. 77, a. 8, ad 5;
I–II, q. 4, a. 5;
I–II, q. 67, a. 4;
Supplementum, q. 69–70;
Joseph Ratzinger, część o stanie pośrednim;
wcześniejsze odpowiedzi w AD-BF-03.
Metadane pytania 3
Typ: philosophical · Status: open · Znaczenie: important
Potrzebne źródła:
Tomasz z Akwinu, I–II, q. 4, a. 5–6;
Supplementum, q. 82–85 o przymiotach ciała uwielbionego;
Jan Paweł II, katechezy o „ciele duchowym”;
Joseph Ratzinger, część o zmartwychwstaniu;
Sobór Trydencki o pogorszeniu całego Adama;
AD-BF-02 i AD-TA-03.
Status mojego stanowiska
working
Stopień pewności
medium