Scruton, 1980 – The esthetics of architecture

Poniższy tekst jest przekładem roboczym całego wybranego fragmentu, bez skrótów. Numery [8]–[9] zachowują odsyłacze autora.

Doświadczenie może wiązać się z przyjemnością na różne sposoby. Możemy wyobrazić sobie relację czysto przyczynową: pewne doświadczenie powoduje przyjemność, pociąga ją za sobą albo jest częścią procesu, w którym przyjemność występuje. Kiedy bogaty człowiek ogląda swój pałac, może go to skłonić do dumnej refleksji nad własną wspaniałością; i w tej myśli tkwi przyjemność. Tutaj przyjemność zostaje wzbudzona przez doświadczenie budynku, lecz nie zawiera się w tym doświadczeniu. Wydaje się, że — w przeciwieństwie do tego przypadku — przyjemność estetyczna musi być wewnętrznie związana z doświadczeniem estetycznym. Gdyby nie była tak związana, groziłoby nam naruszenie autonomii zainteresowania estetycznego: twierdzenie, że poszukujemy doświadczenia estetycznego, a zatem interesujemy się jego przedmiotem jedynie jako środkiem do jakiegoś odrębnego skutku. Gdyby tak było, dzieło sztuki stawałoby się zbędne: to, że przyjemność czerpaną z czytania Raju utraconego uzyskujemy właśnie w ten sposób, a nie za pomocą zastrzyku lub tabletki, byłoby jedynie przypadkiem. Prawdą jest, że niektórzy porównywali doświadczenie sztuki z doświadczeniem środków odurzających; jeżeli jednak ich argumenty miały jakikolwiek sens, to dlatego, że mówili nie o przyjemności zażywania tych środków, lecz o przyjemności czerpanej z innych rzeczy, którą środek z jakiegoś powodu udostępnia. (Podobnie po kieliszku wina człowiek może z większą przyjemnością patrzeć na kwiat: tym, w czym znajduje przyjemność, nie jest tutaj wino, lecz kwiat. Wino, jako jedynie przyczyna jego przyjemności, przestało być jej przedmiotem.)

Doświadczenie może być wewnętrznie związane z przyjemnością przez to, że samo jest z istoty przyjemne albo z istoty bolesne. Innymi słowy, pewne doświadczenia są po prostu rodzajami przyjemności: doświadczenia seksualne stanowią być może najbardziej oczywisty przykład. Inne doświadczenia, chociaż nie są z istoty przyjemne, to gdy sprawiają przyjemność, są przyjemne same w sobie, a nie ze względu na swoje skutki; na przykład doświadczenie ciepła. Doświadczenia estetyczne należą do tego rodzaju: mogą nie być ani przyjemne, ani nieprzyjemne. Niemniej, inaczej niż w przypadku doświadczenia ciepła, ich związek z przyjemnością nie jest jedynie przygodny. Sądzę, że jeżeli człowiek nie czerpie czasami przyjemności z doświadczenia estetycznego, nigdy nie można powiedzieć, że je posiada. Doświadczenie estetyczne nie jest po prostu formą przyjemności, lecz jego związek z przyjemnością nie jest też samym tylko faktem.[8]

Należy tutaj zauważyć pewne rozróżnienie. Powiedzenie, że doświadczenie estetyczne jest przyjemne, mogłoby sugerować, iż człowiek znajduje przyjemność w doświadczeniu, jak gdyby to doświadczenie, a nie jego przedmiot, stanowiło główny ośrodek jego uwagi. Miłośnicy architektury znajdują jednak przyjemność w budynkach, nie w doświadczeniach uzyskiwanych dzięki budynkom. Ich przyjemność jest tego rodzaju, który z grubsza opisałem na początku poprzedniego rozdziału: jest przyjemnością opartą na rozumieniu, przyjemnością mającą przedmiot, a nie tylko przyczynę. Przyjemność jest tu skierowana na zewnątrz, ku światu, nie do wewnątrz, ku własnemu stanowi umysłu. Przyjemność doświadczenia estetycznego jest nieodłączna od aktu uwagi skierowanej na jego przedmiot; nie jest to rodzaj przyjemności charakterystyczny dla samego doznania, jak przyjemność gorącej kąpieli albo dobrego cygara. Innymi słowy, przyjemnościom estetycznym nie tylko towarzyszy uwaga skierowana na przedmiot. Są z tą uwagą istotowo związane, a kiedy uwaga ustaje, jakakolwiek nadal trwająca przyjemność nie może już być przejawem działania smaku. Jest to jeden z powodów, dla których można powiedzieć, że przyjemność nie jest tu tyle skutkiem swego przedmiotu, ile sposobem jego rozumienia.[9]

Ktoś mógłby teraz argumentować, że z organicznych konturów naszych dawnych miast, ich ludzkich detali, złagodzonych linii i wyglądu noszącego ślady pracy ludzie czerpią rodzaj przyjemności, która wspiera ich w codziennym życiu; natomiast w ponurym otoczeniu nowoczesnego miasta odczuwają niezadowolenie, które niepokoi ich, choć nie wiedzą dlaczego. Nawet gdyby było to prawdą, nie musi to być istotne dla sądu estetycznego. Takie niewyartykułowane przyjemności i przykrości mają niewiele wspólnego ze smakiem architektonicznym i nie dają nam wskazówek w praktyce krytycznej. Przypuszczam, że można je uwzględnić jedynie na poziomie ludzkiej „potrzeby”, a — jak widzieliśmy — nie jest to poziom, na którym występują wartości estetyczne. Oczywiście, gdybyśmy przyjęli szersze pojęcie ludzkiej „potrzeby”, wykraczające poza granice popularnej biologii, moglibyśmy z pewnością dostrzec tutaj rzeczywisty problem. Jeżeli zaś dopuścimy wartości ludzkie do dziedziny ludzkich „potrzeb”, niemożliwe staje się mówienie o potrzebie światła, powietrza i warunków sanitarnych przy jednoczesnym pomijaniu głębszej potrzeby dostrzegania w swoim otoczeniu rzeczywistego śladu ludzkiej pracy i działania ludzkiej historii. Dopóki jednak nie potrafimy powiązać tych spraw z wartościami zawartymi w uwadze estetycznej, nie posunęliśmy się naprzód w praktyce krytycznej. W rozdziale 10 dokonam tego powiązania, lecz uczynię to w sposób, który pozbawia mocy te jedynie socjologiczne obserwacje.