Augustyn,2021-Państwo Boże, tłum. Kubicki

O co spiera się Augustyn?

Pyta, czy wzruszenie, smutek albo obawa są już przez sam fakt pojawienia się oznakami czegoś niewłaściwego. Jego odpowiedź brzmi: trzeba rozpatrzyć, z jakiej miłości wynikają i do czego się odnoszą. Samo występowanie uczucia nie wystarcza do potępienia go.

W poprzedzającym wywodzie opisuje troskę Pawła o innych. Apostoł nie jest obojętny na ich los: cieszy się, obawia się o nich i boleje. Augustyn przywołuje te przykłady jako przejawy prawej miłości, a nie jako dowody moralnego zepsucia.

Jak rozumieć pierwsze, ostro brzmiące zdanie?

Autor pisze, że gdyby takie uczucia nazwać grzechami, należałoby także prawdziwe grzechy nazwać cnotami. Nie proponuje zamiany dobra i zła. Pokazuje absurd oceny, która uznawałaby za grzech również poruszenie wynikające z miłości dobra.

Prostsza parafraza: Nie nazywajmy czymś moralnie złym tego, że człowiek jest poruszony dobrem albo cierpieniem drugiej osoby. Najpierw rozpoznajmy sens tego poruszenia.

„Prawe” znaczy tutaj moralnie właściwe. Natomiast określenia „chorobliwe” i „słabości” występują w sporze o ocenę uczuć.

Dlaczego Augustyn przywołuje uczucia Chrystusa?

Autor zestawia bezgrzeszność Chrystusa z prawdziwością Jego smutku, łez, radości i pragnień. Skoro Chrystus nie grzeszył, a rzeczywiście przeżywał te uczucia, nie można utożsamić każdego takiego przeżycia z grzechem.

Sformułowanie, że Jezus „pożądał” spożywać Paschę, znaczy w tym przekładzie, że pragnął tego. Słowo nie oznacza tutaj nieuporządkowanej pożądliwości.

Augustyn dodaje zarazem, że Chrystus przyjął te uczucia dobrowolnie. W dalszym ciągu rozdziału odróżnia Go pod tym względem od nas: człowiek może zapłakać mimo własnej woli, nawet gdy przyczyną jest godziwa miłość. Autor zachowuje zatem zarówno podobieństwo rzeczywistych ludzkich uczuć, jak i różnicę sposobu panowania nad nimi.

Przykład pomocniczy

Wyobraź sobie dwie osoby poruszone tym samym wydarzeniem. Bliski człowiek zrezygnował z dobrze płatnej pracy, aby zająć się potrzebującym pomocy członkiem rodziny. Jedna osoba martwi się, czy nie zostanie bez środków do życia. Druga złości się przede wszystkim dlatego, że jego decyzja źle wygląda w oczach znajomych i narusza jej wyobrażenie o rodzinnej karierze.

Obie mogą reagować silnie, ale niekoniecznie chodzi im o to samo dobro. Przykład pomaga uchwycić, dlaczego w rozumowaniu Augustyna sama intensywność poruszenia nie rozstrzyga jego wartości. Nie daje narzędzia do pewnego odczytywania cudzych intencji; w rzeczywistej sytuacji motywy mogą być mieszane.

Dlaczego autor następnie mówi o życiu bez boleści?

Ponieważ odróżnia ziemskie pielgrzymowanie od spełnienia w życiu wiecznym. To, co jest właściwą odpowiedzią na ziemskie nieszczęście, nie musi według niego trwać w tej samej postaci w ostatecznej szczęśliwości.

W zdaniu końcowym nie mówi jedynie, że przyszły ból będzie łatwiejszy do zniesienia. Twierdzi, że nie będzie boleści, natomiast pozostaną miłość i radość — i będą pewne. W bezpośrednim kontekście rozdziału odrzuca zarazem ideał całkowitego odrętwienia uczuciowego.

Różnica przebiega więc nie między człowiekiem kochającym i człowiekiem obojętnym, lecz między miłością przeżywaną pośród ziemskich zagrożeń i miłością w ostatecznej szczęśliwości. To stanowisko Augustyna; dopiero dalsza refleksja ma pomóc zrozumieć, jak je uzasadnić w odniesieniu do konkretnych trudności artykułu.

Co ten tekst wnosi do pytania o Adama?

Pozwala zachować ważną intuicję: ziemskie współcierpienie może wynikać z miłości, a nie z jej niedoskonałości. Jednocześnie autor wyraźnie odmawia przeniesienia boleści do życia wiecznie szczęśliwego.

Dla artykułu powstaje więc precyzyjniejsze zadanie: wyjaśnić, jak miałaby trwać miłość Adama, skoro w stanie szczęśliwości nie trwa boleść. Nie wystarczy uznać każdego cierpienia za skutek złego nastawienia. Nie wystarczy też z godziwości ziemskiego współcierpienia wyprowadzić jego konieczności w niebie.

Na pierwszy rzut oka Augustyn sobie przeczy. Czy zbawieni pamiętają, czy nie pamiętają?
Autor najpierw mówi o niepamiętaniu win i kar, a zaraz potem o pamiętaniu własnych przykrych spraw. Sprzeczność znika, gdy rozpoznamy dwa znaczenia użytego przez niego słowa „pamiętać”. Jedno dotyczy zachowanej wiedzy: człowiek wie, co mu się przydarzyło i od czego został wybawiony. Drugie dotyczy dalszego odczuwania cierpienia. Augustyn twierdzi, że pierwsze pozostaje, a drugie ustaje. Nie opisuje więc szczęścia kupionego za cenę całkowitego wymazania przeszłości. Człowiek nie musi utracić wiedzy o swoim nieszczęściu, aby przestać go doznawać.

Jak działa przykład z lekarzem?
To przykład samego Augustyna. Lekarz może wiedzieć, czym jest choroba, nawet jeżeli sam jej nie przechodził. Autor nie pyta tu o współczucie lekarza dla pacjenta. Pokazuje prostszą różnicę: znać chorobę jako przedmiot wiedzy to nie to samo co odczuwać jej objawy we własnym ciele. Następnie rozróżnia dwa sposoby „zapomnienia”. Lekarz może zapomnieć to, czego się nauczył. Człowiek, który chorował, może natomiast przestać doświadczać bólu. W tym drugim wypadku ustanie cierpienia nie musi być utratą wiedzy o przebytej chorobie. Parafraza: Mogę nadal wiedzieć, co to był za ból i kiedy go przeżywałem, chociaż teraz już mnie nie boli. To objaśnienie rozróżnienia, nie dosłowny cytat.

Czy chodzi o zachowanie tylko bezosobowej informacji?
Augustyn pisze o pamiętaniu „minionych spraw swoich”, a następnie o świadomości własnego wybawienia. Zachowana wiedza dotyczy więc tej samej osoby i jej historii. W tekście nie ma podstaw, aby przekształcić ją w informację o kimś obcym. Z drugiej strony autor nie opisuje szczegółowo, jak takie wspomnienie wygląda od wewnątrz. Nie ustala, czy zawiera obraz twarzy, odtworzenie rozmowy lub wszystkie szczegóły wydarzenia. Jego rozróżnienie dotyczy przede wszystkim związku wiedzy z cierpieniem, nie kompletnej teorii pamięci autobiograficznej.

Dlaczego tak ważna jest wdzięczność?
W tym miejscu pojawia się właściwe uzasadnienie zachowania pamięci. Gdyby zbawieni w ogóle nie wiedzieli, że zostali wybawieni z nieszczęścia, jak mieliby wychwalać miłosierdzie okazane właśnie im? Dla Augustyna świadomość przeszłości nie jest zatem bezużytecznym resztkowym obciążeniem. Ma znaczenie dla poznania otrzymanego dobra i wdzięczności za łaskę Chrystusa. Autor nie mówi: Zapomnij, co się stało, wtedy będziesz szczęśliwy. Jego myśl jest inna: Pozostanie świadomość, z czego zostałeś wybawiony, ale nie będzie już trwania tego nieszczęścia w Twoim przeżywaniu. To również parafraza wywodu.

A co ze zdaniem o potępionych?
To najtrudniejszy element fragmentu i nie należy go pomijać. Augustyn twierdzi, że święci będą poznawać nie tylko własne dawne cierpienia, ale także „wieczną nędzę potępionych”. Nie wyjaśnia więc ich szczęśliwości samą niewiedzą o istnieniu potępienia. Trzeba jednak dostrzec różnicę między tymi dwoma przedmiotami poznania. Własne nieszczęście zbawionego jest przeszłe: został od niego uwolniony. Nędza potępionych w tym opisie nie jest jedynie zakończonym zdarzeniem. Wiedza o niej stawia zatem trudniejszy problem niż wspominanie własnego bólu, który już minął. Przykład lekarza pomaga oddzielić wiedzę od bezpośredniego doznawania, ale sam nie wyjaśnia całej relacji między miłością do konkretnej osoby a poznaniem jej potępienia. Taką granicę argumentu można wskazać, nie przemilczając wyraźnego twierdzenia autora o poznaniu potępionych.

Co ten tekst daje do refleksji o Adamie?
Przy założeniu jego zbawienia można zastosować do niego rozróżnienie: zachowanie wiedzy o własnym grzechu i jego następstwach nie jest tym samym co dalsze pozostawanie w bolesnym stanie wywołanym tym grzechem. Zastosowanie do konkretnego Adama jest naszym krokiem interpretacyjnym; sam cytat mówi o zbawionych. To ważne źródłowe oparcie dla rozważania „błogosławionej pamięci”. Podstawowe rozróżnienie wiedzy o przeszłości i dalszego doznawania bólu występuje już u Augustyna. Własna praca nad artykułem może polegać na zastosowaniu go do problemu Adama, wyjaśnieniu jego znaczenia i zbadaniu granic — zwłaszcza w odniesieniu do losu potomków.