Czy Adam cierpi w niebie?
Jan Paweł II,2020-Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. Odkupienie ciała a sakramentalność małżeństwa
Pełny widok tekstowy: wszystkie sekcje są rozwinięte i znajdują się w jednym dokumencie HTML.
Opis bibliograficzny
Jan Paweł II, Mężczyzną i niewiastą stworzył ich. Odkupienie ciała a sakramentalność małżeństwa, Kraków: Wydawnictwo AA, 2020.
Spis treści
WSTĘP. Teologia ciała Jana Pawła II (ks. Robert Skrzypczak).....................5
Na tropie miłości...............................................................................5
Nowatorskie podejście........................................................................9
Manichejskie uwiedzenie....................................................................12
Wiodąca inspiracja.............................................................................14
Oryginalny manuskrypt.....................................................................17
Prywatna opinia czy nauczanie Kościoła?..........................................19
Wiara i seks.........................................................................................22
WPROWADZENIE....................................................................................25
CZĘŚĆ I.
SŁOWA CHRYSTUSA...............................................................................27
ROZDZIAŁ I. Chrystus odwołuje się do „początku”.................................29
1. Co oznacza „początek”?...........................................................................29
W stronę Księgi Rodzaju...................................................................29
Pierwszy opis stworzenia człowieka..................................................31
Drugi opis stworzenia człowieka......................................................33
Perspektywa „odkupienia ciała” (Rz 8,23).......................................37
2. Znaczenie pierwotnej samotności...........................................................42
Dwojaki kontekst...............................................................................42
Człowiek w poszukiwaniu swojej istoty...........................................43
Samotność a podmiotowość.............................................................45
Samotność a sens ciała.......................................................................
Alternatywa śmierci i nieśmiertelności.............................................48
3. Znaczenie pierwotnej jedności.................................................................50
Jedność dwojga..................................................................................50
Wymiary jednorodności....................................................................53
„Komunia osób”.......................... 55
„Ciało z mojego ciała” (por. Rdz 2,23).............................................56
Jedność, w której „stają się jednym ciałem”......................................^8
4. Znaczenie pierwotnej nagości..................................................................61
Uwagi wstępne do Rdz 2,25............................ 61
Wstyd - doświadczenie „graniczne"............................ 62
457
Mężczyzną i niewiastą stworzył ich
Próba rekonstrukcji.............................................................................64
Udział w widzialności świata............................................................65
Wymiar wewnętrzny widzenia..........................................................66
Intymność: ukryty sens widzenia......................................................67
5. Człowiek w wymiarze daru......................................................................69
A. „Oblubieńcze” znaczenie ciała............................................................69
Stworzenie jako „obdarowanie”........................................................69
Obdarowanie a człowiek...................................................................70
Dar: tajemnica uszczęśliwiającego „początku”.................................71
Odkrycie „oblubieńczego” sensu ciała.............................................73
„Wolność daru” u podstaw oblubieńczego znaczenia ciała............74
„Oblubieńczość” ciała a objawienie osoby......................................75
„Oblubieńczy” sens ciała jako owoc zakorzenienia w miłości........77
B. Tajemnica pierwotnej niewinności.....................................................79
Obdarowanie ludzkiego „serca”.........................................................79
Pierwotna niewinność a poczucie oblubieńczego sensu ciała..........80
Niewinność u podstaw wymiany daru..............................................82
Wymiana daru: interpretacja Rdz 2,25............................................83
Teologia pierwotnej niewinności.......................................................84
Początek etosu ludzkiego ciała...........................................................86
U podstaw pierwotnego sakramentu: ciało jako znak.....................88
6. „Poznanie” i rodzenie.................................................................................90
Pomiędzy ubóstwem wyrazu a głębią znaczenia...............................90
„Poznanie” jako osobowy „archetyp”................................................92
Ojcostwo/macierzyństwo jako ludzki sens „poznania ....................95
„Poznanie” a posiadanie.....................................................................97
„Poznanie” silniejsze niż śmierć.........................................................99
ROZDZIAŁ II. Chrystus odwołuje się do „serca” ludzkiego...................107
1. W świetle kazania na górze........................................................................107
Mt 5,27-28: „kto pożądliwie patrzy...”............................................107
Mt 5,27-28: sens etyczny....................................................................108
Mt 5,27-28: sens antropologiczny.....................................................111
Mt 5,27-28: jako wypowiedź naprowadzająca.................................113
2. Człowiek pożądliwości.........................................................................*”" ^^
458
SPIS TREŚCI
A. Znaczenie pierworodnego wstydu.........................................................117
Zakwestionowanie daru.........................................................................117
Człowiek wyobcowany z pierwotnej miłości.......................................119
Zmiana znaczenia pierwotnej nagości...................................................121
Wstyd „immanentny”............................................................................122
Wstyd seksualny.....................................................................................124
B. Niedosyt zjednoczenia..............................................................................125
Zostaje zachwiane poczucie jednoczącego sensu ciała....................125
Głębszy wymiar wstydu.......................................................................127
Co oznacza „niedosyt zjednoczenia”.....................................................129
Skąd pochodzi niedosyt zjednoczenia?...............................................130
C. Naruszenie oblubieńczego sensu ciała...................................................132
Sens, czyli „miara serca”.........................................................................132
Zagrożony w ciele wyraz ducha..........................................................134
Zagubienie daru wolności......................................................................135
Miara wewnętrzna przynależności.....................................................137
3. Przykazanie a etos...........................................................................................140
A. Powiedziano: „Nie będziesz cudzołożył” (Mt 5,27)...........................142
Historia ludu........................................................................................142
Prawodawstwo......................................................................................145
Prorocy..................................................................................................14'
Przymierze.............................................................................................149
B. „Każdy, kto pożądliwie patrzy...”.........................................................152
Przeniesienie punktu ciężkości............................................................152
Tradycja „mądrościowa”.......................................................................154
Stan wewnętrzny człowieka opanowanego pożądaniem, wg Syr 23,16-24..........................................................................155
Chrystus każę zatrzymać się na progu spojrzenia..............................158
Pożądanie: redukcja odwiecznego wezwania......................................159
Pożądanie: pomiędzy „komunią” osób a „potrzebą”.........................163
C. „Scudzołożył w sercu...”.......................................................................165
Zwrot „kluczowy”..................................................................................165
Wykładnia pierwsza..............................................................................167
Wykładnia druga..................................................................................169
Przykazanie wypełnia się przez „czystość serca”..................................1 ”0
459
Mężczyzną i niewiastą stworzył ich
4. „Serce”: oskarżone czy wezwane?..............................................................173
A. Potępienie ciała?.....................................................................................174
Manicheizm...........................................................................................174
Właściwa interpretacja.........................................................................176
Anty-wartość czy nie-dowartościowanie?...........................................178
B. „Serce” postawione w stan podejrzenia?..............................................179
„Nauczyciele podejrzenia”...................................................................179
Istotna rozbieżność...............................................................................181
C. Etos i eros..............................................................................................183
Eros jako źródłosłów tego, co „erotyczne”.........................................183
Etos jest także siłą wewnętrzną erosa.................................................186
Problem spontaniczności.....................................................................187
5. Etos odkupienia ciała..................................................................................190
6. Czystość jako „życie wedle Ducha”...........................................................194
„Czystość” i „serce”..............................................................................194
„Ciało” i „duch” wedle św. Pawła........................................................197
„Uczynki ciała” a „owoce Ducha”.......................................................201
„Ciało” a „wolność, ku której wyzwolił nas Chrystus”......................204
Czystość: „powstrzymanie namiętności” a „utrzymanie ciała we czci i świętości”............................................................................207
Analiza Pawiowego „opisu ciała” z 1 Kor 12,18-27..........................210
Czystość jako cnota i jako dar............................................................214
Czystość a mądrość..............................................................................217
7. Ewangelia czystości serca: wczoraj i dziś...................................................220
Teologia ciała........................................................................................220
Teologia a pedagogia..................................................................... 224
ANEKS - Etos ciała a dzieła kultury artystycznej........................................228
ROZDZIAŁ III. Chrystus odwołuje się do zmartwychwstania................239
1. Zmartwychwstanie ciał jako rzeczywistość „świata przyszłego .............239
A. Synoptycy. „Nie jest On Bogiem umarłych, ale żywych ..................239
Trzeci człon tryptyku..........................................................................^39
Świadectwo mocy Boga żywego.........................................................242
460
SPISTREŚCI
Nowy sens ciała......................................................................................246
Uduchowienie........................................................................................247
Przebóstwienie.......................................................................................250
B. Pawłowa interpretacja zmartwychwstania w 1 Kor 15,42-49...........257
Ostateczne zwycięstwo nad śmiercią....................................................257
Pierwszy Adam i ostatni Adam.............................................................259
2. O bezżenności dla królestwa niebieskiego.................................................266
A. Słowa Chrystusa z Mt 19,11-12............................................................266
Słowa Chrystusa i reguła ich rozumienia...........................................266
Trzy kategorie „bezżennych” - dlaczego?............................................269
Bezżenność dla królestwa niebieskiego a „płodność z Ducha”........272
Zwrot „dla królestwa niebieskiego” wskazuje na motywację...........275
Bezżenność a małżeństwo - jako powołanie człowieka „historycznego” .......................................................................................278
Jak rozumieć „wyższość” bezżenności dla królestwa niebieskiego? „280
Bezżenność dla królestwa: pomiędzy wyrzeczeniem a miłością.......283
Oblubieńcze znaczenie ciała — u podstaw Chrystusowego wezwania do bezżenności.....................................................................287
Wyrzeczenie, które jest afirmacją, służy afirmacji.............................290
B.
Pawłowa interpretacja tematu: dziewictwo-małżeństwo (1 Kor 7).„292
Wypowiedź Chrystusa a nauka Apostoła...........................................292
Pawłowa argumentacja.........................................................................294
„Pożądliwość” a „dar od Boga”............................................................300
C. Odkupienie ciała....................................................................................304
CZĘŚĆ IL SAKRAMENT...............................................................................................309
ROZDZIAŁ I. Wymiar przymierza i łaski..................................................311
1. List do Efezjan (5,21-33)............................................................................311
A. Wstęp i nawiązanie................................................................................311
Tekst Ef 5,21-33...................................................................................311
Tekst Ef 5,21-33 - a słowa Chrystusa.................................................312
Ef 5,21-33: dwa znaczenia ciała................................ 312
461
Mężczyzną i niewiastą stworzył ich
Czy Ef 5,21-33 mówi o sakramentalność! małżeństwa?...................313
Sakrament - a ciało..................................................................................313
Kierunek dalszych analiz........................................................................314
B. Szczegółowa analiza..................................................................................314
Ef 5,21-33 w kontekście całego Listu do Efezjan................................314
Tajemnica Chrystusa - a powołanie chrześcijanina............................315
Klimat życia chrześcijańskiej wspólnoty..............................................316
Wskazania dla społeczności rodzinnej.................................................316
Małżonkowie: „wzajemnie poddani w bojaźni Chrystusowej”.......317
Analogia a tajemnica (u podstaw sakramentalności małżeństwa) ...319
Dodatkowy aspekt analogii: głowa-ciało..............................................322
Dwa podmioty - czy jeden?...................................................................325
„...jak własne ciało” (Ef 5,28)...............................................................327
„Tajemnica to wielka...”........................................................................329
2. Sakrament a tajemnica...................................................................................334
Odwieczna tajemnica: objawiona i działająca w Chrystusie............334
Analogia miłości oblubieńczej...............................................................336
Izajasz - a List do Efezjan.......................................................................338
Rzeczywistość daru, znaczenie łaski......................................................340
Małżeństwo: sakrament najpierwotniejszy...........................................343
„Sakrament odkupienia”........................................................................347
Małżeństwo - jako „figura” oraz jako sakrament Nowego Przymierza............................................................................................349
Sakramenty Kościoła..............................................................................351
3. Sakrament a „odkupienie ciała”....................................................................354
A. Ewangelia...................................................................................................354
Słowa Chrystusa a tajemnica odkupienia.............................................354
Sakrament odkupienia - a nierozerwalność małżeństwa ..................355
Sakrament: dany - jako łaska, zadany - jako etos...............................357
Sakrament: wezwanie do „życia wedle Ducha”...................................360
Sakrament - a eschatologiczna nadzieja „odkupienia ciała”..............361
B. List do Efezjan..........................................................................................363
Oblubieńczy i odkupieńczy sens miłości.............................................363
Odkupienie ciała - a „sakrament człowieka”........................................364
462
SPIS TREŚCI
ROZDZIAŁ II. Wymiar znaku..................................................................367
1. „Mowa ciała” a rzeczywistość znaku........................................................367
Przysięga małżeńska..........................................................................367
„Profetyzm ciała”................................................................................370
„Mowa ciała” odczytana w prawdzie.................................................373
„Mowa ciała” - a pożądliwość ciała...................................................376
„Mowa ciała” - a „hermeneutyka sakramentu” ...............................379
2. Pieśń nad Pieśniami...................................................................................381
Na przedłużeniu Księgi Rodzaju: fascynacja....................................381
„Siostro ma, oblubienico”..................................................................388
„Ogród zamknięty - źródło zapieczętowane”...................................392
Eros - czy agape?................................................................................398
3. Gdy „mowa ciała” staje się językiem liturgii (rozważania nad Księgą Tobiasza)................................................................404
Małżeństwo Tobiasza i Sary...............................................................404
Miłość jako próba..............................................................................407
Modlitwa nowożeńców......................................................................409
„Kiedy język liturgii staje się mową ciała”........................................411
Znak sakramentalny: „misterium” a „etos”......................................413
ROZDZIAŁ III. Prawo życia dał im Bóg w dziedzictwo..........................416
1. Problematyka etyczna................................................................................416
Norma moralności a prawda „mowy ciała”......................................416
Słuszność normy - a jej „wykonalność”............................................419
Odpowiedzialne rodzicielstwo...........................................................423
Prawda „mowy ciała” - a zło antykoncepcji......................................426
Etyczna regulacja poczęć (prymat cnoty)..........................................430
Etyczna regulacja poczęć: osoba - natura - metoda........................432
2. Zarys duchowości małżeńskiej..................................................................436
Moce, które płyną z sakramentalnej „konsekracji”..........................436
Analiza cnoty wstrzemięźliwości.........................................................439
Wstrzemięźliwość - pomiędzy „podnieceniem” a „wzruszeniem ...444
Dar czci................................ 449
ZAKOŃCZENIE..........................................................................................454
Fiszki (2)
AD-JPII-01 — Pierwotna niewinność: czystość serca i cielesność przeżywana jako dar
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Jan Paweł II rozważa, jak człowiek żyjący po upadku może zrozumieć niewinność pierwszych ludzi. Poniżej dwa kolejne akapity podrozdziału „Pierwotna niewinność a poczucie oblubieńczego sensu ciała”.
Pierwotna niewinność należy do tajemnicy ludzkiego „początku”, od której człowiek „historyczny” odgrodził się granicą grzechu pierworodnego. Nie znaczy to jednak, iż tajemnicy tej nie może przybliżyć swojemu teologicznemu zrozumieniu. Człowiek „historyczny” stara się zrozumieć tajemnicę pierwotnej niewinności niejako przez kontrast, sięgając również do doświadczenia swej winy, swojej grzeszności. Pierwotną niewinność jako rys istotny dla teologii ciała stara się zrozumieć, wychodząc od doświadczenia wstydu, sam bowiem tekst biblijny na to go naprowadza. Niewinność jest więc tym, co „radykalnie”, czyli u samego korzenia, u samych podstaw, wyklucza wstyd ciała w relacji mężczyzna – kobieta, eliminuje jego potrzebę wewnątrz człowieka, w samym jego sercu, czy też: w samym sumieniu. Jakkolwiek bowiem niewinność pierwotna mówi przede wszystkim o darze Stwórcy, o łasce, która równocześnie pozwalała człowiekowi przeżywać sam sens pierwotnego obdarowania światem, a nade wszystko wzajemnego obdarowania w tym świecie człowiekiem poprzez jego męskość i kobiecość, to równocześnie niewinność ta zdaje się w sposób szczególny wskazywać na stan wewnętrzny ludzkiego „serca”, ludzkiej woli. Przynajmniej pośrednio zawiera się w niej objawienie i zarazem odkrycie ludzkiej świadomości moralnej, objawienie i odkrycie całego wymiaru sumienia. Oczywiście: „przed poznaniem dobra i zła”. Poniekąd jako pierwotna możliwość.
Spróbujmy więc w tym pryzmacie naszego „historycznego a posteriori” niejako zrekonstruować ów rys pierwotnej niewinności jako zawartej we wzajemnym przeżyciu ciała, w tym pierwotnym doświadczeniu oblubieńczego sensu ciała, o jakim świadczy Rdz 2,23-25. Jeśli pierwotna szczęśliwość i niewinność są wpisane w ten obraz komunii osób, jak gdyby dwa zbieżne wątki bytowania człowieka w samej tajemnicy stworzenia, to uszczęśliwiające poczucie sensu ciała – jak powiedzieliśmy: oblubieńczego sensu męskości i kobiecości człowieka – jest uwarunkowane pierwotną niewinnością. Zdaje się, że nic nie stoi na przeszkodzie, ażeby ów rys pierwotnej niewinności rozumieć tutaj jako szczególną „czystość serca”, które wewnętrznie zachowuje wierność dla daru współmiernego z oblubieńczym znaczeniem ciała. W konsekwencji zaś tak rozumiana niewinność pierwotna objawia się niezmąconym świadectwem sumienia, które (w tym wypadku) wyprzedza wszelkie doświadczenie dobra i zła, niemniej takie niezmącone świadectwo sumienia tym bardziej jest czymś uszczęśliwiającym. Można powiedzieć, że poczucie oblubieńczego sensu ciała w jego męskości i kobiecości dopiero w tym świadectwie staje się „po ludzku” uszczęśliwiające.
Lokalizacja w źródle
Część I „Słowa Chrystusa”, rozdział I „Chrystus odwołuje się do «początku»”, punkt 5 „Człowiek w wymiarze daru”, B „Tajemnica pierwotnej niewinności”, podrozdział „Pierwotna niewinność a poczucie oblubieńczego sensu ciała”, s. 80–81.
Rozumiem fragment
Dlaczego zaczynamy od niewinności, skoro artykuł dotyczy nieba?
Ten fragment pomaga najpierw ustalić, co oznacza pierwotna harmonia człowieka. Jan Paweł II nie opisuje tutaj wyglądu ani sprawności organizmu Adama. Pyta o sposób, w jaki pierwsi ludzie przeżywali siebie, własne ciało i wzajemną więź. To istotne rozróżnienie: doskonałości człowieka nie utożsamia w tym ustępie z doskonałością biologicznego wyposażenia.
Kim jest człowiek „historyczny”?
To człowiek żyjący po upadku, a więc także my. Znamy doświadczenie winy, wstydu i niespełnienia. Nie znamy natomiast pierwotnej niewinności z własnego życia.
Autor nie mówi jednak: „Skoro tego nie doświadczyliśmy, niczego nie możemy zrozumieć”. Proponuje rozumienie przez kontrast, prowadzone w świetle tekstu biblijnego. Znamy naruszenie relacji; próbujemy dzięki temu przybliżyć sobie, na czym polegałaby relacja nienaruszona. Nie oznacza to odtworzenia całego doświadczenia Adama.
„Historyczne a posteriori” znaczy tu mniej więcej: patrzymy z późniejszej sytuacji człowieka, który zna już skutki upadku. Nie obserwujemy początku bezpośrednio, lecz próbujemy go zrozumieć z naszej obecnej perspektywy.
Czy niewinność to tylko brak złego czynu?
W tym wywodzie chodzi o coś więcej. Można nie uczynić komuś krzywdy, a mimo to nosić w sobie zamiar wykorzystania go. Jan Paweł II kieruje uwagę na samo wnętrze człowieka: jego wolę i sumienie. „Czystość serca” oznacza tutaj wierność dobru wzajemnego obdarowania, nie tylko zewnętrzną poprawność zachowania.
Słowo „serce” nie oznacza w tym zdaniu wyłącznie emocji przeciwstawionych rozumowi. Autor sam zestawia je z wolą i sumieniem. Chodzi o wewnętrzny sposób odnoszenia się do drugiej osoby.
Co znaczy „oblubieńczy sens ciała”?
To zdolność wyrażania przez cielesność osobowego daru z siebie. W bezpośrednim kontekście chodzi o mężczyznę i kobietę: nie tylko o dwa organizmy, ale o dwie osoby, które mogą przyjmować siebie i obdarowywać sobą.
Nie chodzi o oddanie drugiego człowieka na własność ani o prawo rozporządzania nim. Właśnie wyrażenie „wierność dla daru” kieruje uwagę na sposób przyjmowania drugiej osoby. Cielesność nie przeszkadza w tej więzi; uczestniczy w jej wyrażaniu.
Przykład pomocniczy — nie przykład Jana Pawła II. Wyobraź sobie dwie sytuacje. W pierwszej ktoś okazuje bliskość, ale po to, żeby później wymusić przysługę: „Tyle ci dałem, więc teraz musisz…”. W drugiej ten sam zewnętrzny gest wyraża troskę bez ukrytej próby podporządkowania sobie drugiego. Zewnętrzne podobieństwo gestu nie oznacza identyczności relacji. Przykład pomaga uchwycić, dlaczego autor szuka źródła niewinności w sercu i woli, a nie w samym zachowaniu ciała. Nie dowodzi, jak dokładnie przeżywali swoją więź Adam i Ewa.
Dlaczego autor wiąże niewinność z brakiem wstydu?
Punktem wyjścia jest Rdz 2,25: nagość pierwszych ludzi nie wiąże się tam ze wzajemnym wstydem. Jan Paweł II odczytuje ten obraz w świetle ich niewinności i wzajemnego obdarowania.
Nie chodzi mu o człowieka, który przestał się wstydzić, ponieważ nic nie uznaje za niewłaściwe. Brak wstydu interpretuje jako skutek niezmąconego sumienia i czystości relacji. Nie tyle zostaje pokonane uczucie wstydu, ile nie istnieje to naruszenie wzajemnego odniesienia, które czyniłoby je potrzebnym. To objaśnienie sensu tego fragmentu, nie ogólna teoria wszystkich ludzkich doświadczeń wstydu.
Co można stąd przenieść do naszego pytania o Adama?
Jako zastosowanie do artykułu można rozważać pierwotną integralność nie tylko jako panowanie nad impulsem, lecz również jako pozytywny sposób kochania i przyjmowania drugiej osoby. Autor wiąże tę sytuację z łaską, a nie z samym wysiłkiem psychicznym.
Pozostaje jednak różnica między Adamem przed grzechem i Adamem zbawionym. Ten tekst opisuje pierwszy z tych stanów. Nie uprawnia jeszcze do twierdzenia, że wszystko, co mówi o pierwotnej relacji mężczyzny i kobiety, można bez zmian przenieść na niebo.
Ważne zastrzeżenie
Fragment jest teologiczną interpretacją biblijnego początku, nie sprawozdaniem z bezpośredniego badania przeżyć Adama. Autor zaznacza własną metodę: próbę zrozumienia przez kontrast, z perspektywy człowieka „historycznego”.
Sformułowania o istnieniu „przed poznaniem dobra i zła” nie należy samodzielnie zamieniać w tezę, że Adam nie posiadał żadnego rozeznania moralnego albo nie mógł rozumieć zakazu. Ten ustęp nie rozstrzyga szczegółowo jego zdolności poznawczych ani sposobu dokonania pierwszego grzechu.
Brak wstydu w Rdz 2,25 nie daje kryterium oceniania niewinności współczesnych osób po tym, ile wstydu odczuwają. Nie jest to również opis zdrowia, wyglądu ani genomu pierwszych ludzi.
AD-JPII-02 — Uduchowienie po zmartwychwstaniu: harmonia zamiast walki z ciałem
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Jan Paweł II objaśnia słowa Chrystusa o zmartwychwstaniu. Porównuje ziemską pracę nad sobą z przyszłą integralnością człowieka. Poniższe dwa kolejne akapity kończą podrozdział „Uduchowienie”.
Można by tutaj mówić także o doskonałym układzie sił we wzajemnych stosunkach tego, co duchowe i tego, co cielesne w człowieku. Człowiek „historyczny” w konsekwencji grzechu pierworodnego doświadcza wielorakiej niedoskonałości tego układu sił, co wedle znanego wyrażenia biblijnego przejawia się w tym, że „ciało pożąda przeciwko duchowi, a duch przeciw ciału” (Ga 5,17; por. Rz 7,22-23). Człowiek „eschatologiczny” będzie wolny od owego „przeciw”. W zmartwychwstaniu ciało powróci do doskonałej jedności i harmonii z duchem: człowiek nie będzie doświadczał przeciwieństwa pomiędzy tym, co w nim duchowe, a tym, co cielesne. „Uduchowienie” oznacza nie tylko doskonałe panowanie nad drugim – ale jak gdyby pełne przeniknięcie ciała duchem – przeniknięcie energii ciała siłami ducha.
W życiu doczesnym panowanie ducha nad ciałem – i równoczesne podporządkowanie ciała duchowi – może stać się, jako owoc wytrwałej pracy nad sobą, wyrazem duchowo dojrzałej osobowości, nigdy jednakże owo przeniknięcie sił ciała energiami ducha nie usuwa samej możliwości wzajemnego ich przeciwstawienia. „Uduchowienie”, o jakim mowa w analizowanych tutaj tekstach synoptyków (Mt 22,30; Mk 12,25; Łk 20,34-35) znajduje się już poza taką możliwością. Jest to więc uduchowienie doskonałe, w którym sama możliwość tego, aby „ciało pożądało przeciw duchowi, a duch przeciw ciału”, zostaje całkowicie wyeliminowana. Stan ów, który – jak widać – różni się zasadniczo (a nie tylko co do stopnia) od tego, którego doświadczamy w życiu ziemskim, nie oznacza jednakże jakiegoś „odcieleśnienia” ciała, ani też w konsekwencji jakiegoś „odczłowieczenia” człowieka. Wręcz przeciwnie: oznacza doskonałe jego „urzeczywistnienie”. W istocie bowiem złożonej, duchowo-cielesnej, jaką jest człowiek, doskonałość nie może polegać na wzajemnym sprzeciwianiu się sobie ducha i ciała, ale na dogłębnym zharmonizowaniu obojga z zachowaniem pierwszeństwa ducha. To pierwszeństwo w „świecie przyszłym” ma się urzeczywistniać i objawiać z doskonałą spontanicznością, bez żadnego oporu ze strony ciała. Nie należy tego wszakże rozumieć jako ostateczne „pokonanie” ciała przez ducha. Zmartwychwstanie będzie oznaczać doskonałe uczestnictwo wszystkiego, co w człowieku cielesne, w tym, co w tymże człowieku duchowe. Będzie ono równocześnie oznaczać doskonałe urzeczywistnienie tego, co osobowe.
Lokalizacja w źródle
Część I „Słowa Chrystusa”, rozdział III „Chrystus odwołuje się do zmartwychwstania”, punkt 1 „Zmartwychwstanie ciał jako rzeczywistość «świata przyszłego»”, A „Synoptycy. «Nie jest On Bogiem umarłych, ale żywych»”, podrozdział „Uduchowienie”, s. 249–250.
Rozumiem fragment
O jaką różnicę chodzi autorowi?
Jan Paweł II odróżnia dwa stany. W pierwszym człowiek potrafi opanować wewnętrzny sprzeciw, ale nadal może go doświadczać. W drugim samo takie przeciwstawienie już nie występuje. Pierwszy stan opisuje jako możliwy rezultat ziemskiej pracy nad sobą. Drugi wiąże ze zmartwychwstaniem.
Dlatego nie mówi po prostu, że człowiek zmartwychwstały będzie miał „jeszcze silniejszą wolę”. Stawia mocniejszą tezę: przemianie ulega nie tylko skuteczność opanowania, lecz sam układ relacji między duchem a ciałem.
Co znaczy człowiek „eschatologiczny”?
W tym fragmencie chodzi o człowieka w przyszłym stanie zmartwychwstania, o którym mówi Chrystus. Nie jest to nazwa człowieka szczególnie religijnego już teraz. Autor odróżnia przyszły stan od doczesnej dojrzałości duchowej.
„Synoptycy” to używane tutaj określenie Mateusza, Marka i Łukasza. Przywołane zapisy ich Ewangelii stanowią podstawę interpretacji papieża.
Przykład pomocniczy — nie przykład autora
Wyobraź sobie kogoś, kto słyszy niesprawiedliwą uwagę. Pojawia się w nim chęć odgryzienia się. Udaje mu się jednak zatrzymać i odpowiedzieć bez obrażania rozmówcy. Nie krzywdzi, ale wewnętrzny impuls nadal istnieje i wymaga opanowania.
Teraz rozważ inną możliwość: człowiek rozpoznaje niesprawiedliwość, potrafi się jej przeciwstawić, lecz nie odczuwa potrzeby upokorzenia drugiej osoby. Nie jest obojętny ani bezbronny; po prostu jego odpowiedź nie powstaje z walki z pragnieniem odwetu.
Przykład przybliża różnicę między powstrzymaniem reakcji a zmianą samego sposobu reagowania. Nie dowodzi, że ktokolwiek osiąga na ziemi stan zmartwychwstania. Nie należy też utożsamiać zła moralnego z każdym silnym uczuciem. Chodzi wyłącznie o uchwycenie dwóch różnych znaczeń uporządkowania.
Czy ciało zostaje wreszcie zmuszone do posłuszeństwa?
Właśnie takiej interpretacji autor zabrania. Pisze wprost, że nie jest to ostateczne „pokonanie” ciała przez ducha.
Obraz wiecznie tłumionego przeciwnika byłby więc nietrafny. W opisywanej pełni cielesność nie trwa jako zniewolona część człowieka. Uczestniczy w jego spełnieniu. Pierwszeństwo ducha pozostaje, lecz nie działa już jako nieustanna konieczność przełamywania oporu.
Co oznacza „przeniknięcie energii ciała siłami ducha”?
Autor posługuje się językiem antropologicznym: mówi o możliwościach i działaniach całego człowieka. Nie podaje wzoru na fizyczną energię ani mechanizmu jej przepływu z duszy do komórek. „Przeniknięcie” przybliża takie współdziałanie, w którym cielesność w pełni uczestniczy w osobowym życiu, zamiast stawać wobec niego w opisanym konflikcie.
Skrót „panowanie nad drugim” w pierwszym akapicie dotyczy relacji tego, co duchowe, do tego, co cielesne — nie panowania jednego człowieka nad innym.
Dlaczego nie jest to „odczłowieczenie”?
Można obawiać się, że człowiek pozbawiony wewnętrznych zmagań stanie się kimś obcym, bezwolnym albo bezcielesnym. Jan Paweł II odpowiada odwrotnie: konflikt nie stanowi szczytu człowieczeństwa. Pełnia polega na zgodności tego, co współtworzy jednego człowieka.
„Urzeczywistnienie tego, co osobowe” oznacza więc spełnienie osoby, a nie jej usunięcie. Człowiek pozostaje cielesno-duchowy. „Uduchowienie” nie oznacza odrzucenia ciała ani zastąpienia go samą duszą.
Czy wystarczy odpowiednio długa praca nad sobą?
Nie taki jest kierunek tego ustępu. Papież uznaje znaczenie pracy nad sobą, ale stwierdza, że nie usuwa ona samej możliwości przeciwstawienia. Przyszłą pełnię opisuje jako różnicę zasadniczą, nie tylko większy stopień tej samej doczesnej sprawności.
W następującym bezpośrednio podrozdziale „Przebóstwienie”, na s. 250, wiąże nowe uduchowienie z łaską i udzielaniem się Boga całej duchowo-cielesnej osobie. Źródło nie pozwala więc zamienić zmartwychwstania w wynik wystarczająco intensywnego treningu psychicznego.
Znaczenie dla pytania o Adama — zastosowanie do artykułu
Ten tekst pozwala dokładniej postawić Twoje pytanie o usunięcie podstawy nieporządku. Jan Paweł II rzeczywiście rozróżnia przezwyciężanie aktualnego oporu od stanu wykluczającego samą możliwość opisanego przeciwstawienia.
To jednak nie rozwiązuje od razu zagadnienia cierpienia z powodu potomków. Wewnętrzna harmonia człowieka i jego odniesienie do cudzego nieszczęścia są różnymi zagadnieniami. Trzeba dopiero wykazać, co opisane uduchowienie zmienia w tym drugim odniesieniu, zamiast traktować sam cytat jako gotową odpowiedź.
Ważne zastrzeżenie
Autor opisuje przyszły stan człowieka zmartwychwstałego. Nie jest to bezpośredni opis obecnego funkcjonowania duszy oddzielonej od ciała. Nie można przypisywać jej aktualnych relacji z odzyskanym ciałem, którego jeszcze nie posiada.
Przezwyciężenie przeciwstawienia ducha i ciała nie oznacza zniesienia cielesności, osobowości ani wszystkich uczuć. Autor mówi o uczestnictwie ciała i spełnieniu osoby, nie o obojętności.
Fragment nie wyjaśnia biologicznego mechanizmu zmartwychwstania, stanu genomu ani praw fizycznych przyszłego świata. „Entropia antropologiczna” pozostaje pojęciem autora artykułu; podobieństwo do niektórych elementów tekstu nie czyni go terminem Jana Pawła II.
Wybrany wywód nie analizuje pamięci Adama, jego wiedzy o potępionych ani sposobu przeżywania ich losu. Samo usunięcie wewnętrznego konfliktu nie jest jeszcze pełnym argumentem dotyczącym każdego możliwego znaczenia słowa „cierpienie”.