Newman, John Henry, 1998- O rozwoju doktryny chrześcijańskiej

A. Część II, rozdział V, wprowadzenie do siedmiu cech. Cały akapit na s. 169 wydania; s. 162 PDF.

„Biorąc tę analogię za wytyczną, pozwolę sobie przedstawić tu siedem cech o rozmaitej zresztą sile przekonującej, niezależności i stosowalności, na podstawie których można odróżnić zdrowy rozwój idei od stanu jej wypaczenia i rozpadu. Cechy te są następujące: wypaczenie nie zachodzi wtedy, gdy idea zachowuje jeden i ten sam typ, te same zasady, tę samą organizację; jeżeli jej początki zapowiadają jej dalsze fazy, a późniejsze zjawiska zabezpieczają wcześniejsze i popierają je; jeżeli ma ona zdolność przyswajania i odradzania się oraz jest żywotnie aktywna od początku do końca. Omówię teraz szerzej te sprawdziany, mniej więcej w takim samym porządku, w jakim je tu wymieniłem.”

B. Rozdział V, dział III „Trzecia cecha: zdolność asymilacji”. Cały akapit od „Tę analogię…” do „wiernego rozwoju”, s. 181–182 wydania; s. 174–175 PDF. Poprzedza go analogia odżywiania organizmu.

„Tę analogię można przedstawić jako ilustrację pewnych szczególnych cech rozrastania się czy rozwijania idei, które zostały wymienione w pierwszym rozdziale. Inaczej jest z matematycznymi i innymi abstrakcyjnymi tworami, które podobnie jak sama dusza, są pojedyncze i samodzielne. Ale doktryny i poglądy, które odnoszą się do człowieka, nie są umieszczone w próżni, lecz w zaludnionym świecie i torują sobie drogę przenikaniem, rozwijają się przez wchłanianie. Fakty i poglądy, które dotychczas rozpatrywano w innych relacjach i grupowano wokół innych ośrodków, są odtąd stopniowo przyciągane ku nowemu wpływowi i zostają poddane nowemu władczemu kierunkowi. Są modyfikowane, przedstawiane od nowa, odsuwane na bok, zależnie od okoliczności. Wkroczył tu nowy element porządku i układu, a o jego życiu świadczy owa zdolność rozszerzenia się bez jednoczesnego nieporządku czy rozkładu. Proces eklektyczny, zachowawczy, asymilujący, uzdrawiający, kształtujący, siła jednocząca — wszystko to jest istotne i to stanowi trzeci sprawdzian wiernego rozwoju.”

C. Rozdział V, dział VI „Szósta cecha: stosunek zachowawczy wobec przebytego rozwoju”. Trzy ostatnie zdania dłuższego akapitu na s. 193 wydania; s. 186 PDF. Poprzedza je omówienie ograniczeń analogii wzrostu i rozpadu.

„Nie można utrzymywać tak wielkiego paradoksu, że prawda dosłownie prowadzi do fałszu, ani też, że może być nadmiar cnoty, ale to, jak się rzeczy przedstawiają, oraz co się o nich powszechnie mówi, posłuży nam przynajmniej do tego, iż będziemy mieć dodatkowy sprawdzian dla odróżnienia rozwoju idei bona fide od jej wypaczenia. Prawdziwy rozwój można zatem opisać jako taki, który jest zachowawczy wobec przebiegu poprzednich procesów rozwojowych i który sam jest w rzeczywistości tym poprzednim i ponadto czymś jeszcze: jest to pewien naddatek, który wyjaśnia a nie zaciemnia, który podkreśla, a nie poprawia cały zespół myśli, z jakiego się wywodzi. I ta cecha przeciwstawia go takiemu rozwojowi, który jest wypaczeniem.”