Próba obrony stanowiska autorów
Fiszka syntetyzuje ocenę programu całej książki. Nie stanowi kolejnego niezależnego zarzutu obok analiz szczegółowych. Jej przedmiotem jest relacja między deklarowanym celem odnowienia teologii, sposobem uzasadniania proponowanych reinterpretacji i ogłoszeniem perspektywy nowego paradygmatu. Poszczególne elementy tego problemu są już opracowane w fiszkach GW-2022-10 i GW-2022-13.
Program wynika z tekstu, nie z domysłów o autorach. We Wprowadzeniu rozdzielono wykład założeń metodologicznych i wybrane problemy ilustrujące ich zastosowanie. Rozwiązania nazwano hipotezami, a całość — poligonem teologicznym. W Zakończeniu odtworzono przejście od usuwania konfliktów do integracji nauki i teologii, z człowiekiem jako wspólnym podmiotem obu aktywności. Następnie przedstawiono pięć zasad programu: relacyjne ujęcie Objawienia, rozwój doktryny, szerokie korzystanie ze źródeł poznania, znaczenie metafizyki oraz dialog. [S, s. 12, 226–228]
Ponowna lektura ogranicza interpretację, według której dopiero po zburzeniu dotychczasowej teologii autorzy zwracają się ku pojednaniu. Zasypywanie przepaści między teologią a nauką jest wyraźnym celem już na s. 13. Ostrzeżenie przed mitologizacją dotyczy teologii odgradzającej się od myślenia o świecie; nie jest literalnym osądem całej katolickiej teologii. Ponadto s. 11–12 wskazują poprzedników i inspiracje.
Również zaproszenie do wspólnego namysłu nie dowodzi utożsamienia wiary i niewiary. Zakończenie zachowuje język Stwórcy, Objawienia i Logosu. Ogólność końcowego zaproszenia może pozostawić czytelnika z poczuciem niedookreślenia, lecz nie wystarcza do przypisania książce religijnego indyferentyzmu. Trzeba odróżnić szacunek wobec rozmówców od twierdzenia o równoważności ich przekonań. [S, s. 226–228]
Uchwytny problem pojawia się w drugim wniosku: niezmienne ma być „głównie to, co służy budowaniu Bosko-ludzkiej relacji”. Nie wolno zastąpić słowa „głównie” słowem „jedynie”. Następne zdanie mówi o zmianach opisu kontekstu relacji, nie wprost o odwołaniu wszystkich dogmatów. Jest więc możliwe odczytanie tego fragmentu jako skrótu poprawnego rozróżnienia prawdy i historycznej formy przekazu. Zarazem sformułowanie nie wskazuje dostatecznie precyzyjnie, jak rozpoznawać zachowanie treści konkretnego dogmatu po jego reinterpretacji. [S, s. 227]
Istotą zastrzeżenia jest różnica między zachowaniem celu a zachowaniem treści. Dwa ujęcia mogą pomagać w nawiązaniu relacji z Bogiem, a mimo to odmiennie odpowiadać na pytanie o rzeczywiste wydarzenia lub naturę osób. Wspólna funkcja religijna sama nie dowodzi zgodności tych odpowiedzi. Usunięcie konfliktu z przyjętym obrazem naukowym nie jest zatem równoznaczne z wykazaniem, że rozwiązanie zachowuje katolicką treść wiary. Jest to wniosek analityczny zastosowany do programu książki, nie kolejne zdanie jej autorów.
Ważna jest także kontrola sposobu uzasadniania metody. Autorzy wybierają problemy mające ilustrować, jak założenia „pracują”, i kończą deklaracją nowego paradygmatu. Ilustracja zastosowania metody nie jest jeszcze niezależnym sprawdzeniem jej poprawności. Dla każdej reinterpretacji potrzebny jest podwójny bilans: wskazanie, jak uwzględnia dane, oraz wykazanie, jak zachowuje treść wiary. Nie należy jednak na podstawie samego układu rozdziałów orzekać błędnego koła w całej argumentacji; również taki zarzut wymaga analizy konkretnych przejść. [S, s. 12, 226–228]
Najsilniejsze ograniczenie krytyki pochodzi z książki. Na s. 28 autorzy bronią miejsca treści doktrynalnej w Objawieniu, na s. 34 mówią o Objawieniu danym w Chrystusie raz na zawsze, a na s. 42 odróżniają rozwój rozumienia od tworzenia nowych prawd. Te wypowiedzi wykluczają przedstawienie programu jako jawnej deklaracji całkowitego zerwania. Nie rozstrzygają jednak automatycznie, czy każde szczegółowe zastosowanie spełnia zadeklarowany warunek ciągłości.
Oficjalne nauczanie stanowiące punkt odniesienia
[K1] Mysterium Ecclesiae, nr 4–5. Nawrócenie ku Bogu nie usprawiedliwia umniejszania ani negowania dogmatów. Historyczne uwarunkowanie formuł nie unieważnia ich określonego, trwałego sensu. Zastosowanie do książki: sprzeczność wystąpiłaby wtedy, gdy zachowanie ogólnego celu religijnego miałoby usprawiedliwiać zaprzeczenie treści dogmatu. Samo użycie relacyjnego języka tej sprzeczności nie dowodzi.
[K2] Dei Verbum, nr 2, 4 i 8. Objawienie jest samoudzielaniem się Boga i zaproszeniem do wspólnoty, urzeczywistnia się jednak w jedności czynów i słów i osiąga pełnię w Chrystusie. Wzrasta jego rozumienie. Zastosowanie: wymiar relacyjny i poznawczy należy łączyć, a nie ustanawiać między nimi wykluczającą alternatywę. W tym zakresie dokument zarówno uzasadnia część programu, jak i wyznacza jego granicę.
[K3] Gaudium et spes, nr 21 i 62. Sobór zachęca do dialogu wierzących z niewierzącymi oraz do badań nad nowymi zagadnieniami stawianymi przez naukę. Odróżnia depozyt wiary od sposobu jego wyrażania przy zachowaniu znaczenia. Zastosowanie: zaproszenie do dialogu i poszukiwanie nowych form teologii nie stanowią zarzutów; problemem byłaby utrata treści w toku tej pracy.
[K4] Donum veritatis, nr 9 i 11–12. Instrukcja wymaga racjonalnej kontroli badań, zachowania doktryny oraz braterskiej dyskusji i gotowości korygowania propozycji. Stwierdza: „Właściwa badaniom teologicznym wolność realizuje się w obrębie wiary Kościoła”. Zastosowanie: hipotezotwórczy status książki otwiera ją na krytykę, lecz sam nie potwierdza ani nie obala jej zgodności z wiarą. Wymogi ścisłości dotyczą również krytycznego opracowania.
Bilans końcowy
Tekst potwierdza program daleko idącej rekonstrukcji i deklarację nowego paradygmatu. Uzasadnia analizę relacji między kryteriami tej odnowy a zachowaniem treści wiary. Nie dowodzi destrukcyjnych motywów, autopromocyjnego zamiaru autorów ani zrównania wiary z niewiarą. Fiszka ma zatem status syntezy krytycznej: wskazuje test, któremu należy poddać konkretne rozwiązania, a nie autonomiczne rozstrzygnięcie o herezji całej książki. Końcowe przyznanie, że przedstawione szkice wymagają dalszej pracy, należy zachować w ocenie. [S, s. 228]
Uważał on, że choć ważne jest mówienie we właściwy sposób o Bogu i o człowieku, to najważniejsze w teologii jest mówienie w