Bibliografia doktoratu
Heller, Michał, 2014- Granice nauki
Pełny widok tekstowy: wszystkie sekcje są rozwinięte i znajdują się w jednym dokumencie HTML.
Opis bibliograficzny
Michał Heller, Granice nauki, red. Mateusz Hohol, Łukasz Kwiatek, wyd. I, Copernicus Center Press, Kraków 2014. ISBN 978-83-7886-049-5 (druk), 978-83-7886-102-7 (ebook).
Zakres dostępnej kopii
328 stron PDF. Tytuł PDF 1, metryka PDF 2, wstęp PDF 3–7, spis PDF 327–328. Zbiór tekstów podzielony na sześć części i dwadzieścia siedem rozdziałów; wskazanie pierwodruków i indeks. W spisie zachowano paginację drukowaną, a nie numerację PDF.
Streszczenie treści
Heller pyta o granice nauki, rozumiejąc je w związku z metodą, racjonalnością i zmianami historycznymi. Zbiór łączy refleksję nad matematyką i doświadczeniem z pytaniami filozoficznymi o istnienie, prawa przyrody, przyczynowość i strukturę świata. Obejmuje także kosmologię, wartości oraz relacje nauki z religią. We wstępie autor opisuje naukę jako poznanie przyjmujące określone ograniczenia metodyczne, których nie należy utożsamiać z granicą wszelkiego sensownego myślenia. Jednocześnie wskazuje na rozszerzanie się pola badawczego i potrzebę ostrożności wobec deklaracji o ostatecznych barierach. Książka ma formę uporządkowanego zbioru esejów i artykułów, co pozwala sięgać do wybranych zagadnień. Nie jest jednym ciągłym podręcznikiem ani listą problemów definitywnie nierozstrzygalnych.
Hasła tematyczne
granice nauki; racjonalność; metodologia nauki; matematyka i doświadczenie; kosmologia; filozofia przyrody; metafizyka; prawa przyrody; przyczynowość; strukturalizm; nauka i religia; wartości
Spis treści
Wstęp
Czy można przekroczyć granice nauki?
Część I. Co istnieje?
- Rebelia w państwie Chronosa
- Ekologia czasu
- Fizyka i meta-fizyka
- Cud rozumienia
Część II. Wszechświat wczoraj i dziś
- Zasady Sir Izaaka
- Zagadnienia kosmologiczne przed Einsteinem
- Einstein, Wszechświat i my
- Kosmologia wczoraj i dziś
Część III. Problemy kosmologii
- Kosmiczne zapętlenie
- Granice czasu, przestrzeni i prawdopodobieństwa
- Struktura początku świata
- Niektóre fundamentalne problemy kwantowej grawitacji
Część IV. Nauka i wartości
- Czy matematyka jest poezją?
- Afirmacja racjonalności
- Piękno jako kryterium prawdy
- Nauka jest niedemokratyczna
- Poezja Wszechświata
Część V. Między nauką a religią
- Bóg i kosmologia
- W poszukiwaniu sensu
- Konieczność i przypadek w ewolucji Wszechświata
- Dobro a struktura Wszechświata
- Od złożoności do transcendencji
- Ewolucjonizm i Święte Oficjum na przełomie XIX i XX wieku
Część VI. Granice metody
- Materia i przyczynowość – konkrety czy uniwersalia?
- Teoria ostateczna i prawa przyrody
- O strukturalnym rozumieniu nauki i świata
- Wędrówki w genetycznej hiperprzestrzeni
Źródła
Indeks nazwisk
Fiszki (14)
M-16 — Transcendencja i immanencja w obrazie Boga
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„W każdej koncepcji Boga krzyżują się dwa pojęcia, pojęcie transcendencji i pojęcie immanencji, [a] nic tak
nie wpływa na rozumienie Boga […] jak nasze pojmowanie Wszechświata.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 210 (strona PDF 201), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Cytat nie jest dowodem transcendencji z fine-tuningu. To wskazówka hermeneutyczna dla teologicznego opracowania obrazu Boga.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do drugiej cechy Projektanta. Pozwala pokazać, że „transcendentny” nie oznacza po prostu „bardzo odległy”, lecz pozostaje w relacji do tego, jak określamy cały porządek immanentny.
Słowa kluczowe
transcendencja, immanencja, obraz Boga, kosmologia
M-2 — M-2 Granice nauki są przesuwane przez rozwój metody
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Nie chodzi jednak o to, żeby przekraczać granice metody, lecz o to, by udoskonalając metodę, przesuwać jej granice.”
Dodatkowy, odrębny wyciąg z PV11-014:
„To, co znajduje się poza granicami, nie należy (jeszcze) do nauki, ale stanowi dla niej wyzwanie…”.
Dodatkowy, odrębny wyciąg z PV11-194:
„Granice nauki są oczywiście ruchome, cechuje je ekspansjonizm od środka. Coraz większy obszar zjawisk ulega naukowej metodzie. Niemal za każdym większym podbojem nauka wyostrza swoje środki badawcze i przystosowuje się do nowego, poszerzonego środowiska. Spójrzmy na historię nauki. W oparciu o nią można sformułować dwa, dość oczywiste wnioski: Po pierwsze, w każdej epoce istniały względnie dobrze określone granice skuteczności matematyczno-empirycznej metody.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 6 (strona PDF 4), Wstęp
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Cytat nie znosi różnicy między pytaniem naukowym a metafizycznym. Podkreśla rozwój kompetencji nauki od wewnątrz jej metody.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do sformułowania pozytywnej wersji metodologicznej pokory: nie należy z góry zakazywać naukowego badania nowych problemów, ale też nie wolno zastępować metody naukowej swobodną spekulacją.
Słowa kluczowe
granice nauki, rozwój metody, ekspansja nauki, metodologia
M-3 — M-3 Granice metody a granice racjonalności
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Czy granice metody naukowej pokrywają się z granicami racjonalności? Jeżeli te granice się nie pokrywają, istnieją inne rodzaje racjonalności, w których matematyczno-empiryczna metoda zawodzi.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 7 (strona PDF 5), Wstęp
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Nie jest to jeszcze dowód prawdziwości konkretnej metafizyki ani teologii. Trzeba osobno uzasadnić standardy racjonalności właściwe argumentacji filozoficznej.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do przejścia od nauki do teologii naturalnej: brak możliwości eksperymentalnego rozstrzygnięcia pytania nie czyni go automatycznie bezsensownym lub irracjonalnym.
Słowa kluczowe
racjonalność, granice metody, metafizyka, teologia naturalna
M-4 — M-4 Pytania graniczne o racjonalność i wartości
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Dochodzimy zatem do ciekawego wniosku: problemy takie jak: ‘dlaczego mamy kierować się racjonalnością?’, ‘dlaczego mamy wybierać
wartości?’, leżą poza obszarem kontrolowanym przez matematyczno-empiryczną metodę nauki.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 8 (strona PDF 6), Wstęp
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
„Poza obszarem kontrolowanym” nie znaczy „sprzeczne z nauką”. Nie należy też używać luki kompetencyjnej jako bezpośredniego dowodu Boga.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do uzasadnienia, dlaczego rozprawa teologiczno-fundamentalna nie może sprowadzić się do zebrania danych naukowych: samo przejście od danych do norm racjonalności i sensu ma charakter filozoficzny.
Słowa kluczowe
wartości, racjonalność, pytania graniczne, zakres nauki
M-8 — M-8 Naturalizm metodologiczny a naturalizm ontologiczny
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Metodologicznym obowiązkiem nauki jest kierowanie się zasadą naturalizmu. […] Ta słuszna zasada metodologiczna często przybiera postać założenia ontologicznego. Postulat prowadzenia badań tak, jakby żadne czynniki pozamaterialne nie istniały, przybiera postać twierdzenia, że takie czynniki faktycznie nie istnieją.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 201–202 (strona PDF 192–193), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Rozróżnienie nie rozstrzyga, czy konkretna hipoteza projektu jest naukowa. To wymaga analizy jej testowalności, mocy wyjaśniającej i relacji do metod danej dyscypliny.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
W rozdziale 4 można zestawić trzy krótkie poziomy wyjaśniania: co wydarzyło się w świecie przyrodniczym, jakie racje pozwalają nam rozpoznać przyczynę i jaką interpretację filozoficzną albo religijną wiążemy z całym zdarzeniem.
Najlepszym przykładem pozostaje opowieść o modlitwie i ćwiczeniach. Jest konkretna, osobista i pozwala uniknąć stereotypu „albo Bóg, albo lekarz”. Warto ją opisać bez zmyślonych dialogów, a następnie zapytać czytelnika, jaki zakres ma każde z proponowanych wyjaśnień.
Materiał do późniejszej części o inteligentnym projekcie powinien zachować rozróżnienie: dane przyrodnicze → wnioskowanie o określonym typie przyczyny → interpretacja metafizyczna → rozpoznanie teologiczne. Nie należy tych czterech etapów redukować do jednego skoku.
Słowa kluczowe
naturalizm metodologiczny, naturalizm ontologiczny, ateizm, autonomia nauki
M-10 — M-10 Bóg luk a klasyczna koncepcja stworzenia
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
Jest rzeczą dyskusyjną, czy obydwa te poglądy nie są (bardziej subtelną) formą znanego błędu teologicznego – odwoływania się do Boga celem wypełniania Nim luk w naszej wiedzy (God of the gaps). Wydaje się, że uniknąć tego błędu można jedynie umieszczając powyższe spekulacje w kontekście tradycyjnej koncepcji stworzenia świata. Jeżeli stworzenie polega na radykalnej zależności świata, w jego istnieniu, od Boga, to Bóg jest obecny w każdym przejawie istnienia: w każdym drgnięciu atomu i w każdym układzie wzajemnych zależności systemów złożonych. Bóg może stosować wiele strategii, by wpływać na historię świata w „nieinterwencjonistyczny” sposób. Należy jednak pamiętać, że nie da się uniknąć Wielkiej Interwencji, jaką jest stworzenie Wszechświata, powołanie – lub lepiej: powoływanie – go do istnienia. Właśnie tej Interwencji nauka zawdzięcza swoją rację bytu.
Lokalizacja w źródle
Michał Heller, Granice nauki, Copernicus Center Press, Kraków 2014, rozdział 18 „Bóg i kosmologia”, s. 205; strona techniczna PDF 196, licząc od początku pliku.
Cytat obejmuje cały pierwszy akapit s. 205, od „Jest rzeczą dyskusyjną…” do „…swoją rację bytu”. Kontekst dla wyrażenia „obydwa te poglądy”: s. 204 (PDF 195). Dopowiedzenie o creatio continua: s. 207 (PDF 198).
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Początek cytatu odnosi się do dwóch omawianych wcześniej propozycji działania Boga, nie do wszystkich argumentów za Jego istnieniem. Heller pyta o ich możliwy charakter „Boga luk”; nie przedstawia tego zarzutu jako ostatecznie rozstrzygniętego. Następnie proponuje osadzić te modele w teologii stworzenia. [2]
Dotychczasowe „[Trzeba unikać]” było dopowiedzeniem redakcyjnym i zaostrzało formę wypowiedzi. Zastępuje je powyżej pełny, ciągły akapit, bez tego dopowiedzenia.
Obecność Boga w stworzeniu nie jest w tym wywodzie równoznaczna z tożsamością Boga i świata. Zarazem akapit nie zawiera pełnego dowodu zależności istnienia ani empirycznego potwierdzenia określonej „strategii” działania Boga. [2]
Nie należy utożsamiać każdego odwołania do szczególnego działania Boga z argumentem z niewiedzy. Ocenie podlega struktura konkretnego uzasadnienia. Nie każda hipoteza projektu jest z definicji błędna, ale też sama deklaracja, że opiera się na pozytywnych danych, nie potwierdza jej poprawności.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Decyzja robocza zgodna z preferencją autora: ograniczyć rolę Hellera w rozdziale 4 „Jak, dlaczego i kto?”. Materiał z M-10 może służyć do przygotowania wywodu bez rozbudowanej polemiki personalnej i bez obowiązku cytowania tej książki w każdej części rozdziału.
Najważniejsze zastosowanie metodologiczne: rozróżnić poznanie mechanizmu, ocenę hipotezy sprawcy i pytanie o zależność istnienia. Zakończenie rozdziału nie powinno wymagać od czytelnika odrzucenia pytań wykraczających poza daną metodę, ale powinno uczyć ujawniania racji przejścia do szerszego wniosku.
Z odpowiedzi autora warto zachować refleksję o utracie zdumienia przez przyzwyczajenie. Powinna być przedstawiona jako osobiste i teologiczne odczytanie doświadczenia, nie jako pomiar stopnia niewiedzy nauki.
Możliwe krótkie zastosowanie autobiograficzne: doświadczenie nadmiaru ról jako przykład wpływu własnej historii na lekturę cudzej wypowiedzi. Nie używać go jako dowodu o jakości kapłaństwa, pracy naukowej ani intencjach Hellera.
Nie publikować bez źródeł ocen motywacji autora, wskaźników ilości wiedzy ani prognoz nieuchronnej porażki nauki. Jawny cel apologetyczny książki nie wymaga ich przyjęcia. Główny pakiet Hellera można na tym etapie zamknąć, pozostawiając wskazane kwestie jako otwarte i przechodząc do wcześniej wybranych autorów porównawczych.
Słowa kluczowe
Bóg luk, stworzenie, zależność ontologiczna, interwencjonizm
M-5 — Racjonalność świata jako jego czytelność
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„„Świat jest racjonalny” znaczy, iż jego struktura jest czytelna dla metod stosowanych przez nauki
przyrodnicze, zwłaszcza ścisłe nauki empiryczne.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 159 (strona PDF 150), rozdz. 14 „Afirmacja racjonalności”
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Czytelność świata jest faktem epistemologicznym i metodologicznym. Przejście od niej do „racjonalnego autora” wymaga dodatkowego argumentu metafizycznego.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
To bezpośrednia fiszka do trzeciej i szóstej „predykcji” Projektanta: racjonalność oraz komunikatywność/czytelność świata. Pozwala sformułować tezę minimalną, jeszcze bez wnioskowania o osobie.
Słowa kluczowe
racjonalność świata, czytelność, poznawalność, nauki empiryczne
M-6 — Logos jako wspólne źródło prawdy i sensu
Stały link do fiszkiRozumiem fragment
Jak wykorzystać
Do teologicznej syntezy racjonalności kosmosu i sensu ludzkiego życia. Szczególnie pasuje do przejścia od matematycznej poznawalności świata do teologii Logosu. Ostrożność metodologiczna: To wypowiedź filozoficzno-teologiczna, nie wynik empiryczny. W rozprawie należy ją jawnie oznaczyć jako interpretację metafizyczną, a nie jako wniosek samej fizyki.
Słowa kluczowe
Jak wykorzystać
Jako zasadnicze rozróżnienie pojęciowe w klasycznej teologii stworzenia. Chroni przed utożsamieniem Wielkiego Wybuchu, osobliwości lub początku czasu z aktem stworzenia. Ostrożność metodologiczna: Neutralność nauki wobec stworzenia nie oznacza, że filozofia i teologia nie mogą korzystać z obrazu naukowego; oznacza, że stworzenie nie jest konkurencyjnym mechanizmem fizycznym.
Słowa kluczowe
Zaplecze redakcyjne
Słowa kluczowe
Logos; sens; matematyka; antropologia; racjonalność
M-09 — Precyzyjne dostrojenie i wieloświat
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Możliwość zawiązania się ewolucji biologicznej przynajmniej na jednej planecie wymaga przyjęcia bardzo
specyficznych warunków początkowych dla ewolucji Wszechświata, co z kolei sugeruje argument z
celowości.”
„Jeżeli przyjąć, że istnieją wszechświaty z wszystkimi możliwymi kombinacjami warunków początkowych,
[…] szczególny zestaw warunków początkowych zyskuje naturalne wytłumaczenie. […] Koncepcja
wieloświata niesie ze sobą silne zabarwienia światopoglądowe.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 202 (strona PDF 193), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Heller opisuje debatę i jej obciążenia światopoglądowe; nie dowodzi tu ani projektu, ani istnienia wieloświata. W rozprawie należy odróżnić motywację historyczną od aktualnego uzasadnienia modeli wieloświata.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do przedstawienia dwóch konkurencyjnych sposobów interpretacji fine-tuningu: argumentu celowościowego oraz wyjaśnienia selekcyjnego w wieloświecie. Dobrze nadaje się do sekcji „krytycy”.
Słowa kluczowe
fine-tuning, zasada antropiczna, wieloświat, celowość, światopogląd
M-13 — Rozumny akt stworzenia i Logos
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Akt stworzenia jest aktem rozumnym i tę rozumność można odczytać w odkrywanej przez
zmatematyzowane teorie naukowe strukturze Wszechświata. […] Myśl [ta] koresponduje z ideą Logosu
jako zasady racjonalności Wszechświata.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 208 (strona PDF 199), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Zdanie rozpoczyna się od doktryny teologicznej i interpretuje strukturę świata w jej świetle. Nie jest czystym wnioskiem „od matematyki do Boga”; trzeba jasno rozróżnić kierunek argumentacji.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Najmocniejszy fragment Hellera do rozdziału 3: łączy rozumność Stwórcy, matematyczną strukturę świata, jego poznawalność i teologię Logosu.
Słowa kluczowe
akt stworzenia, rozumność, Logos, matematyczność, poznawalność
M-14 — Przypadek jako element teologii ewolucji
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„[Trzeba podjąć] rolę przypadku w procesie ewolucji, nie jako elementu przeciwdziałającego Bożemu
planowi stworzenia, lecz jako czynnikowi wkomponowanemu w ten plan.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 209 (strona PDF 200), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Wkomponowanie przypadku w plan jest interpretacją teologiczną, nie wynikiem empirycznym. Nie dowodzi też konkretnego mechanizmu działania Boga.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do budowy teologii stworzenia kompatybilnej z procesami stochastycznymi. Cytat może osłabić fałszywą alternatywę: albo plan, albo przypadek.
Słowa kluczowe
przypadek, ewolucja, plan stworzenia, teologia ewolucji
M-15 — Autonomia nauki i zakaz konkordyzmu
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Nigdy nie naruszać zasady autonomii nauki, unikając wszelkiego rodzaju „wymuszania” na teoriach
naukowych interpretacji zgodnych z przyjętymi założeniami filozoficznymi lub teologicznymi. […] Po drugie,
unikać wszelkiego rodzaju konkordyzmów.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 209 (strona PDF 200), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Zasada działa symetrycznie: nie wolno wymuszać interpretacji teistycznej, ale także ateistycznej, gdy ta nie wynika z przesłanek wewnątrznaukowych.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Jako kryterium redakcyjne całej rozprawy: interpretacja teologiczna może być racjonalna, ale nie może stanowić kryterium wyboru teorii naukowej ani zmieniać treści danych.
Słowa kluczowe
autonomia nauki, konkordyzm, interpretacja, kryteria naukowe
M-17 — Bóg „incognito” i naukowe wyjaśnianie świata
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„ I tak zasada autonomii nauki, wraz z jej
uszczegółowieniem w postaci zasady unikania konkordyzmów, mówi coś o strategii,
jaką Bóg stosuje wobec Wszechświata: woli On pozostawać we Wszechświecie
niejako incognito, ukryty w metafizycznych podstawach istnienia, niż zostawiać
jakieś nadzwyczajne ślady swojej działalności. Właśnie dzięki temu nauka jest tym,
czym jest – wyzwaniem rzuconym światu, by wyjaśniać świat samym światem.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 211 (strona PDF 202), rozdz. 18
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
To teologiczna interpretacja „ukrycia” Boga, nie falsyfikowalna hipoteza naukowa. Nie należy jej używać do immunizowania dowolnego argumentu przed krytyką.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
Do ósmej cechy i do zakończenia: przyroda może być metafizycznie zależna od Boga, a zarazem naukowo samowyjaśnialna w obrębie praw i przyczyn naturalnych. To wyznacza granicę, na której kończy się nauka, a zaczyna metafizyka i Objawienie.
Słowa kluczowe
ukrycie Boga, incognito, metafizyka, samowyjaśnialność, Objawienie
M-18 — Krytyka inteligentny projekt i alternatywa: przypadek w strukturze prawa
Stały link do fiszkiCzytam autora
Fragment źródłowy w kontekście
„Do takich ideologii należy zaliczyć rozpowszechnioną dziś koncepcję, znaną pod nazwą „Inteligentnego
Projektu” […]. Jej zwolennicy usiłują usunąć, lub przynajmniej zminimalizować, rolę przypadku w
biologicznej i kosmologicznej ewolucji.”
„Wszechświat jest tworem dynamicznym. Rządzące nim prawa są tak przemyślne, że zawierają w sobie
twórcze potencjalności. Strategia przypadku, metoda prób i błędów są wkomponowane w strukturę
prawa.”
Lokalizacja w źródle
Heller, 2014, s. 236 i 241 (strona PDF 227 i 232), rozdz. 20–21
Rozumiem fragment
Ważne zastrzeżenie
Charakterystyka ruchu inteligentny projekt przez Hellera jest szeroka i polemiczna; nie należy przyjmować jej bez analizy źródeł pierwotnych. Szczególnie trzeba rozróżnić „przypadek” jako stochastyczny składnik procesu od twierdzenia, że proces przypadku i konieczności jest wyjaśniająco kompletny.
Zaplecze redakcyjne
Jak wykorzystać w tekście
To obowiązkowa fiszka do uczciwej rekonstrukcji krytyki inteligentny projekt. Można zestawić zarzut Hellera z tekstami Behego, Meyera i Dembskiego: czy rzeczywiście odrzucają przypadek jako taki, czy tylko kwestionują jego wystarczalność w określonych wyjaśnieniach? Drugi cytat pokazuje proponowaną przez Hellera alternatywę teologiczną.
Słowa kluczowe
krytyka inteligentny projekt, przypadek, prawa przyrody, twórcze potencjalności, teologia stworzenia