Miller, William R.; Rollnick, Stephen, 2002-, Motivational Interviewing: Preparing People for Change

Miejsce podstawowe

Część I — „Świadomość własnej świadomości” / „Czysta tablica”
Rozdział 1 — filtr poznawczy i reset emocjonalny

Miejsce pomocnicze

Rozdział 6 — rozmowa bez atakowania

Fiszka może połączyć dwa kolejne etapy:

najpierw obniżam pobudzenie i nie odpowiadam automatycznie;
następnie sprawdzam, czy poprawnie zrozumiałem rozmówcę.

Można oprzeć na niej prosty przykład:

Ktoś mówi: „Znowu wróciłeś późno”.
Jedna osoba słyszy: „Jesteś nieodpowiedzialny”.
Druga: „Martwiłam się o ciebie”.
Trzecia: „Nie szanujesz naszych ustaleń”.
Zdanie jest jedno. Dopisane znaczenia są już co najmniej trzy.

Praktyczna zasada dla młodego czytelnika mogłaby brzmieć:

Zanim zaczniesz bronić się przed oskarżeniem, sprawdź, czy ono rzeczywiście padło.

Fiszka przygotuje również ważną zasadę dla dalszych części książki: zanim skrytykujemy czyjś światopogląd, powinniśmy najpierw umieć przedstawić go tak uczciwie, aby jego zwolennik powiedział: „Tak, właśnie tak uważam”.

Co ta fiszka wnosi do głównej idei Części I

Wnosi bardzo ważne rozróżnienie:

rzeczywiste słowa rozmówcy;
moja interpretacja tych słów;
emocja wywołana przez interpretację;
działanie podjęte pod wpływem emocji.

Dzięki temu nie będziemy pisać ogólnie, że „emocje zniekształcają rzeczywistość”. Pokażemy konkretny mechanizm: emocjonalnie reaguję często nie na sam fakt, lecz na znaczenie, które przypisałem faktowi.

W konflikcie bardzo często nie odpowiadamy na to, co druga osoba rzeczywiście powiedziała, lecz na własną, natychmiastową interpretację jej słów. Emocje, wcześniejsze doświadczenia, uprzedzenia i oczekiwania mogą sprawić, że neutralną uwagę usłyszymy jako atak, pytanie jako oskarżenie, a prośbę jako próbę podporządkowania.

Świadomość tego mechanizmu nie usuwa emocji. Wprowadza jednak między usłyszane słowo a odpowiedź krótki moment weryfikacji:

„Czy dobrze zrozumiałem, co chciałeś powiedzieć?”

To praktyczna postać „świadomości własnej świadomości”. Zaczynam zauważać nie tylko słowa rozmówcy, ale również to, co mój umysł natychmiast z nimi zrobił.

Przyjmuję jako trafne podstawowe rozróżnienie między:

tym, co rozmówca rzeczywiście powiedział;
znaczeniem, które przypisałem jego słowom;
emocją wywołaną przez tę interpretację;
reakcją, którą podjąłem pod wpływem emocji.

Zgadzam się również, że można próbować zrozumieć cudzą perspektywę, nie uznając jej za prawdziwą i nie przyjmując jej jako własnej. Słowo „przyjąć” rozumiem tu jako „przyjąć do wiadomości”, a nie: „podporządkować się”, „zaakceptować jako słuszne” albo „zacząć według tego postępować”. Mogę człowieka wysłuchać. Mogę nawet dopuścić, że z jego punktu widzenia dane stanowisko jest spójne. Nie wynika z tego jeszcze, że mam pójść tą samą drogą.

Przyjmuję też zasadę, że przed krytyką czyjegoś poglądu powinienem upewnić się, iż krytykuję pogląd rzeczywiście przez niego głoszony. Dotyczy to zarówno codziennego konfliktu, jak i sporów o naturalizm, ateizm, ewolucję czy inteligentny projekt. Nieuczciwe przedstawianie stanowiska przeciwnika nie wchodzi dla mnie w grę.

W sprawach światopoglądowych zasadniczym punktem odniesienia pozostaje dla mnie Objawienie. Muszę jednak odróżnić Objawienie od własnego sposobu jego rozumienia. Fakt, że powołuję się na Pismo Święte, nie czyni jeszcze automatycznie każdej mojej interpretacji bezbłędną.

Odrzucam utożsamienie zrozumienia drugiej osoby ze zgodą na jej stanowisko. Nie przyjmuję również poglądu, że dojrzałość wymaga pozostawania w każdej rozmowie bez względu na jej przebieg. Dalsze słuchanie nie jest cnotą, jeśli rozmowa zamienia się w oczernianie, nieustanne obwinianie, manipulację albo podważanie mojej godności.

Nie przyjmuję też założenia, że człowiek powinien podczas silnego pobudzenia zawsze od razu sprawdzać znaczenie wypowiedzi rozmówcy. W moim przypadku takie postępowanie może pogłębić konflikt. Pytanie zadane spokojnie w teorii może w praktyce zabrzmieć jak zarzut, przesłuchanie albo prowokacja.

Jednocześnie nie uważam za wykazane, że samo moje poczucie niepokoju jest wystarczającym dowodem manipulacji lub złej intencji rozmówcy. Niepokój może ostrzegać przed realnym zagrożeniem, ale może również wynikać z uruchomienia dawnych zranień, lęku przed krytyką albo oporu wobec niewygodnej prawdy. Potrzebuję zatem dodatkowych kryteriów: konkretnych słów, zachowań, kontekstu i powtarzalności danego sposobu traktowania.

Moja skłonność do wycofywania się z rozmowy może zamienić rozsądną ochronę przed eskalacją w unikanie korekty. Mogę zbyt szybko uznać własne poczucie zranienia za dowód, że rozmówca mnie atakuje. Wtedy emocja, która miała być dla mnie sygnałem ostrzegawczym, staje się jednocześnie oskarżycielem, świadkiem i sędzią.

Przerwanie rozmowy może również uniemożliwić odkrycie, że źle odczytałem intencję drugiego człowieka. Rozmówca może odebrać moje odejście jako karę, lekceważenie lub brak gotowości do odpowiedzialności za własne zachowanie. Szczególnie wtedy, gdy to ja jestem przyczyną konfliktu, moja potrzeba długiego tłumaczenia siebie albo nagłego wycofania może przesłonić potrzebę wysłuchania osoby, którą zraniłem.

Podobne niebezpieczeństwo dotyczy książki. Nawet jeśli deklaruję uczciwość wobec strony przeciwnej, to ja wybieram cytaty, określam kolejność argumentów i tworzę ich podsumowanie. Mogę więc nieświadomie przedstawiać przeciwnika tendencyjnie: przywołać głównie te elementy jego stanowiska, które za chwilę zamierzam obalić.

Przyjmuję ten kontrargument jako poważny. Dlatego nie chcę traktować przerwania rozmowy jako ostatecznego rozstrzygnięcia. Powinienem jasno powiedzieć, że potrzebuję czasu, a nie że sprawa została już przeze mnie osądzona. O ile nie zachodzi przemoc lub trwałe naruszanie granic, powinienem wrócić do rozmowy po uspokojeniu.

Wtedy moje odczucia pozostają ważnymi danymi, ale nie jedynymi. Sprawdzam również dokładne słowa, kontekst, wcześniejsze zachowania rozmówcy, powtarzalność danego schematu oraz możliwość alternatywnej interpretacji. Mogę uznać: „Poczułem się zaatakowany”, nie przesądzając od razu: „Zostałem świadomie zaatakowany”.

W pracy nad książką zabezpieczeniem przed tendencyjnością powinny być:

korzystanie z reprezentatywnych źródeł strony przeciwnej;
cytowanie jej autorów w odpowiednim kontekście;
przedstawienie najmocniejszej, a nie najsłabszej postaci argumentu;
wyraźne oddzielenie rekonstrukcji poglądu od mojej późniejszej oceny;
zaznaczenie, kiedy nie znam danego stanowiska wystarczająco dobrze;
unikanie przypisywania przeciwnikom motywacji, których sami nie deklarują.

Nie rezygnuję z własnego sądu. Odkładam go jedynie do momentu, w którym upewnię się, że sądzę rzeczywiste stanowisko, a nie jego wersję wytworzoną przez moje emocje.

Pierwszym aktem dojrzałego słuchania nie zawsze musi być natychmiastowa parafraza słów rozmówcy. Czasem jest nim świadome powstrzymanie się od odpowiedzi i czasowe opuszczenie sytuacji, aby nie zamienić własnej, rozgrzanej interpretacji w rzekomy fakt.

Proponuję rozróżnić cztery czynności, które w języku potocznym często wrzucamy do jednego worka:

zrozumieć — odtworzyć sens, jaki druga osoba nadaje swoim słowom;
przyjąć do wiadomości — dopuścić, że rzeczywiście tak myśli lub przeżywa sytuację;
uznać za prawdziwe albo słuszne — zgodzić się z jej oceną;
przyjąć jako własne — zacząć według tego przekonania postępować.

Mogę wykonać pierwsze dwa kroki, nie wykonując trzeciego i czwartego. Dzięki temu empatia nie staje się kapitulacją, a stanowczość nie musi oznaczać zamknięcia na drugiego człowieka.

Drugą tezą autorską jest to, że uczciwość opisu nie oznacza neutralności konkluzji. W książce apologetycznej mogę bezstronnie odtworzyć pogląd przeciwnika, a następnie jasno uznać go za mniej przekonujący, błędny albo sprzeczny z przyjętymi przeze mnie zasadami. Nieuczciwością nie jest samo zajęcie stanowiska. Nieuczciwością byłoby wcześniejsze zniekształcenie tego, z czym polemizuję.

Poprawić lokalizacje cytatów. Główny fragment o myśleniu odzwierciedlającym znajduje się na s. 68–69. Cytat „Acceptance is not the same thing as agreement or approval” pochodzi natomiast z s. 37. Nie należy podawać obu cytatów pod jednym zakresem stron.
Wyjaśnić rozbieżność w opisie bibliograficznym. Na górze strony pozycji nadal widnieje odwołanie do s. 44, podczas gdy obecna fiszka korzysta z s. 37 i 68–69.
Połączyć tę fiszkę z Urym. Ury dostarcza uzasadnienia dla przerwania automatycznej reakcji i odzyskania dystansu; Miller i Rollnick pozwalają następnie sprawdzić, jakie znaczenie przypisaliśmy słowom rozmówcy.
Połączyć ją z Golemanem, Grossem oraz Kjærvik i Bushmanem. Tamte źródła wyjaśniają pobudzenie i regulację emocjonalną. Miller i Rollnick wnoszą następny etap: po uspokojeniu trzeba jeszcze trafnie odczytać komunikat.
Opracować dwa osobne protokoły praktyczne:
rozmowa w stanie silnego pobudzenia: nazwanie emocji → granica → przerwa → powrót;
spór światopoglądowy: rekonstrukcja stanowiska → sprawdzenie źródeł → najmocniejszy kontrargument → własna ocena.
Poszukać osobnego źródła dotyczącego granic, manipulacji i przemocy psychicznej. Miller i Rollnick piszą przede wszystkim o relacji terapeutycznej i wspieraniu zmiany. Ich książka nie wystarcza jako podstawa do formułowania kryteriów rozpoznawania przemocy w relacji.
Sprawdzić kontekst biblijnego kryterium „po owocach”. W książce nie powinno ono funkcjonować jako szybki test psychologiczny każdej osoby, lecz jako zasada wymagająca kontekstu egzegetycznego i czasu potrzebnego do oceny skutków.

Najwięcej kłótni nie zaczyna się od słów, które rzeczywiście padły. Zaczyna się od znaczeń, które do nich dopisaliśmy. Ktoś mówi: „Znowu wróciłeś późno”, a ja słyszę: „Jesteś nieodpowiedzialny i nie można na tobie polegać”. Pierwsze zdanie wypowiedział rozmówca. Drugie mogło powstać już we mnie. Różnica między nimi bywa wystarczająco duża, żeby spokojna uwaga po kilku sekundach zamieniła się w awanturę.

Miller i Rollnick pokazują, że słuchanie nie jest czytaniem w cudzych myślach. To raczej ostrożna próba odtworzenia znaczenia, które druga osoba chciała przekazać. Po drodze łatwo o pomyłkę. Rozmówca może niedokładnie wyrazić myśl. Ja mogę usłyszeć tylko część zdania. Potem mogę jeszcze nadać jej sens zgodny z moim lękiem, złością albo wcześniejszym doświadczeniem.

W moim przypadku nie zawsze pomaga natychmiastowe pytanie: „Czy dobrze rozumiem, że chodzi ci o…?”. Kiedy jestem już pobudzony, mogę również odpowiedź na to pytanie usłyszeć opacznie. Dlatego uczciwsze bywa dla mnie powiedzenie: „Czuję się atakowany. Źle mi z tym. Potrzebuję teraz przerwy. Wróćmy do tej rozmowy, kiedy trochę się uspokoję”. Nie musi to oznaczać ucieczki. Może być próbą ocalenia rozmowy przed moją własną, rozgrzaną interpretacją.

Dopiero później mogę oddzielić cztery rzeczy: co zostało powiedziane, co do tego dopisałem, co poczułem i co zrobiłem. Zrozumienie rozmówcy nie jest kapitulacją. Mogę przyjąć jego słowa do wiadomości, nie przyjmując jego poglądu jako własnego. Powinienem jednak upewnić się, że odpowiadam na to, co on rzeczywiście twierdzi, a nie na przeciwnika, którego w kilka sekund zbudował mój umysł.

Ta sama zasada będzie nam potrzebna dalej, kiedy przejdziemy od rodzinnych sporów do pytań światopoglądowych. Zanim odrzucimy jakąś teorię, powinniśmy potrafić opisać ją tak, aby jej kompetentny zwolennik rozpoznał w naszym opisie własne stanowisko. Dopiero wtedy zaczyna się prawdziwa dyskusja. Wcześniej walczymy jedynie z własnym wyobrażeniem przeciwnika.

Daniel Goleman, Inteligencja emocjonalna — porwanie emocjonalne, samoświadomość, relacja emocji i działania; fiszka 20271.
James J. Gross, Handbook of Emotion Regulation — regulowanie emocji bez utożsamiania regulacji z ich tłumieniem.
Sophie L. Kjærvik i Brad J. Bushman — obniżanie pobudzenia zamiast agresywnego „wyładowania”; fiszka 20272.
William Ury, Odchodząc od NIE — przerwanie automatycznej reakcji i odzyskanie dystansu; fiszka 20276.
William R. Miller i Stephen Rollnick — odróżnienie słów od ich interpretacji; fiszka 20304.
Warren H. Schmidt i Robert Tannenbaum — różnice informacyjne, percepcyjne, dotyczące celów, metod i wartości.
Miejsce podstawowe: Część I → rozdział 1, po redakcji roboczo: „Zanim podniesiesz głos”.
Miejsce pomocnicze: dawny rozdział 6 o rozmowie bez atakowania.
Powiązanie metodologiczne: rozdziały poświęcone uczciwemu rekonstruowaniu stanowisk światopoglądowych.

working

high