Ratzinger Joseph,2014-Zmartwychwstanie i życie wieczne. Studia o eschatologii i teologii nadziei, Opera Omnia, t. X

1. Jako rozwinięcie nauczania zawartego w Recentiores episcoporum synodi. Dokument Kongregacji Nauki Wiary stwierdza, że po śmierci trwa świadomy i obdarzony wolą element duchowy, dzięki któremu istnieje nadal ludzkie „ja”. Ratzinger objaśnia, że nie jest to anonimowa energia, późniejsza kopia człowieka ani natychmiastowe zmartwychwstanie, lecz rzeczywiste trwanie tej samej osoby.

2. Do odróżnienia stanu pośredniego od zmartwychwstania. Dusza Adama może już żyć „u Pana”, ale jej aktualnego stanu nie wolno utożsamiać ze stanem całego Adama po zmartwychwstaniu.

3. Do połączenia Tomaszowej metafizyki duszy z relacyjną antropologią Ratzingera. Tomasz uzasadnia samoistność i niezniszczalność duszy, natomiast Ratzinger ukazuje, że jej trwanie jest całkowicie zależne od Boga i posiada strukturę osobowej relacji.

4. Do korekty wyobrażenia duszy jako „rzeczy ukrytej w człowieku”. Dusza jest realnym nośnikiem osobowej ciągłości, ale nie może być rozumiana jako drugi, kompletny człowiek zamknięty czasowo w ciele.

5. Do zastąpienia określenia „balast ziemskiego doświadczenia” terminologią bardziej precyzyjną: uwewnętrzniona cielesna historia, biograficzne dziedzictwo osoby, niezniszczalny związek z historią albo ziemskie ukształtowanie osobowego „ja”.

6. Do wyjaśnienia, że cielesna historia nie zostaje po śmierci unieważniona. Nie oznacza to jednak przechowywania w duszy materii, DNA, fizycznej struktury mózgu ani biologicznych uszkodzeń.

7. Do podkreślenia relacyjnego wymiaru tożsamości Adama. Jego relacja z Bogiem, Ewą, Kainem i Ablem, ojcostwo wobec rodzaju ludzkiego oraz miejsce w historii zbawienia należą do prawdy jego osobowej biografii.

8. Do odróżnienia odpuszczenia osobistej winy od trwania historycznych następstw czynu. Adam może być zbawiony i wolny od nieodpuszczonej winy, a zarazem pozostawać świadomy tego, że jego czyn posiadał następstwa wykraczające poza jego ziemskie życie.

9. Do rozwinięcia pojęcia „błogosławionej pamięci”. Chwała nie wymazuje ziemskiej historii, lecz pozwala ją poznawać w nowej relacji do Boga, Jego prawdy, sprawiedliwości i miłosierdzia.

10. Do wprowadzenia kategorii „eschatologicznej otwartości na niedopełnioną historię”. Dusza Adama posiada Boga i jest prawdziwie szczęśliwa, ale oczekuje jeszcze zmartwychwstania ciała, końca historii i wspólnotowego dopełnienia całego Ciała Chrystusa.

11. Do sformułowania pytania mocniejszego niż prosta alternatywa między niewiedzą i cierpieniem: czy Adam może zachowywać relacyjną i historyczną więź z ludzkością, nie przeżywając tej więzi jako psychicznej rany albo cierpienia sprzecznego z widzeniem uszczęśliwiającym?

Joseph Ratzinger; stan pośredni; dusza; ludzkie „ja”; osobowa tożsamość; dialogiczna nieśmiertelność; zmartwychwstanie; uwewnętrzniona materia; cielesna historia; historyczność osoby; relacyjność; Adam; potomkowie; błogosławiona pamięć; eschatologiczna otwartość

Joseph Ratzinger twierdzi, że po śmierci istnieje nadal to samo ludzkie „ja”, pozostające „u Pana”. Trwanie to wyraża tradycyjne pojęcie duszy. Dusza nie jest jednak całym człowiekiem w stanie ostatecznym, dlatego dalsze życie po śmierci nie może zostać utożsamione ze zmartwychwstaniem.

Nieśmiertelność człowieka posiada charakter dialogiczny. Osoba trwa dlatego, że została stworzona jako zdolna do prawdy, miłości i Boga oraz dlatego, że jest nieodwołalnie poznana i umiłowana przez Stwórcę.

Dusza zachowuje odniesienie do ciała, ziemskiej historii i innych osób. Cielesność oraz relacje nie są zewnętrznym opakowaniem podmiotu, które zostaje bez reszty porzucone w chwili śmierci. Ziemskie życie zostaje uwewnętrznione w osobowej tożsamości.

Pełnia chrześcijańskiej nadziei obejmuje trwałość osobowego „ja”, życie z Bogiem po śmierci, cielesne zmartwychwstanie, dopełnienie relacji międzyludzkich, koniec historii oraz wspólnotową pełnię Ciała Chrystusa.

1. Nowy Testament głosi, że zmarły wierzący może być z Chrystusem już po śmierci.
2. Jednocześnie Nowy Testament zachowuje oczekiwanie na przyszłe zmartwychwstanie u końca czasów.
3. Dalsze życie z Chrystusem nie może więc zostać utożsamione z powszechnym zmartwychwstaniem.
4. Śmierć nie unicestwia całkowicie osobowego podmiotu.
5. Musi zatem istnieć realny nośnik ciągłości pomiędzy śmiercią a zmartwychwstaniem.
6. Tradycja chrześcijańska określa ten nośnik pojęciem duszy.
7. Dusza wyraża niezniszczalną ciągłość ludzkiego „ja”, a nie drugiego, kompletnego człowieka ukrytego w ciele.
8. Człowiek nie jest autonomicznym i zamkniętym atomem, lecz bytem istniejącym w relacji.
9. Najgłębszą relacją człowieka jest jego skierowanie ku prawdzie, miłości i Bogu.
10. Człowiek nie może zostać całkowicie unicestwiony, ponieważ jest poznany i umiłowany przez Boga.
11. Dialogiczny charakter nieśmiertelności nie usuwa realnego bytu duszy, lecz ukazuje jego stwórcze i teologiczne źródło.
12. Człowiek realizuje się podczas ziemskiego życia poprzez ciało.
13. Cielesne życie współkształtuje osobę, jej poznanie, wolę, relacje i biografię.
14. Dusza po śmierci nie zachowuje materialnych cząstek organizmu, lecz uwewnętrznioną cielesną historię konkretnego człowieka.
15. Z tego powodu pozostaje skierowana ku zmartwychwstaniu i nowej jedności ducha oraz materii.
16. Osoba realizuje się również przez relacje z innymi ludźmi.
17. Relacje te nie są czymś całkowicie zewnętrznym wobec osobowej tożsamości.
18. Pełnia jednostki pozostaje zatem związana z dopełnieniem historii i wspólnoty.
19. Człowiek może być prawdziwie z Bogiem przed zmartwychwstaniem, ale jego cielesna, historyczna i wspólnotowa pełnia nie została jeszcze urzeczywistniona.
20. Wniosek: nieśmiertelność duszy i zmartwychwstanie całego człowieka są dwiema fazami jednej, relacyjnej i całościowej nadziei chrześcijańskiej.

**Założenia biblijne:**

* człowiek może być z Chrystusem już po śmierci;
* powszechne zmartwychwstanie pozostaje wydarzeniem przyszłym;
* śmierć nie jest całkowitym unicestwieniem podmiotu;
* zbawienie pochodzi od Boga;
* celem człowieka jest wspólnota z Bogiem;
* zmartwychwstanie Chrystusa stanowi podstawę zmartwychwstania człowieka.

**Założenia antropologiczne:**

* człowiek posiada trwałą osobową tożsamość;
* osobowa tożsamość nie sprowadza się do niezmienności materialnych składników ciała;
* dusza może trwać bez aktualnego ciała;
* dusza pozostaje jednak z natury odniesiona do cielesności;
* cielesne życie współkształtuje osobę;
* relacje międzyludzkie należą do sposobu istnienia osoby;
* historia nie jest zewnętrzną dekoracją ludzkiej egzystencji;
* indywidualna pełnia nie może zostać całkowicie oderwana od wspólnoty.

**Założenia metafizyczne:**

* relacyjność nie wyklucza substancjalnej realności podmiotu;
* prawdziwa relacja zakłada istniejącego partnera relacji;
* Boże poznanie i miłość są stwórcze oraz zachowujące;
* człowiek nie posiada istnienia niezależnego od Boga;
* zmienność materii nie wystarcza do wyjaśnienia ciągłości osoby;
* trwały wymiar człowieka musi być odróżniony od materialnej zmienności jego organizmu.

**Założenia eschatologiczne:**

* istnieje realny stan pośredni;
* dusza oddzielona nie jest jeszcze człowiekiem zmartwychwstałym;
* szczęśliwość po śmierci może być prawdziwa, choć historia nie została zakończona;
* pełnia zbawienia ma wymiar cielesny;
* pełnia zbawienia ma wymiar społeczny i kosmiczny;
* zmartwychwstanie następuje u kresu historii;
* historia pozostaje znacząca także dla rzeczywistości eschatologicznej.

**Założenia wymagające dalszej kontroli:**

* relacyjna konstytucja osoby zachowuje znaczenie w stanie pośrednim;
* następstwa czynów należą do osobowej historii także po przebaczeniu winy;
* pełnia jednostki pozostaje realnie związana z dopełnieniem całej historii;
* uwewnętrznienie cielesnej historii wystarcza do zachowania tożsamości pomimo rozpadu organizmu;
* historyczne niedopełnienie może współistnieć z prawdziwą szczęśliwością.

stan pośredni; dusza; nośnik międzystanu; ludzkie „ja”; osobowa ciągłość; nieśmiertelność dialogiczna; nieśmiertelność substancjalna; pamięć Boga; bycie poznanym i kochanym przez Boga; zdolność do prawdy; relacyjność; uwewnętrzniona materia; cielesna historia; historyczność osoby; wina; odpuszczenie winy; następstwa winy; eschatologiczne niedopełnienie; Ciało Chrystusa; zmartwychwstanie; błogosławiona pamięć; eschatologiczna otwartość

Ratzinger pisze w kontekście dwudziestowiecznych prób przezwyciężenia rzekomego dualizmu chrześcijańskiej nauki o duszy. Niektórzy autorzy proponowali odrzucenie stanu pośredniego i utożsamienie śmierci z natychmiastowym zmartwychwstaniem człowieka. Inni uznawali, że mówienie o duszy musi prowadzić do platońskiego pomniejszenia ciała.

Ratzinger nie chce powrócić do uproszczonego obrazu duszy jako zamkniętej i samowystarczalnej substancji, która tylko chwilowo posługuje się ciałem. Nie chce jednak również zrezygnować z rzeczywistej ciągłości podmiotu pomiędzy śmiercią a zmartwychwstaniem.

Najsilniejsza życzliwa interpretacja jego stanowiska brzmi następująco:

Dusza jest realnym i trwałym centrum ludzkiej osoby, ale jej realność nie polega na izolacji. Człowiek istnieje jako byt zdolny do prawdy, miłości i Boga. Trwa, ponieważ został stworzony jako duchowo otwarty na Boga i ponieważ pozostaje nieodwołalnie objęty stwórczym poznaniem oraz miłością Boga. Dusza zachowuje nie tylko abstrakcyjne istnienie, lecz tożsamość konkretnego człowieka ukształtowanego przez cielesne życie, historię i relacje. Dlatego oczekuje zmartwychwstania oraz wspólnotowego dopełnienia historii.

Tak rozumiana dialogiczność nie zastępuje ontologii duszy, lecz ukazuje jej najgłębszy teologiczny sens. Ratzinger stara się zachować zarówno realność podmiotu, jak i jego całkowitą zależność od Stwórcy, zarówno ciągłość duszy, jak i niezbędność przyszłego zmartwychwstania.

Ratzinger dostarcza szerszej podstawy dla intuicji, że Adam przechodzi do stanu pośmiertnego wraz z prawdą własnej ziemskiej historii. Nie należy jednak mówić, że wnosi ją jako niezmieniony psychiczny „balast”. Trafniejsze jest stwierdzenie, że dusza Adama zachowuje uwewnętrznioną cielesną i relacyjną historię osoby, ale historia ta zostaje poznawana i przeżywana w nowym odniesieniu do Boga.

Fiszka pozwala rozróżnić:

* zachowanie biografii od trwania psychicznej rany;
* trwanie osoby od niezmienności materii;
* cielesną historię od aktualnego posiadania ciała;
* osobową więź z potomkami od znajomości wszystkich ich dziejów;
* prawdziwą szczęśliwość od ostatecznego dopełnienia historii;
* odpuszczenie winy od dalszego oddziaływania jej następstw.

Najbardziej znaczący wkład Ratzingera polega na pokazaniu, że problem Adama nie może zostać ograniczony do jego prywatnej relacji z Bogiem. Adam jest osobą historyczną i relacyjną. Jego ojcostwo oraz skutki jego czynu należą do prawdy jego biografii.

Ratzinger nie dostarcza jednak bezpośredniego dowodu, że Adam cierpi. Otwiera możliwość postawienia precyzyjniejszego pytania:

Czy zbawiony Adam może pozostawać w miłosnej, poznawczej i eschatologicznej otwartości na niedopełnioną historię potomków, nie przeżywając tej otwartości jako cierpienia naruszającego jego szczęśliwość?

Pytanie to może połączyć dotychczasowe kategorie: „niepełność bez nieszczęścia”, „błogosławioną pamięć”, eschatologiczne ojcostwo Adama, wspólnotowy charakter nieba oraz ostateczne dopełnienie człowieka w zmartwychwstaniu.

open

1. **Do odróżnienia nieśmiertelności duszy od zmartwychwstania ciała**

Dusza Adama może już teraz żyć u Boga i uczestniczyć w widzeniu uszczęśliwiającym. Nie oznacza to jednak, że cały Adam już zmartwychwstał.

W artykule można napisać:

> Obecny stan duszy Adama nie jest jeszcze stanem Adama zmartwychwstałego. Zmartwychwstanie pozostaje przyszłym działaniem Boga wobec całego człowieka.

2. **Do odrzucenia koncepcji „zmartwychwstania w śmierci”**

Ratzinger wskazuje, że utożsamienie śmierci z natychmiastowym zmartwychwstaniem prowadzi do odmaterializowania eschatologii. Ciało faktycznie pozostaje w historii, ulega rozkładowi i nie zostaje w chwili śmierci uwielbione.

Jeżeli zmartwychwstanie przenosi się wyłącznie do pozaczasowego aktu śmierci, przyszłe zmartwychwstanie, Paruzja i przemiana świata tracą odrębną treść.

3. **Do wyjaśnienia, że zmartwychwstanie nie jest reanimacją**

Adam nie powróci do zwykłego biologicznego życia. Nie będzie ponownie podlegał starzeniu, chorobom, śmiertelności i cierpieniu.

Zmartwychwstanie nie oznacza:

* uruchomienia martwego organizmu;
* powrotu do ziemskiego metabolizmu;
* przedłużenia obecnego życia biologicznego;
* odbudowania człowieka jako organizmu funkcjonującego w identycznych warunkach fizycznych.

4. **Do wyjaśnienia pojęcia „ciała duchowego”**

„Duchowe” nie jest przeciwieństwem „cielesnego”, lecz przeciwieństwem ciała podległego śmiertelności, nieuporządkowaniu i przemijaniu.

Ciało duchowe jest rzeczywistym ciałem całkowicie przenikniętym przez Ducha i poddanym uwielbionej duszy.

5. **Do wykazania ciągłości pomiędzy ciałem ziemskim i zmartwychwstałym**

Adam zmartwychwstały nie otrzyma ciała obcego, należącego do innej osoby. Będzie to jego własne, tożsame ciało.

Tożsamość nie oznacza jednak konieczności zebrania wszystkich tych samych atomów, które kiedykolwiek należały do jego organizmu.

6. **Do odróżnienia tożsamości materialnej od osobowo-cielesnej**

Materia organizmu zmienia się już podczas ziemskiego życia. Człowiek pozostaje jednak tą samą osobą i posiada to samo własne ciało.

Ratzinger pozwala powiedzieć:

> Tożsamość ciała wynika z tożsamości osoby, której ciało jest historycznym i cielesnym wyrazem.

7. **Do rozwinięcia Tomaszowej nauki o duszy jako formie ciała**

Dusza nie jest użytkownikiem zewnętrznego organizmu. Nadaje materii charakter ciała konkretnego człowieka.

Dlatego dusza Adama pozostaje zasadą tożsamości jego przyszłego ciała, chociaż nie przechowuje w sobie biologicznej kopii organizmu.

8. **Do skorygowania materialistycznego rozumienia ciała**

Ciało nie jest jedynie sumą:

* atomów;
* cząsteczek;
* organów;
* komórek;
* informacji genetycznej.

Wszystkie te elementy należą do biologicznego organizmu, lecz ciało ludzkie jest ciałem osoby: materią ukształtowaną jako wyraz konkretnego ludzkiego podmiotu.

9. **Do skorygowania dualizmu**

Cielesna tożsamość nie może zostać uznana za nieistotną tylko dlatego, że dusza może trwać bez ciała.

Jeżeli dusza jest z natury formą ciała, jej odniesienie do cielesności nie jest tymczasową przypadłością. Zmartwychwstanie odpowiada samej naturze człowieka.

10. **Do doprecyzowania pojęcia „całego Adama”**

Cały Adam to nie tylko dusza, lecz cielesno-duchowa osoba. Obecnie trwa jego świadome „ja”, ale pełnia człowieczeństwa zostanie przywrócona dopiero w zmartwychwstaniu.

11. **Do wyjaśnienia, co znaczy „to samo ciało”**

Można rozróżnić:

* tożsamość osoby;
* tożsamość duszy;
* tożsamość cielesnego podmiotu;
* ciągłość historyczną;
* materialną wymianę składników organizmu;
* przemianę sposobu istnienia ciała.

To samo ciało nie musi oznaczać tego samego układu wszystkich cząstek materii.

12. **Do odróżnienia zmartwychwstania od stworzenia kopii**

Bóg nie tworzy drugiego Adama, który jedynie przypomina pierwszego i otrzymuje jego wspomnienia. Zmartwychwstaje ten sam osobowy podmiot.

Ciągłość zapewnia trwanie duszy, osobowej historii oraz realne odniesienie do własnego ziemskiego ciała.

13. **Do rozwinięcia pojęcia „błogosławionej pamięci”**

Zmartwychwstanie nie usuwa historii ciała. Adam pozostaje człowiekiem, który:

* był niewinny;
* zgrzeszył;
* doznał wstydu;
* został wygnany;
* żył w trudzie;
* był ojcem;
* doświadczył śmierci Abla;
* sam umarł;
* został odkupiony.

Historia ta nie będzie jednak zapisana w ciele jako nadal czynna rana, choroba albo cierpienie.

14. **Do wyjaśnienia, że ciało uwielbione zachowuje historię bez zachowywania deformacji**

Można postawić hipotezę:

> Ciało zmartwychwstałego Adama będzie wyrażało prawdę całej jego osoby, lecz nie będzie nadal podlegało biologicznym i afektywnym skutkom upadku.

Nie należy jednak samodzielnie określać, w jakiej postaci będą widoczne znaki jego ziemskiej historii.

15. **Do odróżnienia powrotu do Edenu od eschatologicznego dopełnienia**

Zmartwychwstały Adam nie będzie jedynie przywróconym Adamem sprzed grzechu. Stan chwały przewyższa *status integritatis*.

Adam przed grzechem:

* mógł nie umrzeć;
* mógł jednak zgrzeszyć;
* nie oglądał jeszcze Boga w Jego istocie.

Adam uwielbiony:

* nie może już umrzeć;
* jest utwierdzony w dobru;
* ogląda Boga;
* posiada ciało uczestniczące w chwale Chrystusa.

16. **Do określenia cielesnego wymiaru odkupienia**

Skoro upadek objął całego Adama, odkupienie także musi objąć całego Adama.

Dusza i ciało uczestniczyły w ziemskim działaniu człowieka. Dlatego także ciało zostanie objęte skutkami zbawienia.

17. **Do wprowadzenia asymetrii pomiędzy upadkiem i zmartwychwstaniem**

Upadek jest wolnym czynem stworzenia, który powoduje dezintegrację. Zmartwychwstanie jest stwórczym czynem Boga, który nie tylko usuwa dezintegrację, lecz wprowadza człowieka w nowy porządek chwały.

18. **Do skorygowania pojęcia „odwrócenia entropii”**

Nie należy przedstawiać zmartwychwstania jako naturalnego procesu przeciwnego degradacji biologicznej.

Trafniej można mówić o:

* definitywnym przezwyciężeniu entropii antropologicznej;
* nadprzyrodzonym dopełnieniu człowieka;
* stwórczej przemianie cielesności;
* uwielbieniu całego podmiotu.

19. **Do określenia granic hipotezy genetycznej**

Ratzingerowska nauka nie dostarcza podstaw do twierdzenia, że:

* dusza przechowuje zapis genomu;
* zmartwychwstanie polega na naprawieniu DNA;
* Bóg odtwarza pierwotną sekwencję genetyczną Adama;
* tożsamość osoby zależy od identyczności genomu;
* ciało uwielbione funkcjonuje według obecnych mechanizmów genetycznych.

20. **Do włączenia historii w zmartwychwstanie**

Zmartwychwstanie nastąpi przy końcu historii, ponieważ człowiek jest rzeczywiście związany z innymi ludźmi i ze światem.

Ostateczne miejsce jednostki w całości zostaje ujawnione wraz z powszechnym sądem i spełnieniem całego Ciała Chrystusa.

21. **Do wyjaśnienia, że historia potomków Adama nie jest zewnętrzna wobec niego**

Adam nie jest izolowaną jednostką. Jego czyn wszedł w historię ludzkości.

Nie oznacza to, że obecnie cierpi wskutek każdego wydarzenia historycznego, ale oznacza, że finalne dopełnienie jego osoby pozostaje związane z końcem całej historii.

22. **Do podkreślenia kosmicznego wymiaru zmartwychwstania**

Ciało wiąże człowieka z materialnym stworzeniem. Zmartwychwstanie człowieka jest więc związane z obietnicą „nowego nieba i nowej ziemi”.

Zbawienie nie polega na trwałym porzuceniu stworzenia materialnego.

23. **Do wyjaśnienia nowego porządku cielesności**

Ciało uwielbione nie będzie jedynie obecnym ciałem o nieskończonej długości życia. Będzie należało do nowego porządku bytu ustanowionego w zmartwychwstałym Chrystusie.

24. **Do rozróżnienia powszechnego zmartwychwstania i uwielbienia**

Wszyscy ludzie zmartwychwstaną, ale nie każdy zmartwychwstanie do chwały.

W odniesieniu do Adama można mówić o ciele uwielbionym przy założeniu jego zbawienia. Nie należy automatycznie utożsamiać każdego zmartwychwstania z udziałem w szczęśliwości.

25. **Do sformułowania możliwego wniosku części antropologicznej**

> Ostateczne zbawienie Adama nie polega na uwolnieniu jego duszy od ciała, lecz na uwolnieniu całego człowieka od śmiertelności, cierpiętliwości i nieporządku. Zmartwychwstanie zachowa tożsamość jego osoby i ciała, przemieniając sposób cielesnego istnienia.

Joseph Ratzinger; zmartwychwstanie ciała; ciało zmartwychwstałe; ciało duchowe; tożsamość osoby; tożsamość ciała; dusza jako forma ciała; materia; cielesność; uwielbienie; Adam; stan pośredni; Paruzja; Sąd Ostateczny; nowe niebo i nowa ziemia; historia; entropia antropologiczna; przezwyciężenie śmierci