Projektowani
Heller, Michał, 2014- Granice nauki
Pełny widok tekstowy: wszystkie sekcje są rozwinięte i znajdują się w jednym dokumencie HTML.
Opis bibliograficzny
Michał Heller, Granice nauki, red. Mateusz Hohol, Łukasz Kwiatek, wyd. I, Copernicus Center Press, Kraków 2014. ISBN 978-83-7886-049-5 (druk), 978-83-7886-102-7 (ebook).
Zakres dostępnej kopii
328 stron PDF. Tytuł PDF 1, metryka PDF 2, wstęp PDF 3–7, spis PDF 327–328. Zbiór tekstów podzielony na sześć części i dwadzieścia siedem rozdziałów; wskazanie pierwodruków i indeks. W spisie zachowano paginację drukowaną, a nie numerację PDF.
Streszczenie treści
Heller pyta o granice nauki, rozumiejąc je w związku z metodą, racjonalnością i zmianami historycznymi. Zbiór łączy refleksję nad matematyką i doświadczeniem z pytaniami filozoficznymi o istnienie, prawa przyrody, przyczynowość i strukturę świata. Obejmuje także kosmologię, wartości oraz relacje nauki z religią. We wstępie autor opisuje naukę jako poznanie przyjmujące określone ograniczenia metodyczne, których nie należy utożsamiać z granicą wszelkiego sensownego myślenia. Jednocześnie wskazuje na rozszerzanie się pola badawczego i potrzebę ostrożności wobec deklaracji o ostatecznych barierach. Książka ma formę uporządkowanego zbioru esejów i artykułów, co pozwala sięgać do wybranych zagadnień. Nie jest jednym ciągłym podręcznikiem ani listą problemów definitywnie nierozstrzygalnych.
Hasła tematyczne
granice nauki; racjonalność; metodologia nauki; matematyka i doświadczenie; kosmologia; filozofia przyrody; metafizyka; prawa przyrody; przyczynowość; strukturalizm; nauka i religia; wartości
Spis treści
Wstęp
Czy można przekroczyć granice nauki?
Część I. Co istnieje?
- Rebelia w państwie Chronosa
- Ekologia czasu
- Fizyka i meta-fizyka
- Cud rozumienia
Część II. Wszechświat wczoraj i dziś
- Zasady Sir Izaaka
- Zagadnienia kosmologiczne przed Einsteinem
- Einstein, Wszechświat i my
- Kosmologia wczoraj i dziś
Część III. Problemy kosmologii
- Kosmiczne zapętlenie
- Granice czasu, przestrzeni i prawdopodobieństwa
- Struktura początku świata
- Niektóre fundamentalne problemy kwantowej grawitacji
Część IV. Nauka i wartości
- Czy matematyka jest poezją?
- Afirmacja racjonalności
- Piękno jako kryterium prawdy
- Nauka jest niedemokratyczna
- Poezja Wszechświata
Część V. Między nauką a religią
- Bóg i kosmologia
- W poszukiwaniu sensu
- Konieczność i przypadek w ewolucji Wszechświata
- Dobro a struktura Wszechświata
- Od złożoności do transcendencji
- Ewolucjonizm i Święte Oficjum na przełomie XIX i XX wieku
Część VI. Granice metody
- Materia i przyczynowość – konkrety czy uniwersalia?
- Teoria ostateczna i prawa przyrody
- O strukturalnym rozumieniu nauki i świata
- Wędrówki w genetycznej hiperprzestrzeni
Źródła
Indeks nazwisk
Fiszki (11)
PV11-193 — PV11-193 – Samoograniczenie metody naukowej — materiał do rozdziału 4 „Projektowanych”
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
s. 5: „Nauki nowożytne odnalazły swoją tożsamość i zaczęły odnosić szereg niespotykanych dotychczas sukcesów, gdy tylko zrezygnowały ze stawiania pytań, na które nie były w stanie udzielić odpowiedzi. […] Metoda nauk jest wysoce ascetyczna: eliminuje wszystkie zagadnienia, których na danym etapie rozwoju nie daje się sformułować w języku matematycznym i to tak, aby możliwa była konfrontacja z danymi doświadczalnymi. W ten sposób wraz z matematyczno-empiryczną metodą narodził się problem jej granic.”
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
często przypomina o zasadzie samoograniczenia nauki. To właśnie rygorystyczne trzymanie się swojej metody pozwoliło nauce osiągnąć sukces. „Nauki nowożytne odnalazły swoją tożsamość i zaczęły odnosić sukcesy, gdy tylko zrezygnowały ze stawiania pytań, na które nie były w stanie udzielić odpowiedzi” – pisze Heller. Metoda naukowa celowo ogranicza się do badania tego, co da się ująć w języku matematycznym i sprawdzić empirycznie.
Słowa kluczowe
Projektowani v11; rozdział 20; przypis 193; heller-granice; opracowanie
M-2 — M-2 Granice nauki są przesuwane przez rozwój metody
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Nie chodzi jednak o to, żeby przekraczać granice metody, lecz o to, by udoskonalając metodę, przesuwać jej granice.”
Dodatkowy, odrębny wyciąg z PV11-014:
„To, co znajduje się poza granicami, nie należy (jeszcze) do nauki, ale stanowi dla niej wyzwanie…”.
Dodatkowy, odrębny wyciąg z PV11-194:
„Granice nauki są oczywiście ruchome, cechuje je ekspansjonizm od środka. Coraz większy obszar zjawisk ulega naukowej metodzie. Niemal za każdym większym podbojem nauka wyostrza swoje środki badawcze i przystosowuje się do nowego, poszerzonego środowiska. Spójrzmy na historię nauki. W oparciu o nią można sformułować dwa, dość oczywiste wnioski: Po pierwsze, w każdej epoce istniały względnie dobrze określone granice skuteczności matematyczno-empirycznej metody.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 6 (strona PDF 4), Wstęp
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Cytat nie znosi różnicy między pytaniem naukowym a metafizycznym. Podkreśla rozwój kompetencji nauki od wewnątrz jej metody.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do sformułowania pozytywnej wersji metodologicznej pokory: nie należy z góry zakazywać naukowego badania nowych problemów, ale też nie wolno zastępować metody naukowej swobodną spekulacją.
Słowa kluczowe
granice nauki, rozwój metody, ekspansja nauki, metodologia
M-3 — M-3 Granice metody a granice racjonalności
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Czy granice metody naukowej pokrywają się z granicami racjonalności? Jeżeli te granice się nie pokrywają, istnieją inne rodzaje racjonalności, w których matematyczno-empiryczna metoda zawodzi.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 7 (strona PDF 5), Wstęp
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Nie jest to jeszcze dowód prawdziwości konkretnej metafizyki ani teologii. Trzeba osobno uzasadnić standardy racjonalności właściwe argumentacji filozoficznej.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do przejścia od nauki do teologii naturalnej: brak możliwości eksperymentalnego rozstrzygnięcia pytania nie czyni go automatycznie bezsensownym lub irracjonalnym.
Słowa kluczowe
racjonalność, granice metody, metafizyka, teologia naturalna
M-4 — M-4 Pytania graniczne o racjonalność i wartości
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Dochodzimy zatem do ciekawego wniosku: problemy takie jak: ‘dlaczego mamy kierować się racjonalnością?’, ‘dlaczego mamy wybierać
wartości?’, leżą poza obszarem kontrolowanym przez matematyczno-empiryczną metodę nauki.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 8 (strona PDF 6), Wstęp
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
„Poza obszarem kontrolowanym” nie znaczy „sprzeczne z nauką”. Nie należy też używać luki kompetencyjnej jako bezpośredniego dowodu Boga.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do uzasadnienia, dlaczego rozprawa teologiczno-fundamentalna nie może sprowadzić się do zebrania danych naukowych: samo przejście od danych do norm racjonalności i sensu ma charakter filozoficzny.
Słowa kluczowe
wartości, racjonalność, pytania graniczne, zakres nauki
M-8 — M-8 Naturalizm metodologiczny a naturalizm ontologiczny
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Metodologicznym obowiązkiem nauki jest kierowanie się zasadą naturalizmu. […] Ta słuszna zasada metodologiczna często przybiera postać założenia ontologicznego. Postulat prowadzenia badań tak, jakby żadne czynniki pozamaterialne nie istniały, przybiera postać twierdzenia, że takie czynniki faktycznie nie istnieją.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 201–202 (strona PDF 192–193), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Rozróżnienie nie rozstrzyga, czy konkretna hipoteza projektu jest naukowa. To wymaga analizy jej testowalności, mocy wyjaśniającej i relacji do metod danej dyscypliny.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
W rozdziale 4 można zestawić trzy krótkie poziomy wyjaśniania: co wydarzyło się w świecie przyrodniczym, jakie racje pozwalają nam rozpoznać przyczynę i jaką interpretację filozoficzną albo religijną wiążemy z całym zdarzeniem.
Najlepszym przykładem pozostaje opowieść o modlitwie i ćwiczeniach. Jest konkretna, osobista i pozwala uniknąć stereotypu „albo Bóg, albo lekarz”. Warto ją opisać bez zmyślonych dialogów, a następnie zapytać czytelnika, jaki zakres ma każde z proponowanych wyjaśnień.
Materiał do późniejszej części o inteligentnym projekcie powinien zachować rozróżnienie: dane przyrodnicze → wnioskowanie o określonym typie przyczyny → interpretacja metafizyczna → rozpoznanie teologiczne. Nie należy tych czterech etapów redukować do jednego skoku.
Słowa kluczowe
naturalizm metodologiczny, naturalizm ontologiczny, ateizm, autonomia nauki
M-10 — M-10 Bóg luk a klasyczna koncepcja stworzenia
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Jest rzeczą dyskusyjną, czy obydwa te poglądy nie są (bardziej subtelną) formą znanego błędu teologicznego – odwoływania się do Boga celem wypełniania Nim luk w naszej wiedzy (God of the gaps). Wydaje się, że uniknąć tego błędu można jedynie umieszczając powyższe spekulacje w kontekście tradycyjnej koncepcji stworzenia świata. Jeżeli stworzenie polega na radykalnej zależności świata, w jego istnieniu, od Boga, to Bóg jest obecny w każdym przejawie istnienia: w każdym drgnięciu atomu i w każdym układzie wzajemnych zależności systemów złożonych. Bóg może stosować wiele strategii, by wpływać na historię świata w „nieinterwencjonistyczny” sposób. Należy jednak pamiętać, że nie da się uniknąć Wielkiej Interwencji, jaką jest stworzenie Wszechświata, powołanie – lub lepiej: powoływanie – go do istnienia. Właśnie tej Interwencji nauka zawdzięcza swoją rację bytu.
Lokalizacja w źródle
Michał Heller, Granice nauki, Copernicus Center Press, Kraków 2014, rozdział 18 „Bóg i kosmologia”, s. 205; strona techniczna PDF 196, licząc od początku pliku.
Cytat obejmuje cały pierwszy akapit s. 205, od „Jest rzeczą dyskusyjną…” do „…swoją rację bytu”. Kontekst dla wyrażenia „obydwa te poglądy”: s. 204 (PDF 195). Dopowiedzenie o creatio continua: s. 207 (PDF 198).
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Początek cytatu odnosi się do dwóch omawianych wcześniej propozycji działania Boga, nie do wszystkich argumentów za Jego istnieniem. Heller pyta o ich możliwy charakter „Boga luk”; nie przedstawia tego zarzutu jako ostatecznie rozstrzygniętego. Następnie proponuje osadzić te modele w teologii stworzenia. [2]
Dotychczasowe „[Trzeba unikać]” było dopowiedzeniem redakcyjnym i zaostrzało formę wypowiedzi. Zastępuje je powyżej pełny, ciągły akapit, bez tego dopowiedzenia.
Obecność Boga w stworzeniu nie jest w tym wywodzie równoznaczna z tożsamością Boga i świata. Zarazem akapit nie zawiera pełnego dowodu zależności istnienia ani empirycznego potwierdzenia określonej „strategii” działania Boga. [2]
Nie należy utożsamiać każdego odwołania do szczególnego działania Boga z argumentem z niewiedzy. Ocenie podlega struktura konkretnego uzasadnienia. Nie każda hipoteza projektu jest z definicji błędna, ale też sama deklaracja, że opiera się na pozytywnych danych, nie potwierdza jej poprawności.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Decyzja robocza zgodna z preferencją autora: ograniczyć rolę Hellera w rozdziale 4 „Jak, dlaczego i kto?”. Materiał z M-10 może służyć do przygotowania wywodu bez rozbudowanej polemiki personalnej i bez obowiązku cytowania tej książki w każdej części rozdziału.
Najważniejsze zastosowanie metodologiczne: rozróżnić poznanie mechanizmu, ocenę hipotezy sprawcy i pytanie o zależność istnienia. Zakończenie rozdziału nie powinno wymagać od czytelnika odrzucenia pytań wykraczających poza daną metodę, ale powinno uczyć ujawniania racji przejścia do szerszego wniosku.
Z odpowiedzi autora warto zachować refleksję o utracie zdumienia przez przyzwyczajenie. Powinna być przedstawiona jako osobiste i teologiczne odczytanie doświadczenia, nie jako pomiar stopnia niewiedzy nauki.
Możliwe krótkie zastosowanie autobiograficzne: doświadczenie nadmiaru ról jako przykład wpływu własnej historii na lekturę cudzej wypowiedzi. Nie używać go jako dowodu o jakości kapłaństwa, pracy naukowej ani intencjach Hellera.
Nie publikować bez źródeł ocen motywacji autora, wskaźników ilości wiedzy ani prognoz nieuchronnej porażki nauki. Jawny cel apologetyczny książki nie wymaga ich przyjęcia. Główny pakiet Hellera można na tym etapie zamknąć, pozostawiając wskazane kwestie jako otwarte i przechodząc do wcześniej wybranych autorów porównawczych.
Słowa kluczowe
Bóg luk, stworzenie, zależność ontologiczna, interwencjonizm
PV11-006 — R1: Granice nauki — przypis 6
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Michał Heller, Granice nauki (Kraków: Copernicus Center Press, 2014), s. 236.
“Intuicyjny zdrowy rozsądek ma ograniczenia; poza zwykłym doświadczeniem kryje
się rzeczywistość niedostępna zmysłom.”
Lokalizacja w źródle
Projektowani v11, rozdział 1 „Huk talerzy”, s. 19, przypis 6
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Przed ostatecznym drukiem porównać cytat i numer strony z egzemplarzem źródłowym.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
niż się intuicyjnie wydaje6. Świadomość tych ograniczeń to pierwszy krok do pokory: uznaję, że mogę czegoś nie rozumieć i muszę uczyć się na nowo.
Słowa kluczowe
Projektowani v11; rozdział 1; przypis 6; heller-granice; opracowanie
PV11-196 — R20: Granice nauki — przypis 196
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Tamże, s.8: „W historii nauki kilkakrotnie wytyczano takie bariery; np. w XIX wieku
wyrażano pogląd, że nauka nigdy nie zbada, z jakich pierwiastków chemicznych
zbudowane są gwiazdy. Wbrew pesymistycznym prognozom, wkrótce jednak analiza
spektroskopowa rozwiązała ten problem. W odniesieniu do tego rodzaju
przepowiedni słuszne jest powiedzenie, że w nauce nigdy nie należy mówić „nigdy”.
Ale też trzeba umieć spojrzeć na naukę z perspektywy pytań, na które nie dostarcza
ona odpowiedzi.”
Lokalizacja w źródle
Projektowani v11, rozdział 20 „Teoria fundamentalna”, s. 210, przypis 196
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
cytowanie skrócone
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
wraz z odkryciem spektroskopii), lecz w tym sensie, że pewne pytania wykraczają z definicji poza jej metodę. Czy to źle? Niekoniecznie – to zdrowa świadomość własnych ograniczeń. Heller powiada: „W nauce nigdy nie należy mówić nigdy. Ale też trzeba umieć spojrzeć na naukę z perspektywy pytań, na które nie dostarcza ona odpowiedzi”
Słowa kluczowe
Projektowani v11; rozdział 20; przypis 196; heller-granice; opracowanie
PV11-210 — R22: Granice nauki — przypis 210
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Heller, Granice nauki, op. cit., s. 225: „Z jednej strony usiłuje się ewolucję
zredukować do czystej gry przypadków, z drugiej strony – często w imię interpretacji
religijnych – stara się uzupełnić naukową teorię ewolucji o elementy „inteligentnego
projektu” (intelligent design). Obie te skrajności opierają się na nieporozumieniu,
polegającym głównie na niezrozumieniu roli przypadku w strukturze i ewolucji
Wszechświata.”
Lokalizacja w źródle
Projektowani v11, rozdział 22 „Inteligencja ukryta w materii”, s. 228, przypis 210
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Przed ostatecznym drukiem porównać cytat i numer strony z egzemplarzem źródłowym.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
parafrazując słowa piosenki, uśmiechnął się półgębkiem. Po chwili jednak spoważniał. – Wspomnieli, że dwie skrajności to błąd: jedni chcą wszystko wytłumaczyć ślepym trafem, inni na siłę dokładają wszędzie “inteligentny projekt” z pobudek religijnych. Obie strony nie rozumieją roli przypadku w ewolucji i strukturze Wszechświata210 – wyrecytował, najwyraźniej cytując
Słowa kluczowe
Projektowani v11; rozdział 22; przypis 210; heller-granice; opracowanie
PV11-211 — R22: Granice nauki — przypis 211
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Tamże, st. 227: „Celem tego tekstu jest pokazanie, że właśnie tu kryje się
nieporozumienie: przypadki nie są obcym ciałem w „siatce praw przyrody” lecz jej
inherentna częścią, bez której „siatka” nie mogłaby funkcjonować. Struktura
Wszechświata jest utkana z praw przyrody i przypadków; oba te elementy wzajemnie
bez siebie nie mogłyby istnieć. Wszechświat jest daleko bardziej całością niż się to
wydaje naszemu umysłowi przyzwyczajonemu do kawałkowania.”
Lokalizacja w źródle
Projektowani v11, rozdział 22 „Inteligencja ukryta w materii”, s. 228, przypis 211
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
cytowanie skrócone
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
– Czyli nawet ksiądz Heller by się z tym zgodził? – spytała. Michał kiwnął głową. Profesor Heller – znany kosmolog i duchowny – rzeczywiście pisał, że przypadek nie jest intruzem we Wszechświecie, lecz częścią jego konstrukcji, wplecioną w „siatkę praw przyrody”. – Czy to nie piękne? – zamyślił się Michał. – Świat to taka tkanina z nici konieczności i przypadku, żaden element nie mógłby istnieć bez drugiego.
Słowa kluczowe
Projektowani v11; rozdział 22; przypis 211; heller-granice; opracowanie
M-17 — Bóg „incognito” i naukowe wyjaśnianie świata
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„ I tak zasada autonomii nauki, wraz z jej
uszczegółowieniem w postaci zasady unikania konkordyzmów, mówi coś o strategii,
jaką Bóg stosuje wobec Wszechświata: woli On pozostawać we Wszechświecie
niejako incognito, ukryty w metafizycznych podstawach istnienia, niż zostawiać
jakieś nadzwyczajne ślady swojej działalności. Właśnie dzięki temu nauka jest tym,
czym jest – wyzwaniem rzuconym światu, by wyjaśniać świat samym światem.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 211 (strona PDF 202), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
To teologiczna interpretacja „ukrycia” Boga, nie falsyfikowalna hipoteza naukowa. Nie należy jej używać do immunizowania dowolnego argumentu przed krytyką.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do ósmej cechy i do zakończenia: przyroda może być metafizycznie zależna od Boga, a zarazem naukowo samowyjaśnialna w obrębie praw i przyczyn naturalnych. To wyznacza granicę, na której kończy się nauka, a zaczyna metafizyka i Objawienie.
Słowa kluczowe
ukrycie Boga, incognito, metafizyka, samowyjaśnialność, Objawienie