Ratzinger, Joseph, 2021 – opera omnia tom 3/1

Tom III/l
Potężny Logos, który jest pokorną Miłością Wprowadzenie do tomu III............................................................... VII
Przyczynki Josepha Ratzingera do teologii kultury. Pierwsza analiza ................................................................................ 1
Wykaz skrótów .................................................................................. 17
Część A
Specyfika wiary chrześcijańskiej:
Jeden Bóg w trzech osobach
Pojęcie Boga i obraz Boga [Artykuł w leksykonie, 1962] ................ 27
a)
Chrześcijańskie doświadczenie Boga jako spotkanie
z Chrystusem ....................................................................... 27
b) Samoobjawienie istoty Boga ............................................. 28
c) Naturalna poznawalność Boga ......................................... 29
O rozumieniu osoby w teologii ....................................................... 32
I. Pojęcie osoby w nauce o Bogu ............................................ 33
1. Pochodzenie pojęcia osoby .......................................... 33
2. Osoba jako relacja ......................................................... 36
II. Pojęcie Boga w chrystologii ................................................ 40
Historia zbawienia, metafizyka i eschatologia ................................. 48
I. Pierwsza faza dialogu: historia zbawienia jako antyteza metafizyki ................. 49
II. Nowy front: eschatologia jako antyteza historii zbawienia .......................................................... 52
XIII
Spis treści
1. Stanowisko Bultmanna i jego zwolenników .............. 52
2. Zbliżenia ze strony katolickiej .................................. 55
3. Uwagi wstępne do rozszerzonego sformułowania pytania ........................................ 58
III. Podstawowe założenie próby odpowiedzi: pytanie o centrum chrześcijaństwa............................ 59
IV. Próba odpowiedzi .......................................................... 63
Dzisiejszy człowiek wobec pytania o Boga ................................... 70
Przepowiadanie Boga dziś .......................................................... 81
Teza pierwsza: Boga należy głosić jako Ojca, Syna i Ducha Świętego ............................................. 81
Teza druga: Boga należy przepowiadać jako Stwórcę i Pana ................................................... 84
Teza trzecia: Boga należy przepowiadać jako Logos ............. 86
Teza czwarta: Boga należy przepowiadać w Jezusie Chrystusie ................................................. 88
Teza piąta: Boga należy przepowiadać w zwierciadle Prawa i Ewangelii ................................ 90
Teza szósta: Drogowskazem dla przepowiadania Boga jest biblijne mówienie o Bogu, zwłaszcza przypowieści Jezusa, doświadczenia świętych i refleksja wiary, która odnosi się do tych doświadczeń ................................................. 92
Teza siódma: Przepowiadanie Boga musi prowadzić do modlitwy i wypływać z modlitwy ........................ 95
Bóg ma imiona .............................................................................. 97
Bóg jest w Trójcy Jedyny .............................................................. 105
Bóg Stwórca ............................................................................... 113
Pytanie Hioba ............................................................................... 121
Duch Święty ............................................................................... 126
Neopogaństwo (Artykuł w leksykonie, 1962] ................................ 133
XIV
Spis treści
Ateizm [Artykuł w leksykonie, 1964] .............................................. 136
I. Ateizm jako zjawisko historyczne ...................................... 136
1. Dane historyczne ......................................................... 136
2. Istotne cechy ateizmu .................................................... 138
II. Ateizm nowożytny ............................................................. 140
III. Nasza riposta na ateizm ...................................................... 141
Człowiek współczesny a religia
Recenzja: Hans Urs von Balthasar, Die Gottesfrage des heutigen Menschen, Wien/München 1956 ..................................................... 144
Część B
Uniwersalny wymóg wiary chrześcijańskiej
I UNIWERSALNOŚĆ ROZUMU
Bóg wiary i Bóg filozofów Przyczynek do problemu theologia naturalis .................................. 149
Wstęp do pierwszego wydania, 1960 ...................................... 149
Wstęp do nowego wydania, 2004 ............................................ 150
Wprowadzenie ......................................................................... 152
Prehistoria pytania ............................................................ 152
I. Problem ............................................................................ 154
1. Teza Tomasza z Akwinu ................................................ 154
2. Antyteza Emila Brunnera ............................................ 155
II. Próba rozwiązania ............................................................. 159
1. Filozoficzne pojęcie Boga i religia przedchrześcijańska ................................... 159
2. Filozoficzne pojęcia Boga i biblijne objawienie Boga ....................................... 163
3. Jedność relacji filozofii i wiary .................................... 166
Wiara a wiedza ................................................................................. 169
Wiara a egzystencja .......................................................................... 180
Wiara i filozofia ............................................................................... 193
Spis treści
Najważniejsze kulturowe wyzwanie naszego czasu
Prezentacja encykliki Fides et ratio Jana Pawła II, Rzym, 15 października 1998 .......................................................... 205
Tło encykliki ........................................................................ 205
Co dice powiedzieć encyklika? ............................................. 207
Aktualność „Fides et ratio” ................................................... 209
Nauczanie Ojców Kościoła w encyklice Fides et ratio ................................................................................. 211
„Parresia” wiary ..................................................................... 211
Odwaga rozumu ................................................................... 212
Teologia i filozofia: jedność i autonomia ............................... 213
Droga pierwszych stuleci chrześcijańskich: Kościół pierwotny i ówczesne nurty filozoficzne ...................................... 215
Nauczanie Ojców Kościoła o relacji wiary i rozumu ............. 218
Zamiast artykułu do księgi pamiątkowej List do Helmuta Kuhna ................................................................. 221
Wiara, rozum i instytucje Kościoła ............................................... 224
Konflikt wiary i niewiary
Rec. do: Georg Siegmund, Der Kampf um Gott.
Zugleich eine Geschichte des Atheismus, [Walka o Boga. Jednocześnie historia ateizmu] Berlin I9602 .............. 227
Wieloznaczność słowa „jest”
Rec. do: Hedwig Conrad-Martius, Das Sein, München 1957 ............................................................................. 231
Wiara w kontekście dzisiejszej filozofii Rozmowa z filozofem Vittorio Possentim...................................... 233
XVI
Spis treści
Część C Jedna wiara i wielość kultur
Wiara - prawda - tolerancja
Przedmowa ....................................................................................... 247
Część PIERWSZA
Wiara chrześcijańska w spotkaniu Z KULTURAMI I RELIGIAMI....................................................................................... 249
Rozdział 1 ........................................................................................ 251
Jedność i różnorodność religii Miejsce chrześcijaństwa w historii religii ........................................ 253
Słowo wstępne (1964) .............................................................. 253
Słowo wstępne (2003) .............................................................. 255
Postawienie problemu.............................................................. 258
Miejsce chrześcijaństwa w historii religii ................................. 262
Mistyka i wiara......................................................................... 267
Struktura wielkich dróg religijnych ........................................ 272
Intermezzo ...................................................................................... 277
Rozdział 2 ........................................................................................ 285
Wiara, religia i kultura ...................................................................... 287
Kultura - inkulturacja - spotkanie kultur ............................... 289
Wiara i kultura ......................................................................... 295
Wiara, religia i kultura w świecie technicznym ....................... 299
Rozważania na temat wiary, religii i kultury .................................. 305
Inkluzywizm i pluralizm ......................................................... 305
Chrześcijaństwo - religia europejska? .................................... 309
Hellenizacja? ........................................................................... 312
Abraham i Melchizedek ........................................................... 316
Odróżnienie tego, co chrześcijańskie ...................................... 319
Wieloreligijna i międzyreligijna modlitwa............................... 324
XVII
Spis treści
Część DRUGA Kwestia prawdy i religie .......................................................... 329
Uwagi wstępne .............................................................................. 331
Rozdział 1 ..................................................................................... 333
O sytuacji wiary i teologii dzisiaj ................................................... 335
Kryzys teologii wyzwolenia ................................................... 335
Relatywizm - panująca filozofia ........................................... 336
Relatywizm w teologii - odejście od chrystologii .................. 338
Powrót do religii azjatyckich ................................................. 339
Ortodoksja i ortopraksja ...................................................... 340
New Age ............................................................................... 343
Pragmatyzm w kościelnej codzienności ................................ 345
Zadania teologii ..................................................................... 346
Zakończenie .......................................................................... 351
Rozdział 2 .................................................................................... 353
Wiara między rozumem a uczuciem ............................................. 355
Współczesny kryzys wiary .................................................... 355
Bóg Abrahama ...................................................................... 359
Kryzys i rozwój wiary Izraela na wygnaniu ........................... 362
Droga do uniwersalizacji religii po okresie wygnania ........... 363
Chrześcijaństwo jako synteza wiary i rozumu........................ 366
W poszukiwaniu nowej oczywistości .................................... 368
Chrześcijaństwo - prawdziwa religia? ........................................... 372
Wiara, prawda i kultura - refleksje w związku z encykliką Fides et ratio ............................... 388
Słowa, Słowo i prawda ......................................................... 389
Kultura i prawda .................................................................. 395
a) O istocie kultury ........................................................ 395
b) Przekraczanie kultur w Biblii i w historii wiary ......... 398
Religia, prawda i zbawienie .............................. 401
a) Nierówność religii i ich zagrożenia ........................... 402
b) Kwestia zbawienia ...................................................... 403
c) Sumienie i ludzka zdolność szukania prawdy ............. 404
Uwagi końcowe .................................................................... 405
XVIII
Spis treści
Rozdział 3 ...................................................................................... 409
Wiara - Prawda - Tolerancja .......................................................... 411
„Mojżeszowe rozróżnienie” - lub: Czy pytanie o prawdę dotyczy religii? ......................... 411
Wymienność i wojna bogów ................................................... 415
Nieuniknione pytanie o prawdę i alternatywy historii religii .......................................... 419
Chrześcijańska tolerancja ........................................................ 423
Wolność i prawda ............................................................................ 426
Pytanie ................................................................................... 426
Problematyka nowożytnej historii wolności i jej pojęcia wolności .................................................... 430
Wolność i prawda ................................................................... 436
O istocie ludzkiej wolności ............................................... 436
Wolność i odpowiedzialność ............................................. 439
Prawda naszego człowieczeństwa ...................................... 442
Podsumowanie........................................................................ 444
Chrześcijaństwo w społeczeństwie pluralistycznym
Chrześcijańska orientacja w demokracji pluralistycznej? O niezbędności chrześcijaństwa we współczesnym świecie............ 449
1.
Trzy źródła zagrożenia demokracji we współczesności ... 451
2. Samokrytyka politycznego oddziaływania chrześcijaństwa .................................... 456
3. Nieodzowność chrześcijaństwa w świecie współczesnym ............................................. 460
Problem zagrożeń ludzkiego życia................................................... 465
I. Podstawy biblijne .............................................................. 465
II. Dialektyka współczesności ............................................... 466
III. Dzisiejsza wojna przeciwko życiu ...................................... 467
IV. Motywy sprzeciwu wobec życia. Logika śmierci .............. 468
V. Antropologiczne wymiary wyzwania ................................ 471
VI. Możliwe odpowiedzi na wyzwanie naszego czasu ............ 474
Przedmowa do: Joseph Ratzinger, Wahrheit, Werte, Macht. Prüfsteine der pluralistischen
Gesellschaft, Fryburg 1993 .............................................................. 476
XIX
Spis treści
Wolność, prawo i dobro Zasady moralne w społeczeństwach demokratycznych ................ 478
1. Publiczne roszczenie sumienia ........................................ 478
2. Wolność indywidualna a wartości wspólnotowe ............. 480
3. Respektowanie podstawowego wymiaru człowieczeństwa ....................................................... 483
Nihilizm i zaskoczenie
Prezentacja książki: Luigi Giussani, Ił senso di Dio e 1’uomo moderno, Mediolan 1994 ....................... 485
XX
Spis treści Tom III/2
Część D
Refleksje na temat kultury i tożsamości Europy
Czas przełomu dla Europy?
Przedmowa ...................................................................................... 491
Część PIERWSZA
Podstawy i zasadnicze pytania W RELACJI MIĘDZY KOŚCIOŁEM A ŚWIATEM ................................................. 493
Zerwanie z przeszłością i wyruszenie ku temu, co nowe Odpowiedź wiary na kryzys wartości ............................................. 495
1.
Problemy moralne naszych czasów - próba diagnozy ... 496
a) Problem narkotyków ................................................... 497
b) Terroryzm jako problem moralny ............................... 498
c) Nowe zainteresowanie moralnością i religią ............... 500
2. Elementy odpowiedzi ..................................................... 503
a) Istota moralności........................................................... 503
b)
Falsyfikacja scjentyzmu: likwidacja człowieczeństwa . 505
c) Rozum moralności i rozum wiary ............................... 507
Misja religii w obliczu obecnego kryzysu pokoju i sprawiedliwości .................................................................. 511
1. Zagrożenia dla pokoju - utrata miary dobra i zła .......... 512
2. Uzasadnienie i kształtowanie prawa................................. 515
a) Authoritas - Utilitas ..................................................... 516
b) Triada praw podstawowych - ambiwalencja nauczania o prawach człowieka ...... 518
XXI
Spis treści
3. Co Kościół może i musi zrobić - czego natomiast ani nie może, ani nie powinien ....... 519
a) Tradycja i ochrona podstawowych miar .................... 519
b) Rezygnacja z bezpośrednich działań politycznych .... 520 c) Świadectwo i posługa miłości .................................... 522
Wiara i odpowiedzialność społeczna ........................................... 524
1. Uzasadnienie wiary i społeczne znaczenie wiary ........... 524
2. Dwie drogi teologii po drugiej wojnie światowej ............. 526
a) Wiara jako odświatowienie ....................................... 526
b) Wiara jako polityka.................................................... 528
3. Społeczna odpowiedzialność wiary ................................ 529
Część druga Diagnozy i prognozy ................................................................ 535
Drogi wiary w okresie przełomu współczesności ......................... 537
1. Kryzys marksizmu jako pytanie skierowane do świata zachodniego ............................. 537
a)
Podstawy metapolityczne
kryzysu polityczno-gospodarczego ........................... 537
b) Siły napędowe przełomu ........................... 542
2. Zgodności i różnice w świecie zachodnim ...................... 545
a) Kryzys wiary w naukę .............................................. 545
b) Poszukiwanie duchowości i etyki .............................. 547
c) Nowa religijność ....................................................... 548
3. Drogi wiary dziś ............................................................ 549
a) Wiara jest rozumna................................................... 550
b)
Koegzystencja myślenia,
woli i odczuwania w wierze ....................................... 552
c) Osobowość i społeczność wiary ................................ 553
Europa - nadzieje i zagrożenia ..................................................... 556
Wstępne refleksje: fenomenologia współczesnej Europy....... 556
1.
Dwa przypadki grzechu Europy w nowożytności............. 560
a) Nacjonalizm .......................................... 560
b)
Wyłączność technicznego rozumu
i zniszczenie etosu ..................................................... 562
2. Diagnoza w świetle źródeł historycznych ....................... 565
XXII
Spis treści
a) Co odróżnia państwo od dobrze zarządzanej bandy zbójców? ................. 565
b) Postęp i regres ............................................................... 568
3. Konsekwencje dla przyszłej drogi ....................................... 569
a) Odrzucenie wiary w postęp ........................................... 569
b) Nadrzędność etyki nad polityką ................................... 570
c) Nieodzowność idei Boga dla etyki ............................... 572
Zakończenie: Spira - zwierciadło historii europejskiej .......... 573
Czas przełomu dla Europy? ............................................................. 575
1. Diagnoza.............................................................................. 577
a) Na przykładzie Niemiec: kształtujący się na nowo zachodnio-wschodni świat ..................................... 577
b) „Trzeci Świat” ................................................................ 584
c) Świat islamski .............................................................. 587
2. Misja ................................................................................... 590
a) Państwo a społeczeństwo ............................................. 590
b) Kościół ......................................................................... 592
Europa i jej dziedzictwo
CHRZEŚCIJAŃSKIE I KULTUROWE
Kościół a Europa
Prezentacja książki Wendezeit fur Europa?
Mediolan, 8 lutego 1992 .................................................................. 597
Zastrzeżenia wobec tematu Europy ........................................ 599
Drogowskazy ............................................................................ 601
Kwestie uzupełniające ............................................................... 603
Europa - zobowiązujące dziedzictwo dla chrześcijan..................... 606
I. Zdeformowane obrazy Europy ........................................... 607
1. Powrót za Europę ........................................................ 608
2. Ucieczka do przodu ..................................................... 609
3. Marksizm ..................................................................... 611
II, Pozytywne komponenty pojęcia Europy ........................... 612
1. Dziedzictwo greckie ..................................................... 612
2. Dziedzictwo chrześcijańskie ....................................... 613
XXIII
Spis treści
3. Dziedzictwo łacińskie ............................................... 614
4. Dziedzictwo nowożytności ...................................... 615
HI. Tezy o przyszłej Europie ................................................. 617
Trudności związane z wiarą w dzisiejszej Europie ....................... 621
Tożsamość Europy
Jej duchowe fundamenty wczoraj, dziś, jutro ............................... 630
1. Powstanie Europy ......................................................... 630
2. Przełomowe przejście do nowożytności ........................ 634
3. Uniwersalizacja kultury europejskiej i jej kryzys ............ 637
4. Gdzie znajdujemy się dziś? ............................................ 643
Bezwyznaniowa religia chrześcijańska?
Refleksje w nawiązaniu do propozycji Prezydenta Senatu
Republiki Włoskiej Marcello Pery ............................................... 648
Europa w kryzysie kultur ........................................................... 665
Refleksje na temat konkurujących kultur współczesności .... 665
Znaczenie i granica współczesnej kultury racjonalistycznej ... 670
Trwałe znaczenie wiary chrześcijańskiej .............................. 673
Przedmowa do: Joseph Ratzinger, Werte in Zeiten des Umbruchs.
Die Herausforderungen der Zukunft bestehen, Fryburg 2005 .... 677
Wspólna tożsamość i wspólna wola
Szanse i zagrożenia dla Europy .................................................. 678
1. Zamiast dzielących nacjonalizmów, wspólna tożsamość .................................................. 678
2. Wspólne kryteria działania ........................................... 680
3. Zadanie stojące przed nami ........................................... 681
Odpowiedzialność chrześcijanina za Europę
Homilia wygłoszona podczas Dnia Europy
Paneuropejskiej Unii Bawarii, Monachium, 12 maja 1979 ............ 686
Prawdziwy pokój i prawdziwa kultura: wiara chrześcijańska a Europa
Homilia z okazji wizyty delegacji Konferencji Episkopatu Niemiec u Episkopatu Polski, Kraków, 13 września 1980 .......................... 690
XXIV
Spis treści
Brygida, katolicka
Kanonizacje - Boże przypomnienia przez posługę Kościołowi ... 696
Całkowicie katolicka święta ...................................................... 698
Nauczycielka wiary ................................................................... 700
Prorocka forma reformy Kościoła............................................. 704
Część E
Znaczenie kwestii Boga
W POLITYCE, PRAWIE I MORALNOŚCI
Pytanie o relację prawa i władzy
Homilia na otwarcie Parlamentu Bawarii, Monachium, 30 października 1978 .................................................. 709
Laudacja dla premiera dr. h.c. Alfonsa Goppela z okazji wręczenia Nagrody Romano Guardiniego w dniu 14 marca 1978 ....................................................................... 713
Zachować fundamenty wolności
Przemówienie wygłoszone w Antykwarium Monachijskiej Rezydencji w dniu 12 lutego 1982 ............................. 721
Wiara a polityka, Kościół a państwo
Przemówienie końcowe wygłoszone podczas wręczenia Nagrody Augustina Bei w 1989 ........................................................ 725
Aktualność postaci Piusa V( 1566-1572) ......................................... 728
Czym jest prawda?
Znaczenie wartości religijnych i moralnych w społeczeństwie pluralistycznym .................................................... 736
1. Relatywizm jako przesłanka demokracji .......................... 736
2. Po co państwo? .................................................................. 740
3. Przeciwstawne odpowiedzi na pytania dotyczące fundamentów demokracji ........................... 742
a) Teoria relatywistyczna .................................................. 742
b) Teza metafizyczna i chrześcijańska ............................... 744
c) Oczywistość sfery moralnej? Pozycje pośrednie ........ 745
Spis treści
4. Podsumowanie i wyniki badań ....................................... 748
5. Refleksja końcowa: niebo i ziemia ................................. 750
„Kościół i prawo”
Słowa podziękowania z okazji wręczenia nagrody Doktora honoris causa Wydziału Prawa LUMSA ........................ 752
Zmienić czy zachować? Polityczne wizje i praktyka polityki ............................................. 757
1. Dwie wizje misji polityki: zmienić świat albo zachować jego porządek .............. 757
2. Odrodzenie nurtu apokaliptycznego w XIX wieku ......... 761
3. Stanowisko pism Nowego Testamentu ............................ 763
4. Konsekwencje dla zaangażowania chrześcijan w politykę ................................................................. 767
„Teologizacja polityki doprowadziłaby do ideologizacji wiary” ... 772
Co utrzymuje świat w jedności
Przedpolityczne podstawy moralne wolnego państwa .................. 775
1. Władza i prawo ............................................................. 776
2. Nowe formy władzy i nowe pytania powstałe po ich pokonaniu ...................................... 778
3. Założenia prawa: prawo - natura - rozum ..................... 780
4. Interkulturowość i jej konsekwencje .............................. 782
5. Wyniki ......................................................................... 784
W poszukiwaniu pokoju Napięcia i niebezpieczeństwa ...................................................... 786
1.
Okres pokoju
wynikający ze wspólnej odpowiedzialności za prawo .... 787
2. Rozkład prawa i zdolność do pojednania ....................... 789
3. Zjawisko terroru ........................................................... 790
4. Niebezpieczne dla pokoju patologie ............................... 792
5. Zadanie chrześcijan ...................................................... 795
6. Wspólna odpowiedzialność moralna .......... 796
Co musimy zrobić? Odpowiedzialność chrześcijan za pokój ...................................... 799
1. Każdy człowiek - obrazem Boga i partnerem w przyszłym życiu ................................. 799
XXVI
Spis treści
2. Pojednanie zaprowadza pokój ............................................. 800
3. Umocnić siły dobra .............................................................. 802
Działać z mocy pamięci Łaska pojednania ............................................................................... 804
1. Zjednoczeni w nowej solidarności ..................................... 804
2. Zakorzenieni w wartościach wiary chrześcijańskiej .......... 806
Biblijne aspekty tematu wiara i polityka
Homilia podczas nabożeństwa dla katolickich posłów Bundestagu, Bonn, 26 listopada 1981 .................................................................... 807
Stosunek wierzących do państwa
Homilia we wtorek 9 tygodnia zwykłego, Rzym, 6 marca 1984 ........................................................................... 812
Polityka wyrosła z chrześcijańskiej odpowiedzialności
Homilia podczas pontyfikalnej Mszy św. pogrzebowej w intencji Franza Josefa Straussa, Rott am Inn,
8 października 1988 ........................................................................... 815
„Tu narodziła się Europa”
Homilia w 2. niedzielę po Bożym Narodzeniu,
Obchody 1200-lecia diecezji Paderborn, 3 stycznia 1999 .................................................................................. 820
Dodatek
Od wydawcy ...................................................................................... 827
I. Uwagi do „Opera omnia” ..................................................... 827
II. Uwagi do III tomu .............................................................. 831
Część A: Specyfika wiary chrześcijańskiej: Jeden Bóg w trzech osobach .................................... 831
Część B: Uniwersalny wymóg wiary chrześcijańskiej i uniwersalność rozumu ........................................... 834
Część C: Jedyna wiara i wielość kultur ............................... 836
Część D: Refleksje na temat kultury i tożsamości Europy ................................................. 841
XXVII
Spis treści
Część E: Znaczenie kwestii Boga w polityce, prawie i moralności ............................................ 846
Informacje bibliograficzne .......................................................... 852
Część A: Specyfika wiary chrześcijańskiej: Jeden Bóg w trzech osobach ..................................... 852
Część B: Uniwersalny wymóg wiary chrześcijańskiej i uniwersalność rozumu ............................................ 854
Część C: Jedyna wiara i wielość kultur ................................. 855
Część D: Refleksje na temat kultury i tożsamości Europy .... 858
Część E: Znaczenie kwestii Boga w polityce, prawie i moralności ................................................... 862
Wykaz literatury ......................................................................... 866
I. Źródła ........................................................................... 866
II. Literatura drugorzędna ................................................. 868
Cytaty z Pisma ........................................................................... 903
Stary Testament ............................................................ 903
Nowy Testament ............................................................ 904
Indeks osobowy ......................................................................... 907